67 mld euro wyciekło z Brukseli. Jak mafie, karuzele VAT i fikcyjne projekty drenują budżet UE

Gdy w 2021 roku powstawała Europejska Prokuratura (European Public Prosecutor’s Office, EPPO), wielu ekspertów w Brukseli traktowało ją jako symboliczny projekt integracji prawnej. Cztery lata później instytucja stała się czymś znacznie poważniejszym — centralnym punktem walki z przestępczością finansową w Europie. Pod koniec 2025 roku prokuratorzy prowadzili ponad 3,6 tys.  dochodzeń. Ich łączna wartość przekracza 67 mld euro. To więcej niż roczny budżet wielu państw członkowskich. Tylko w 2025 roku pojawiło się ponad 2 tys. nowych dochodzeń.

Największy udział mają oszustwa podatkowe, głównie VAT, które odpowiadają za około dwie trzecie wszystkich strat. Mechanizmy są znane od lat, ale nigdy wcześniej przestępcy nie działali na taką skalę.

Zdaniem prokurator

Prawo równe dla wszystkich

Niszczymy siatki przestępcze, które były ignorowane lub tolerowane przez zdecydowanie zbyt długi czas. Jest to konieczne dla naszego bezpieczeństwa w Unii Europejskiej, a także dla naszych finansów publicznych. Toczy się 981 spraw dotyczących oszustw związanych z VAT i cłami. Ich szacowana wartość wynosi 45 miliardów euro, zarówno w budżetach UE, jak i budżetach krajowych. Pod koniec mojej kadencji jestem przekonana, że nasi obywatele mogą być dumni z tych osiągnięć. Zrobiliśmy wszystko, co w naszej mocy, aby pokazać, że w Unii Europejskiej sprawiedliwość służy obywatelom, że jest namacalna i że prawo musi być równe dla wszystkich. 

Laura Kövesi

Europejska Prokurator Generalna

Karuzele VAT: europejski sport przestępczy

Najbardziej spektakularnym przykładem są tzw. karuzele VAT – schemat, który przez lata drenował budżety państw UE. Towar – często elektronika, paliwo lub certyfikaty emisji – krąży między firmami w kilku krajach UE. Jedna z nich znika bez zapłacenia podatku, podczas gdy inna domaga się zwrotu VAT od państwa. W efekcie państwo oddaje pieniądze, których nigdy nie otrzymało.

Jedną z największych operacji przeciwko takiemu systemowi była sprawa „Admiral”, przeprowadzona przez Europol i prokuratorów europejskich. Śledztwo obejmowało 14 państw UE i dotyczyło oszustw VAT o wartości około 3 mld euro. Według śledczych sieć firm-słupów działała niemal jak międzynarodowa korporacja: z własnymi księgowymi, logistyką i specjalistami od zakładania spółek w rajach podatkowych.

Wykres interaktywny

Pełny ekran

Porty i kontenery: towary bez podatku

Coraz częściej przestępstwa podatkowe łączą się z handlem międzynarodowym. W śledztwach pojawia się także wątek agresywnej konkurencji gospodarczej państw trzecich. Dobrym przykładem jest sprawa „Calypso” w porcie w Pireusie. Greckie służby przejęły tam ponad 2,4 tys. kontenerów z towarami z Chin, których nikt nigdy nie zgłosił do opodatkowania. Straty z tytułu niezapłaconego VAT oszacowano na około 800 mln euro. Mechanizm jest prosty: zaniżone deklaracje, fałszywe dokumenty i firmy-słupy w kilku krajach UE. Towar trafia na rynek po cenach, z którymi legalni europejscy importerzy nie są w stanie konkurować.

Rolnictwo – tradycyjny cel oszustów

Nie tylko handel i podatki są problemem. Od lat jednym z najbardziej podatnych sektorów pozostaje wspólna polityka rolna UE. Symbolem takich nadużyć była sprawa na Węgrzech, gdzie według dochodzeń dziennikarskich i raportów organizacji antykorupcyjnych fundusze rolne trafiały do firm powiązanych z elitami politycznymi. Podobne zarzuty pojawiały się także w Bułgarii i Rumunii, gdzie dotacje trafiały do fikcyjnych projektów rolnych lub gospodarstw kontrolowanych przez lokalne sieci biznesowe. Schematy bywają zaskakująco proste: fikcyjne pola uprawne, zawyżone powierzchnie gruntów, a czasem nawet dotacje na pastwiska, na których… nigdy nie pasło się bydło.

