Kto jest kim w konflikcie z Iranem? Krótki przewodnik po płynnej linii frontu 

W najszerszym ujęciu obecny konflikt rozgrywa się w czterech kręgach. Pierwszy z nich tworzy de facto koalicja wojskowa Izraela i Stanów Zjednoczonych. Państwa te od miesięcy koordynowały przygotowania do operacji, a ich przywódcy przedstawiają ją nie tylko jako cios w irański potencjał militarny, ale również jako punkt wyjścia do ewentualnych zmian politycznych w samym Teheranie.

Drugi krąg stanowi sam Iran oraz ocalałe elementy sieci wpływów, budowanej od dekad przez Korpus Strażników Rewolucji Islamskiej (IRGC). Choć struktura ta wciąż odgrywa istotną rolę, zwłaszcza w Iraku i Jemenie, jest obecnie wyraźnie osłabiona. To pokłosie obalenia Baszara al-Asada w Syrii, dotkliwych strat poniesionych przez libański Hezbollah oraz wyraźnego uszczuplenia potencjału militarnego Hamasu w Strefie Gazy.

Trzeci krąg stanowią państwa arabskiego „centrum”: Arabia Saudyjska, Zjednoczone Emiraty Arabskie, Katar, Bahrajn, Kuwejt, Jordania, Oman i Egipt. Większość z nich opiera swoje bezpieczeństwo na współpracy wojskowej z USA, choć w ostatnich tygodniach część z tych krajów usilnie apelowała zarówno do Waszyngtonu, jak i do Teheranu, próbując zapobiec zbrojnej konfrontacji, do której ostatecznie doszło w sobotę.

Czwarty krąg tworzy zewnętrzny pierścień globalnych graczy: Rosja, strategiczny partner Teheranu, Chiny, jego ważny partner gospodarczy, a także Europa. Ta ostatnia, choć zaostrzyła kurs wobec Iranu, nadal stawia przede wszystkim na negocjacje i deeskalację, chcąc za wszelką cenę uniknąć szerszego konfliktu regionalnego.

Izrael: prowodyr eskalacji

Stanowisko Izraela w tym konflikcie należy rzecz jasna do najbardziej czytelnych. Od lat kolejne rządy w Jerozolimie postrzegają postępy w rozbudowie irańskiego programu nuklearnego, arsenału pocisków balistycznych oraz regionalnej sieci powiązanych z Teheranem ugrupowań zbrojnych jako egzystencjalne zagrożenie. 12-dniowy otwarty konflikt z czerwca 2025 roku stanowił wcześniejszą, dobitną demonstrację tych przekonań. Z kolei w minioną sobotę przedstawiciele izraelskich władz określili ponowny atak mianem uderzenia wyprzedzającego, wycelowanego w zagrożenie, które w przypadku braku zbrojnej reakcji stale by narastało. W związku z tym Izrael pozostaje głównym orędownikiem bezpośredniego użycia siły w celu osłabienia irańskiego potencjału nuklearnego, odrzucając reakcję ograniczającą się wyłącznie do sankcji czy tajnych operacji.

Izrael postrzega geopolityczną mapę regionu zgoła inaczej niż większość państw arabskich. O ile monarchie Zatoki Perskiej widzą w Iranie poważne, lecz nie jedyne zagrożenie, o tyle Izrael traktuje Teheran jako strategiczną oś niemal każdego wrogiego frontu w swoim bezpośrednim sąsiedztwie. Owa irańska sieć wpływów obejmuje libański Hezbollah, Palestyński Islamski Dżihad, część struktur Hamasu, irackie ugrupowania zbrojne atakujące izraelskie cele rakietami i dronami, a także jemeńskich rebeliantów Huti.

Taka optyka tłumaczy, dlaczego Izrael coraz częściej scala wojnę w Strefie Gazy, front w Libanie, kryzys na Morzu Czerwonym oraz program nuklearny Teheranu w jeden, wielofrontowy konflikt z irańską osią wpływów, zamiast postrzegać je jako odizolowane, niezależne od siebie punkty zapalne.

