Paryż walczy o polski symbol. Dom Andersa może zostać utracony

Wnętrze Domu Kombatanta to nie tylko historia zapisana w archiwach, lecz także konkretna przestrzeń życia polonijnego. Trzy reprezentacyjne sale – Lustrzana (La Salle de Cristal), Balowa (La Salle Palais) oraz sala im. Fryderyk Chopin – przez lata były sceną koncertów, spotkań literackich, debat i uroczystości rodzinnych. To właśnie tutaj, w XIX-wiecznych wnętrzach, krzyżowały się losy kolejnych pokoleń emigracji: od weteranów wojennych po współczesnych działaczy kultury. Dziś te same sale, niegdyś pełne muzyki i rozmów, stoją puste i niszczeją.

Wyrok, który zmienia wszystko

13 listopada 2025 r. sąd cywilny w Paryżu wydał wyrok po niemal czteroletnim procesie. Przyznał pełne prawo własności budynku stowarzyszeniu Association des Foyers d’Amitié Franco-Polonaise (Ognisko Przyjaźni Polsko-Francuskiej), odrzucając roszczenia Stowarzyszenia Polskich Kombatantów i ich Rodzin we Francji do bezterminowego użytkowania nieruchomości.

Sąd nakazał opuszczenie budynku przez organizacje działające tam od lutego 2020 r. oraz zasądził od nich zwrot opłat za użytkowanie nieruchomości. Wyrok jest nieprawomocny, ale został opatrzony klauzulą natychmiastowej wykonalności. W kwietniu 2026 r. w budynku pojawił się komornik, a termin eksmisji wyznaczono na wrzesień. Dla działających tam kilkunastu organizacji polonijnych oznacza to jedno: czas się kończy.

Dwie narracje, jedna nieruchomość

Sednem konfliktu jest pytanie, kto jest prawowitym właścicielem nieruchomości. Association des Foyers d’Amitié Franco-Polonaise utrzymuje, że jako formalny podmiot prawny jest właścicielem budynku i ma prawo nim zarządzać, w tym żądać jego opuszczenia oraz pobierać należności.

Z kolei Stowarzyszenie Polskich Kombatantów i ich Rodzin we Francji oraz związane z nim środowiska polonijne przedstawiają odmienne stanowisko: budynek został kupiony w 1948 r. ze środków polskiego rządu na emigracji w Londynie oraz składek żołnierzy, z przeznaczeniem dla polskich kombatantów. Ze względu na ograniczenia prawne we Francji własność formalnie przypisano strukturze powierniczej – co, według tej strony sporu, nigdy nie miało oznaczać realnego przeniesienia własności.

„To jest pomnik naszych bohaterów, a pomnikami się nie kupczy” – przekonują działacze SPK, wskazując, że dom od początku miał służyć całej polskiej diasporze, a nie celom komercyjnym czy interesom powierników.

Historia pełna luk i transformacji

Spór ma źródła w powojennej historii emigracji. Stowarzyszenie Polskich Kombatantów powstało w 1947 r., skupiając żołnierzy, którzy nie wrócili do komunistycznej Polski. Rok później zakupiono budynek przy rue Legendre ze składek żołnierzy armii gen. Władysława Andersa. Formalnym właścicielem została spółka nieruchomościowa (SCI), zarządzana przez tzw. powierników.

W latach 70. struktura ta przekształciła się w stowarzyszenie francusko-polskie. Z biegiem lat – jak twierdzą krytycy – zaczęło ono działać coraz bardziej niezależnie od pierwotnej misji.

Pierwsze próby sprzedaży nieruchomości pojawiły się już pod koniec lat 90. W kolejnych dekadach narastały napięcia: brak transparentności, spory o zarządzanie oraz odmienne wizje przyszłości budynku.