Francja: oszustwa podatkowe i dotacje klimatyczne

W Francji śledczy koncentrują się przede wszystkim na oszustwach VAT związanych z handlem internetowym. Straty szacowane w prowadzonych sprawach przekraczają 5,9 mld euro. Jednocześnie pojawiają się pierwsze afery związane z transformacją energetyczną. Program dotacji na termomodernizację domów MaPrimeRénov stał się celem firm, które zakładały fikcyjne przedsiębiorstwa remontowe, aby wyłudzać publiczne środki. To sygnał ostrzegawczy dla Brukseli: ogromne programy klimatyczne mogą w przyszłości przyciągać przestępców tak samo jak fundusze rolne.

Wykres interaktywny

Pełny ekran

Niemcy: centrum europejskich karuzel

W Niemczech liczba dochodzeń jest niemal najwyższa w UE — to ponad 360 spraw. Ich łączna wartość to niemal 5,8 mld euro. Niemcy są kluczowym węzłem logistycznym dla europejskiego handlu, co czyni je również centrum wielu karuzel VAT. W skomplikowanych sieciach firm uczestniczą podmioty z całej Europy — od krajów bałtyckich po Hiszpanię.

Polska: fundusze rozwojowe i infrastruktura

W Polsce struktura oszustw wygląda nieco inaczej. Większość spraw dotyczy funduszy regionalnych i projektów inwestycyjnych. Śledztwa obejmują m.in.:

• zawyżanie kosztów inwestycji infrastrukturalnych,
• fikcyjne projekty badawczo-rozwojowe,
• wyłudzanie dotacji dla małych i średnich przedsiębiorstw.

W prowadzonych postępowaniach szacowane szkody przekraczają 2,9 mld euro.

Nowy Sącz podejrzenie przywłaszczenia funduszy UE przez urzędników 

Jedna ze spraw w Polsce dotyczy sytuacji w Nowym Sączu. W 2025 r. na wniosek EPPO w Katowicach Centralne Biuro Antykorupcyjne przeprowadziło przeszukania w związku z podejrzeniem przywłaszczenia funduszy unijnych przez funkcjonariuszy publicznych. Śledztwo dotyczyło możliwej manipulacji przetargiem publicznym w październiku i listopadzie 2024 r. Manipulacja miała umożliwić uzyskanie korzyści majątkowej w wysokości 600,4 tys. euro (ok. 2,6 mln zł) przez Sądecką Agencję Rozwoju Regionalnego. Przetarg dotyczył organizacji kursów i warsztatów w projekcie „Rozwój Centrum Kompetencji Zawodowych w Nowym Sączu”. Był współfinansowany z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach programu Fundusze Europejskie dla Małopolski 2021–2027.

Przeszukania objęły Urząd Miasta, Centrum Pozyskiwania Funduszy i Przedsiębiorczości oraz Sądecką Agencję Rozwoju Regionalnego. Ich celem było zabezpieczenie dokumentów i sprzętu elektronicznego związanego z przetargiem. Według ustaleń śledczych poufne informacje o planowanym budżecie mogły zostać ujawnione agencji. Pozwoliło jej to złożyć ofertę zbliżoną do dostępnych funduszy i wygrać postępowanie.

Sprawę wszczęto po zgłoszeniu do OLAF, który przekazał ją do EPPO. Zgodnie z polskim prawem osoba uczestnicząca w zmowie przetargowej może uniknąć kary. Musi jednak dobrowolnie zgłosić przestępstwo i ujawnić jego okoliczności właściwym organom, zanim te dowiedzą się o sprawie. Wszystkie osoby objęte dochodzeniem są uznawane za niewinne do czasu prawomocnego wyroku sądu.

Nieuczciwa sprzedaż żywności dla uchodźców i najbardziej potrzebujących

21 stycznia 2026 r. na wniosek Prokuratury Europejskiej w Katowicach funkcjonariusze Centralnego Biura Antykorupcyjnego w Łodzi zatrzymali kolejną osobę w śledztwie dotyczącym członków grupy religijnej. Są podejrzani o nieuczciwą sprzedaż żywności przeznaczonej dla uchodźców i osób najbardziej potrzebujących. Organizacja otrzymała 2,5 tys. ton żywności o wartości ponad 3,7 mln euro (15,8 mln zł) w ramach programu pomocy żywnościowej UE na lata 2021–2027. Dostała też ponad 500 tys. euro (2,2 mln zł) na koszty administracyjne i transportowe. Według ustaleń śledczych część żywności była sprzedawana w punktach handlowych w Polsce i za granicą zamiast trafiać bezpłatnie do uprawnionych osób.