Stany Zjednoczone: już nie tylko patron

Podczas drugiej prezydentury Donalda Trumpa USA przestały pełnić wyłącznie rolę dyplomatycznego patrona i głównego dostawcy uzbrojenia dla Izraela. Po atakach z czerwca 2025 roku stały się w minioną sobotę ponownie bezpośrednim uczestnikiem działań zbrojnych przeciwko Iranowi. Amerykański prezydent uzasadnia tę interwencję koniecznością powstrzymania Teheranu przed zdobyciem broni nuklearnej oraz potrzebą zniszczenia irańskiego potencjału rakietowego. Jego retoryka poszła tym razem także o krok dalej: wzywając Irańczyków, by po atakach „przejęli kontrolę nad własnym rządem”, jednoznacznie zasugerował, że stawką obecnej konfrontacji jest również przyszłość samego irańskiego reżimu.

Teheran od tygodni ostrzegał, że w razie ataku weźmie na cel również amerykańskie bazy w regionie. Stany Zjednoczone dysponują na Bliskim Wschodzie rozbudowaną infrastrukturą wojskową. W jej skład wchodzą między innymi: dowództwo V Floty w Bahrajnie, baza Al Udeid w Katarze, instalacje w Kuwejcie, baza Al Dhafra w Zjednoczonych Emiratach Arabskich, bazy Ajn al-Asad i Irbil w Iraku, obiekty w Jordanii oraz wysunięte systemy obrony powietrznej w Arabii Saudyjskiej.

Iran: wyraźnie osłabiony, ale wciąż silny

W ujęciu regionalnym Iran wkracza w obecną fazę konfliktu wyraźnie słabszy niż jeszcze kilka lat temu. Wciąż jednak pozostaje graczem na tyle potężnym, dobrze uzbrojonym i wspieranym przez tak rozbudowaną sieć sojuszników, że trudno go skutecznie zneutralizować. Przez dekady Islamska Republika niwelowała swoje braki w siłach konwencjonalnych arsenałem asymetrycznym: pociskami balistycznymi, dronami, lojalnymi ugrupowaniami zbrojnymi oraz polityką niejednoznaczności wokół własnego programu nuklearnego. To podejście stanowi fundament irańskiej strategii od czasu rewolucji islamskiej z 1979 roku, kiedy to wrogość wobec Stanów Zjednoczonych i Izraela stała się nieodłącznym elementem doktryny reżimu.

Kwestia irańskiego programu atomowego ma w tym kontekście kluczowe znaczenie, choć sytuacja jest znacznie bardziej złożona niż sugerowałaby to retoryka polityków. Jeszcze przed obecną eskalacją Teheran wysyłał sygnały o gotowości do ustępstw w zamian za złagodzenie sankcji oraz uznanie jego prawa do wzbogacania uranu. Z drugiej strony Międzynarodowa Agencja Energii Atomowej (MAEA) wciąż nie ma dostępu do trzech kluczowych ośrodków. W efekcie nie jest w stanie potwierdzić, co stało się z częścią wysoko wzbogaconego materiału, ani czy Iran faktycznie całkowicie wstrzymał proces jego produkcji. Przed atakami z czerwca 2025 roku MAEA szacowała zapasy irańskiego uranu, wzbogaconego do poziomu 60 proc., na 440,9 kg. Według standardów Agencji, po ewentualnym dalszym wzbogaceniu, taka ilość wystarczyłaby do zbudowania około dziesięciu ładunków nuklearnych. Choć to znacząca ilość, sama w sobie nie przesądza ona jeszcze o tym, że Teheran podjął już polityczną decyzję o ostatecznym skonstruowaniu broni jądrowej.