Od centrum kultury do sądowej batalii

Jeszcze kilka lat temu Dom Kombatanta tętnił życiem. W trzech reprezentacyjnych salach – w tym sali im. Fryderyka Chopina – organizowano koncerty, spektakle, wystawy, spotkania historyczne oraz rodzinne uroczystości. Działało tam kilkanaście organizacji, polska szkoła, odbywały się rocznice i wydarzenia patriotyczne.

Było to miejsce, w którym polska diaspora nie tylko się spotykała, lecz także podtrzymywała swoją tożsamość. Dziś część pomieszczeń stoi pusta, a organizacje funkcjonują w cieniu eksmisji i konfliktu z formalnymi właścicielami.

Finanse i widmo „młotka”

Sytuację pogarsza kondycja finansowa. Według przedstawicieli organizacji budynek generuje długi, a sąd zasądził dodatkowe zobowiązania finansowe. Pojawiają się obawy, że nieruchomość może zostać sprzedana – być może nawet z wykorzystaniem prawa pierwokupu przez miasto Paryż.

Scenariusz ten nie jest bezprecedensowy. W Wielkiej Brytanii sprzedano już wiele podobnych domów kombatanckich.

Głos „człowieka od symboli” i flaga Solidarności na wieży Eiffla

W sporze o Dom Kombatanta szczególne znaczenie ma stanowisko Andrzeja Dembińskiego – matematyka, opozycjonisty i jednej z najbardziej rozpoznawalnych postaci polskiej emigracji niepodległościowej we Francji, wyróżnionego w konkursie Wybitny Polak we Francji 2024. Dembiński traktuje Dom Kombatanta nie jako nieruchomość, lecz jako symbol ciągłości polskiej walki o wolność na emigracji.

To właśnie on stał za spektakularną akcją z lutego 1982 r., gdy na Wieży Eiffla zawieszono gigantyczną flagę „Solidarności”. Następnego dnia pokazały ją media na całym świecie. Jak tłumaczył po latach, celem było „pokazać światu, że Solidarność żyje i stawia opór reżimowi”. Akcję przeprowadził wraz z trzema przyjaciółmi, wykorzystując sprzęt alpinistyczny.

„To nie jest zwykły budynek”

W środowisku związanym z Andrzejem Dembińskim Dom Kombatanta określany jest jako „pomnik historii” i „muzeum walki o niepodległość”. Profesor oraz skupieni wokół niego działacze podkreślają kilka kluczowych tez:

• Dom należy do wspólnoty kombatanckiej, a nie do struktury prawnej powstałej później z powodów formalnych.
• Zmiany organizacyjne z lat 70. nie zmieniały intencji fundatorów – żołnierzy i rządu emigracyjnego.
• Obecny wyrok sądu pozostaje sprzeczny z historycznym duchem miejsca, nawet jeśli opiera się na formalnych dokumentach.

To podejście wpisuje się w szerszą narrację Dembińskiego, który od lat podkreśla znaczenie działań symbolicznych w polityce i pamięci historycznej. Już w czasie stanu wojennego budował przekaz skierowany do opinii międzynarodowej – od Paryża po ONZ – próbując dotrzeć do elit i mediów.

Jak wyjaśnia Krystyna Latawiec, w 1947 r. Stowarzyszenie Polskich Kombatantów, jako stowarzyszenie cudzoziemców, nie mogło zostać wpisane do francuskich rejestrów jako właściciel. Dlatego akt kupna na rzecz fikcyjnej SCI Société Civile Immobilière był sposobem obejścia prawa. Takie rozwiązanie miało być wówczas dopuszczalne, a nadzorował je prof. prawa Henri Mazout. W niemal bezkonfliktowej formule stan ten utrzymał się do 1999 r.

Mazout w 1972 r. utworzył nowe stowarzyszenie Association des Foyers d’Amitié Franco-Polonaise, które – według krytyków – stopniowo, poprzez zmiany statutu i zarządu, usunęło z pierwotnych zapisów rolę SPK jako beneficjenta domu przeznaczonego dla polskich kombatantów. Pierwsze próby sprzedaży budynku miały zostać ujawnione w 1999 r.