Śledztwo rozpoczęły w kwietniu 2025 r. organy krajowe, a w maju przejęła je EPPO w Katowicach. W lipcu 2025 r. zatrzymano sześciu podejrzanych. Wszystkie osoby objęte postępowaniem są uznawane za niewinne do czasu prawomocnego wyroku sądu.

Oszustwa przetargowe i korupcji przy projekcie modernizacji infrastruktury tramwajowej

22 grudnia 2025 r. na wniosek Prokuratury Europejskiej w Katowicach funkcjonariusze Centralnego Biura Antykorupcyjnego zatrzymali cztery osoby. Wśród nich był wysokiej rangi urzędnik. Chodzi o śledztwo dotyczące podejrzeń oszustw przetargowych i korupcji przy projekcie modernizacji infrastruktury tramwajowej w Górnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii. Projekt jest finansowany ze środków UE.

Śledczy podejrzewają, że urzędnik przekazywał poufne informacje uprzywilejowanej spółce. Robił to po ty, by pomóc jej wygrać przetarg o wartości ponad 1 mln euro (5 mln zł). Podczas przeszukań zabezpieczono ok. 38 tys. euro w gotówce oraz sztabkę złota. Jedna z zatrzymanych osób została tymczasowo aresztowana. Postępowanie jest w toku, a wszystkie osoby objęte śledztwem są uznawane za niewinne do czasu prawomocnego wyroku sądu.

Midas: Międzynarodowa karuzela VAT

W lipcu 2025 r. na wniosek Prokuratury Europejskiej w Monachium zatrzymano w Czechach jednego podejrzanego, a w Belgii, Czechach i Polsce przeprowadzono przeszukania oraz zabezpieczenia mienia. Śledztwo dotyczy międzynarodowej grupy przestępczej podejrzanej o wyłudzenia VAT w systemie karuzelowym o wartości ok. 10 mln euro. Działalność dotyczy m.in. sprzedaży elektroniki, w tym słuchawek AirPods. Zatrzymany miał finansować spółki uczestniczące w procederze i brać udział w łańcuchu dostaw poprzez własne firmy.

W ramach działań przeprowadzono 18 przeszukań w firmach objętych śledztwem oraz zamrożono środki na rachunkach bankowych w Belgii i Polsce. Sprawa jest częścią szerszego śledztwa EPPO „Midas”, dotyczącego międzynarodowej siatki odpowiedzialnej za oszustwa VAT o wartości ok. 195 mln euro. Wszystkie osoby objęte postępowaniem są uznawane za niewinne do czasu prawomocnego wyroku właściwych sądów w Niemczech.

Budżet UE – nowy rynek dla mafii

Dla europejskich śledczych najważniejszy wniosek z raportu jest jasny: oszustwa finansowe wobec UE stały się jednym z poważnych źródeł dochodu zorganizowanej przestępczości. W wielu sprawach te same grupy, które kiedyś zajmowały się narkotykami lub przemytem ludzi, przenoszą się dziś do świata finansów publicznych. Ryzyko jest mniejsze, a potencjalne zyski znacznie większe. Dlatego w Brukseli coraz częściej pojawia się pytanie nie o to, czy budżet UE jest drenowany, lecz czy Europa ma wystarczające narzędzia, aby go obronić.

Główne wnioski

1. Według najnowszego raportu European Public Prosecutor’s Office szacowane straty w prowadzonych śledztwach sięgnęły w 2025 r. 67,27 mld euro – niemal trzykrotnie więcej niż rok wcześniej. Za spektakularnym wzrostem stoją międzynarodowe karuzele VAT, fikcyjne projekty finansowane z funduszy UE oraz coraz bardziej profesjonalne sieci przestępcze działające równocześnie w wielu państwach. Od portów w Pireusie przez firmy remontowe w Paryżu po projekty infrastrukturalne w Polsce. 
2. W Polsce większość spraw dotyczy funduszy regionalnych i projektów inwestycyjnych. Śledztwa obejmują m.in: zawyżanie kosztów inwestycji infrastrukturalnych,fikcyjne projekty badawczo-rozwojowe, wyłudzanie dotacji dla małych i średnich przedsiębiorstw.W prowadzonych postępowaniach szacowane szkody przekraczają 2,9 mld euro.
3. Największy udział mają oszustwa podatkowe, głównie VAT, które odpowiadają za około dwie trzecie wszystkich strat.  Od lat jednym z najbardziej podatnych sektorów pozostaje wspólna polityka rolna UE. Pojawiają się też oszustwa dotyczące transformacji energetycznej.