Kwestia wewnętrzna Iranu

Nie mniej istotna pozostaje sytuacja wewnętrzna w samym Iranie. Reżim ajatollahów mierzy się z głębokim kryzysem legitymizacji, napędzanym przez rosnące napięcia społeczne, coraz większą przepaść pokoleniową pomiędzy rządzącymi a społeczeństwem oraz frustrację obywateli, dostrzegających, że kosztowna polityka regionalna nie przekłada się na poprawę poziomu życia w kraju.

Pomimo trudnej sytuacji społecznej reżim nadal dysponuje na tyle potężnym i lojalnym aparatem bezpieczeństwa, by przetrwać dodatkową presję z zewnątrz. Dlatego też do nadziei wyrażanych w Waszyngtonie i Jerozolimie, jakoby same bombardowania miały doprowadzić do szybkiego załamania się władzy w Teheranie, należy podchodzić z dużą dozą ostrożności. Tym bardziej że irańska opozycja pozostaje głęboko podzielona, a żadna z jej głównych frakcji nie ma obecnie lidera cieszącego się powszechnym poparciem w kraju.

Przetrzebiona irańska „Oś Oporu”

Najważniejsza zmiana strukturalna względem ubiegłej dekady polega na tym, że irańska „Oś Oporu” przestała stanowić spójny łańcuch oplatający cały region. Jak wyraźnie wskazuje analiza agencji Reuters, kluczowe ogniwa tej sieci uległy wyraźnemu osłabieniu. Syria, dawniej główny arabski sojusznik państwowy Iranu, wypadła z orbity wpływów Teheranu wskutek obalenia Baszara al-Asada, co zarazem odcięło kluczowy kanał przerzutowy dla Hezbollahu. Z kolei sam libański Hezbollah, stanowiący przez dekady fundament irańskiego systemu odstraszania, poniósł dotkliwe straty w wojnie z Izraelem w 2024 roku. Hamas wprawdzie przetrwał, lecz funkcjonuje dziś w znacznie okrojonej formie.

Arabski „środek”: Bliski USA, ale niechętny konfrontacji

Główne państwa arabskie nie należą do obozu Teheranu, lecz jednocześnie nie tworzą zwartego bloku, który jednoznacznie stanąłby po stronie Izraela i Stanów Zjednoczonych. Arabia Saudyjska, Katar, Oman i Egipt podjęły intensywne wysiłki dyplomatyczne, próbując powstrzymać zarówno Waszyngton, jak i Teheran przed bezpośrednim konfliktem zbrojnym. Kierowały nimi przede wszystkim względy pragmatyczne: pełnoskalowa wojna między USA a Iranem może oznaczać destabilizację całego regionu, dotkliwe straty gospodarcze oraz ryzyko wciągnięcia w spiralę działań odwetowych tych krajów, w których stacjonują amerykańskie wojska. Obawy te zmaterializowały się już w minioną sobotę, gdy irańskie rakiety uderzyły w cele na terytorium kilku państw Zatoki Perskiej oraz Jordanii.

Rosja i Chiny: mocarstwowe oparcie Iranu

W wymiarze polityczno-wojskowym najważniejszym mocarstwem wspierającym Iran pozostaje Rosja, choć jej poparcie ma jasno wytyczone granice. Moskwa zdecydowanie potępiła sobotnie ataki przeprowadzone przez Stany Zjednoczone i Izrael, oraz, wraz z Chinami, zażądała pilnego zwołania Rady Bezpieczeństwa ONZ.

Jednocześnie Kreml konsekwentnie rozwija współpracę wojskową z Teheranem w ramach dwudziestoletniego porozumienia strategicznego, zawartego w styczniu 2025 roku. Relacje militarne obu państw osiągnęły nowy poziom: obejmują wspólne ćwiczenia, wzajemne wizyty okrętów oraz szkolenia kadr wojskowych. Umowa ta nie zawiera jednak klauzuli zobowiązującej strony do wzajemnej obrony w przypadku konfliktu zbrojnego.