Wówczas inna organizacja, Stowarzyszenie przy Misji Katolickiej – Concorde, kierowane przez ks. Stanisława Jeża – podpisało umowę długoterminowego najmu na 20 lat. Po jej wygaśnięciu w lutym 2020 r. Association des Foyers d’Amitié Franco-Polonaise skierowało sprawę na drogę sądową – wskazuje Latawiec.

Z kolei przedstawicielka drugiej strony, reprezentującej dawnych powierników – Barbara Michówka – podkreśla w oświadczeniu dla mediów, że wyrok sądu z listopada 2025 r. jednoznacznie potwierdził prawo własności stowarzyszenia do budynku Domu Kombatanta.

Jak zaznacza Barbara Michówka, sąd odrzucił roszczenia Stowarzyszenia Polskich Kombatantów dotyczące bezterminowego użytkowania. Jednocześnie nakazał opuszczenie nieruchomości przez organizacje działające tam od 2020 r. W jej ocenie orzeczenie porządkuje wieloletni chaos prawny wokół obiektu i stanowi podstawę do przywrócenia właściwego zarządzania. Jednocześnie zwraca uwagę, że brak wsparcia i dialogu ze strony polskich stowarzyszeń przez ostatnie lata utrudniał wcześniejsze rozwiązanie sporu.

Krytyka państwa polskiego

Jednym z najmocniejszych elementów stanowiska Andrzeja Dembińskiego oraz wspierającego go środowiska jest ocena reakcji Warszawy. W ich przekonaniu państwo polskie nie wykorzystało dostępnych narzędzi dyplomatycznych i prawnych. Nie zapewniło wsparcia eksperckiego mimo możliwości skorzystania z kancelarii oraz instytucji, a w praktyce pozostawiło spór własnemu biegowi.

Działacze podkreślają, że przez lata kierowali apele do kolejnych instytucji: rządu, parlamentu, Kancelarii Prezydenta RP, MSZ, a nawet Episkopatu Polski. Odpowiedzi miały być wymijające albo nie pojawiały się wcale.

Stawka większa niż nieruchomość

Dla wielu uczestników sporu nie jest to konflikt o sam budynek, lecz o pamięć i ciągłość. Dom Kombatanta pozostawał jednym z ostatnich materialnych symboli polskiej emigracji niepodległościowej. Tej, która po II wojnie światowej budowała życie na Zachodzie, zachowując lojalność wobec niepodległej Polski.

Jeśli nieruchomość zostanie sprzedana lub przejęta przez podmioty komercyjne z powodu zadłużenia, Polonia w Paryżu straci nie tylko przestrzeń, lecz także część swojej historii.

A wraz z nią – jak obawiają się działacze – zniknie kolejny fragment powojennego dziedzictwa, którego nikt nie będzie już w stanie odzyskać.

Główne wnioski

1. Spór dotyczy własności budynku. Association des Foyers d’Amitié Franco-Polonaise uważa się za formalnego właściciela Domu Kombatanta w Paryżu. Stowarzyszenie Polskich Kombatantów i ich Rodzin we Francji twierdzi natomiast, że nieruchomość kupiono w 1948 r. ze środków polskiego rządu na emigracji i żołnierzy, wyłącznie z myślą o kombatantach.
2. To ważne miejsce dla Polonii. Przez lata Dom Kombatanta był centrum życia polskiej diaspory we Francji. Odbywały się tam koncerty, spotkania, uroczystości, działały polska szkoła i liczne organizacje. Dziś budynek pustoszeje.
3. Sąd przyznał własność Ognisku. Sąd w Paryżu uznał prawa własności Association des Foyers d’Amitié Franco-Polonaise, nakazał opuszczenie budynku przez organizacje działające tam od 2020 r. i zasądził opłaty za użytkowanie. Wyrok nie jest prawomocny, ale podlega natychmiastowemu wykonaniu.