Polska dyplomacja w Afryce kontra potęgi UE. Jak Niemcy i Francuzi budują tam wpływy?

Afryka jest powszechnie postrzegana jako biedny kontynent. To w dużej mierze pokłosie obrazów z filmów dokumentalnych z lat 90. Są one jednak już w dużej mierze nieaktualne. Afryka jest dynamicznie rozwijającym się kontynentem, który w szybkim tempie przezwycięża wielowiekowe zapóźnienie cywilizacyjne. 10 spośród 54 państw tego kontynentu w ciągu ostatnich 20 lat wykazywało średnioroczny wzrost PKB powyżej 10 proc. Jest to również kontynent bogaty w zasoby naturalne oraz posiadający młodą populację, atrakcyjną zarówno jako siła robocza, jak i klienci. Z tego względu USA, Chiny oraz czołowe kraje UE prowadzą w Afryce intensywną dyplomację ekonomiczną. Polska pozostaje w tyle, ale działania z ostatnich dwóch miesięcy dają nadzieję na pozytywną zmianę. Afrykańskie rynki coraz chętniej penetrują też polscy przedsiębiorcy.

Afrykańska ofensywa polskiej dyplomacji ekonomicznej

Najważniejszym wydarzeniem polskiej dyplomacji ekonomicznej w Afryce ostatnich miesięcy była wizyta szefa MSZ Radosława Sikorskiego w Namibii i RPA w dniach 30 czerwca – 2 lipca. Towarzyszyli mu przedstawiciele Polskiej Agencji Inwestycji i Handlu oraz dużych spółek przemysłowych, takich jak Tauron, Węglokoks, Huta Częstochowa, Torhammer i WB Electronics. Szczególnie ważnym punktem wizyty był Polsko-Południowoafrykański Okrągły Stół Biznesowy. Firmy miały okazję omówić kwestie współpracy ze swoimi partnerami z RPA.

1 lipca w Dar Es-Saalam, przy okazji konferencji Tanzania&Zanzibar Investment Roadshow odbyło się Polsko-Tanzańskie Forum Biznesu organizowane przez PAIH. Wzięło w nich udział kilkanaście firm z Polski, m.in. Unia Grains (rolnictwo), Projmors Ase Group (projektowanie obiektów hydrotechnicznych), UBBA Tech (motocykle elektryczne) czy firmy zrzeszone w organizacji FinTech Poland.

8 czerwca w Maputo doszło do podpisania umowy partnerskiej między KIG a Konfederacją Stowarzyszeń Gospodarczych Mozambiku. Był to centralny punkt misji gospodarczej do Mozambiku, która odbyła się w dniach 8-12 czerwca. Wzięło w niej udział 12 przedstawicieli firm zrzeszonych w KIG reprezentujących branże energetyczną, spożywczą, recykling i projektowanie urbanistyczne. Następnie 3 lipca siedzibę KIG w Warszawie odwiedziła minister spraw zagranicznych Mozambiku Maria Manuela dos Santos Lucas. W planach jest przeprowadzenie kolejnej misji do Mozambiku w lipcu 2027 r.

18 maja PAIH wraz ze swoim kenijskim odpowiednikiem KenInvest zorganizował w Nairobi Polsko-Kenijskie Forum Biznesu. Wzięło w nim udział 50 firm z Polski (w tym również z branży zbrojeniowej) i 150 z Kenii. W trakcie forum polska firma Best Truck Driver podpisała strategiczne porozumienie o współpracy z Kenijskim Instytutem Technologii Drogowych i Budowlanych (KIHBT). Dotyczy ono rozwoju zaawansowanych szkoleń dla kierowców ciężarówek i autobusów oraz sprzedaży w tym celu symulatorów VR firmy Best Truck Driver.

11 maja Ambasada RP w Kairze, PAIH, BGK i ARP zorganizowały polsko-egipskie forum współpracy gospodarczej w Kairze. Uczestniczyło w nim 110 przedsiębiorców, w tym 19 firm z Polski reprezentujących sektory: spożywczy,  OZE, transportu, infrastruktury, motoryzacji, chemii, IT/ICT i logistyki.

W maju w Warszawie miały też miejsce: Polsko-Tunezyjskie Forum Biznesu, Forum Biznesu Polska – DR Konga oraz wizyty przedstawicieli administracji publicznej i biznesu z Nigerii. Przedstawiciele PAIH uczestniczyli również w konferencjach w Rwandzie i Angoli.

Afrykańska codzienność polskiej dyplomacji ekonomicznej

Jednak polska dyplomacja ekonomiczna w Afryce ma niestety głównie akcyjny charakter. Wynika to z niewielkich nakładów, które są na nią przeznaczane. Na terenie Afryki funkcjonuje 13 polskich ambasad rozmieszczonych na terytorium 12 państw: Algierii, Angoli, Egiptu, Etiopii, Kenii, Nigerii, Maroka, RPA, Rwandy, Senegalu, Tanzanii i Tunezji. Polska ambasada zajmująca się Libią, z powodu niestabilnej sytuacji w tym kraju, ma siedzibę w Tunezji. Obsada tych ambasad to zwykle 3–5 dyplomatów, z których jeden odpowiada za sprawy ekonomiczne. Priorytetem w pracy tych ambasad są sprawy konsularne, następnie polityczne, a na końcu ekonomiczne.