Rola Chin ma z kolei charakter mniej ideologiczny, a zdecydowanie bardziej gospodarczy, co wcale nie umniejsza jej strategicznej wagi. Pekin pozostaje głównym odbiorcą irańskiej ropy, kupując ponad 80 proc. surowca eksportowanego drogą morską. Transakcje te nie zawsze są w pełni przejrzyste: irańska ropa trafiająca na chiński rynek bywa oznaczana jako pochodząca z innych państw, a jej głównymi nabywcami są tam niezależne rafinerie, a nie wielkie państwowe koncerny.

Nie bez znaczenia pozostaje również fakt, że to właśnie Chiny odegrały rolę kluczowego pośrednika podczas historycznego zbliżenia między Arabią Saudyjską a Iranem w 2023 roku, uznawanego za jeden z największych przełomów dyplomatycznych w regionie w ostatnich latach. Wszystko to sprawia, że Pekin ma żywotny interes w zapobieżeniu wyniszczającej i długotrwałej wojnie w Zatoce Perskiej.

Znamiennym posunięciem było zatem piątkowe wezwanie przez władze chińskie własnych obywateli przebywających w Iranie do jak najszybszego opuszczenia tego kraju. Krok ten dobitnie pokazuje, jak poważnie Pekin traktuje ryzyko dalszej eskalacji. Choć Chiny nie są militarnym sojusznikiem Iranu, to właśnie dzięki ich wsparciu gospodarczemu Teheran nie został odizolowany ekonomicznie w takim stopniu, w jakim życzyliby sobie tego amerykańscy stratedzy.

Kto kogo zatem popiera?

W skrócie układ sił przedstawia się następująco: Izrael cieszy się pełnym wojskowym wsparciem Stanów Zjednoczonych i pozostaje państwem najbardziej zdeterminowanym, by militarnie ograniczyć wpływy Teheranu. Iran nadal dysponuje uzbrojonymi partnerami, w tym przede wszystkim częścią irackich frakcji milicyjnych, jemeńskim ruchem Huti, Palestyńskim Islamskim Dżihadem oraz ocalałymi strukturami odstraszania libańskiego Hezbollahu. Jednak jego dawna „Oś Oporu” jest obecnie znacznie mniej spójna i groźna niż była jeszcze przed wojnami w Strefie Gazy oraz Libanie i przed upadkiem reżimu Asada w Syrii.

Państwa arabskie (Arabia Saudyjska, Zjednoczone Emiraty Arabskie, Katar, Bahrajn, Kuwejt, Jordania, Oman oraz Egipt) w różnym stopniu opierają się na architekturze bezpieczeństwa gwarantowanej przez USA. Nie oznacza to bynajmniej, że popierają działania Waszyngtonu. Większość z nich znacznie bardziej obawia się konsekwencji wciągnięcia w wojnę niż pragnie jej eskalacji.

Na arenie globalnej Rosja zapewnia Iranowi strategiczne i dyplomatyczne wsparcie, Chiny stanowią dla niego gospodarczą linę ratunkową oraz istotne wsparcie polityczne.

Główne wnioski

1. Konflikt nie jest prostym starciem dwóch państw, lecz układem czterech kręgów interesów. Izrael i USA działają wspólnie militarnie, Iran broni się siecią wpływów, Arabowie próbują uniknąć pożaru, a Rosja i Chiny grają własną partię.
2. Iran wchodzi w tę fazę wyraźnie osłabiony po utracie Syrii jako kluczowego ogniwa i stratach Hezbollahu oraz Hamasu. Mimo to nadal dysponuje arsenałem asymetrycznym i aparatem bezpieczeństwa, który pozwala reżimowi przetrwać presję zewnętrzną.
3. Największym paradoksem jest postawa państw arabskich: opierają bezpieczeństwo na USA, ale nie chcą wojny z Iranem. Obawiają się odwetu na swoim terytorium i destabilizacji gospodarczej, dlatego ich celem nie jest zwycięstwo którejś ze stron, lecz ograniczenie eskalacji.