Teoretycznie uzupełnieniem dla pracy ambasad powinny być Zagraniczne Biura Handlowe (ZBH) PAIH, które działają w Egipcie, Maroku, Kenii, Nigerii i RPA. Do lipca 2025 funkcjonowało też biuro w Algierze. W ZBH pracują zwykle maksymalnie trzy osoby, nie posiadają statusu dyplomatycznego. Ich wynagrodzenia są też znacząco niższe niż w przypadku dyplomatów, nie mają też zapewnionego mieszkania ani samochodu służbowego. W praktyce ich skuteczność, zależy w dużej mierze od tego, czy polska ambasada wyrazi wolę współpracy z nimi. Zdarza się, że względy personalne i ambicje dyplomatów tę współpracę utrudniają. Rozwojowi polskiej obecności w Afryce nie sprzyja też fakt, iż część opinii publicznej i decydentów postrzega ten kontynent jako mało istotny, a aktywność na jego terenie jako „wakacje” lub „wycieczki”. Nie rozumieją, że afrykańska kultura ma charakter relacyjny, a wsparcie państwowe jest podstawowym elementem uwiarygodnienia przedsiębiorcy.

Zupełnie inne podejście do Afryki mają najważniejsze państwa UE, co w dużej mierze wynika z ich większego doświadczenia w handlu z Afryką. Włochy mają na tym kontynencie 79 ambasad i konsulatów, Francja 62, Niemcy 61, a Hiszpania 52. W ambasadach funkcjonują wydziały ekonomiczne oraz biura instytucjonalnych odpowiedników polskiego PAIH: ICE (Włochy), GIZ (Niemcy) i ICEX (Hiszpania). Są to wyspecjalizowane agencje rządowe, niezależne od ambasad, ale z nimi współpracujące i mające status dyplomatyczny. Ich obsada to od kilku do nawet kilkunastu osób na kraj. Wsparcie administracyjne stanowią dla nich często stażyści będący absolwentami wyższych uczelni w ich kraju. Dodatkowo dyplomację ekonomiczną prowadzą izby handlowe tworzone przez europejskich i afrykańskich przedsiębiorców, które również mają swoje biura w krajach afrykańskich.

Sukcesy polskich firm w Afryce

Pomimo nieznacznych kwot przeznaczanych przez Polskę na dyplomację ekonomiczną w Afryce, polskie firmy potrafią osiągać tam sukcesy. W latach 2010-2024 polski eksport do Afryki wzrósł z 1,36 mld euro do 4,57 mld euro. Znaczną jego część stanowi zboże i mleko w proszku, ale coraz częściej są to też towary przetworzone, w tym głównie maszyny i urządzenia. Na terenie Afryki pojawiają się też polskie inwestycje. Polmlek zakupił mleczarnię Jibal w Maroku, w Rwandzie funkcjonuje polska huta cyny, a polski deweloper planuje budowę wieżowca. W Egipcie funkcjonuje zakład meblarski firmy Padma oraz fabryka owoców mrożonych firmy Fruitfull. KGHM planuje inwestycje wydobywcze na terenie Maroka, a Hynfra Prosta Polska chce produkować zielony amoniak w Mauretanii.

Znaczna część polskich kontraktów eksportowych oraz inwestycyjnych jest realizowana przy wsparciu polskich ambasad i PAIH. Bardzo często sukcesy polskich firm wynikają z kontaktów nawiązanych podczas misji gospodarczych organizowanych przez te instytucje. W wielu przypadkach jednak firmy zawierają kontrakty z klientami w Afryce, niezależnie od polskich instytucji wsparcia biznesu. Często na podstawie własnych znajomości lub odważnych decyzji. Czasami rolę łącznika pełnią prywatne firmy pośrednictwa handlowego lub pojedyncze osoby podróżujące między Polską a Afryką.

Główne wnioski

1. Na przełomie czerwca i lipca szef MSZ wraz z polskim biznesem odwiedził Namibię i RPA. W czerwcu i maju PAIH zorganizował misje gospodarcze do Tanzanii i Kenii, wyjazdy na konferencje w Angoli i Rwandzie oraz współorganizował w Warszawie Polsko-Tunezyjskie Forum Biznesu. Z kolei KIG zorganizował w czerwcu misję gospodarczą do Mozambiku, a na początku lipca przyjął w Warszawie delegację z tego kraju.
2. Obsada ambasad i Zagranicznych Biur Handlowych PAIH w Afryce jest znacznie mniejsza niż w przypadku analogicznych instytucji najważniejszych państw członkowskich UE. Środki finansowe przeznaczane na ich funkcjonowanie są zbyt małe, by prowadzić efektywną dyplomację ekonomiczną. Budowanie relacji biznesowych w Afryce utrudnia mentalność części decydentów, którzy błędnie uznają polską aktywność dyplomatyczną na tym kontynencie za turystykę na koszt państwa.
3. Polski eksport do Afryki oraz polskie inwestycje na tym kontynencie rosną, mimo braku dostatecznego wsparcia ze strony państwa. Część sukcesów polskich firm wynika ze wsparcia polskich instytucji odpowiedzialnych za dyplomację ekonomiczną, a część jest od niego niezależna.