Luksus dla władzy. Sekretna historia Zamku Królewskiego w Warszawie

Audio generowane przez AI. Może zawierać błędy.

Historia odbudowy Zamku Królewskiego w Warszawie doczekała się niezliczonych publikacji. To opowieści o determinacji historyków sztuki, architektów i konserwatorów, którzy z ruin postanowili wskrzesić jeden z najważniejszych symboli polskiej państwowości, o czym dyskutowano już właściwie od lat 40. XX wieku. To historie o zbiórkach społecznych, odnajdywaniu rozproszonych elementów wyposażenia, mozolnym rekonstruowaniu detali, odtwarzaniu dekoracji na podstawie archiwalnych fotografii, planów i obrazów Canaletta.

Jest jednak w tej historii rozdział, który bywał pomijany nawet w oficjalnych przewodnikach i publikacjach poświęconych odbudowie. Tymczasem jest to historia niemal sensacyjna, pełna ambicji, zakulisowych decyzji, rywalizacji o przestrzeń i politycznych aspiracji. Historia dwóch wizji Zamku, które trudno było ze sobą pogodzić. Bo kiedy historycy sztuki i muzealnicy marzyli o przywróceniu Polakom królewskiej rezydencji, władza ludowa zaczęła rozważać, czy przypadkiem nie przydałaby się jej taka rezydencja. I nie chodziło o zwykłe gabinety urzędnicze. W planach były luksusowe apartamenty dla najważniejszych zagranicznych gości, reprezentacyjne salony, sale bankietowe, marmurowe łazienki, garderoby, osobne ciągi komunikacyjne, a nawet rozbudowane zaplecze kuchenne. Wszystko na najwyższym poziomie i z dala od oczu zwiedzających. 

Dla narodu czy dla władzy? 

Ale po kolei. Na decyzję o odbudowie Zamku Królewskiego, ogłoszoną w 1971 roku, czekano długo. Była jednym z najbardziej symbolicznych przedsięwzięć epoki Edwarda Gierka. Z jednej strony odpowiadała na wieloletnie postulaty środowisk naukowych i konserwatorskich. Z drugiej – dawała komunistycznej władzy możliwość przedstawienia się w roli opiekuna narodowego dziedzictwa. To zresztą w historii architektury ciekawy casus: państwa bloku wschodniego, których ideologiczne fundamenty wyrastały z odrzucenia dawnego porządku społecznego, chętnie sięgały po pałacowe i zamkowe wzorce, nie oglądając się na ich burżuazyjną czy arystokratyczną przeszłość.

Przywódcy komunistyczni chętnie korzystali z dawnych rezydencji monarchów, jednocześnie wznosząc własne pałace władzy. W Pradze komunistyczni dygnitarze przyjmowali gości na Hradczanach. W Berlinie Wschodnim powstawał właśnie Pałac Republiki, monumentalny symbol państwowości NRD. Zresztą sam Edward Gierek, który podczas wizyty w Czechosłowacji miał okazję poznać reprezentacyjne możliwości Hradczan, podobno przychylnie odniósł się do pomysłu stworzenia podobnej przestrzeni w Warszawie. Jako prawdopodobnego inicjatora przedsięwzięcia wskazuje się Józefa Kępę, przewodniczącego Obywatelskiego Komitetu Odbudowy Zamku Królewskiego i jednocześnie członka kierownictwa PZPR. 

Historycy kontra partia

Dla profesora Stanisława Lorentza, jednego z najważniejszych orędowników odbudowy i wybitnego muzealnika, dyrektora Muzeum Narodowego w Warszawie, zamek miał być przede wszystkim instytucją kultury. Podobnie myśleli Jan Zachwatowicz, jeden z głównych architektów odbudowy stolicy i historyk Aleksander Gieysztor. Królewska rezydencja miała zostać przywrócona społeczeństwu. 

Co więcej, prof. Lorentz zakładał początkowo, że odbudowany zamek będzie po prostu filią Muzeum Narodowego w Warszawie. Takie rozwiązanie miało konsekwencje praktyczne: nie planowano rozbudowanego zaplecza administracyjnego, własnych magazynów czy pracowni konserwatorskich. Zamek miał przede wszystkim prezentować historię i kulturę Polski. Dopuszczano jedynie okazjonalne wykorzystanie Sali Senatorskiej do uroczystości państwowych. 

Tymczasem w 1974 roku, gdy odbudowana bryła budowli była już gotowa, a prace koncentrowały się na historycznych wnętrzach i ekspozycji muzealnej, na szczytach władzy pojawił się nowy pomysł. Część gmachu miała zostać przeznaczona na reprezentacyjne apartamenty dla szczególnych gości państwowych. W praktyce oznaczało to oddanie Urzędowi Rady Ministrów niemal jednej piątej powierzchni odbudowanego gmachu. A zatem spór łączył się z fundamentalnym pytaniem: do kogo należy zamek? Do społeczeństwa, które finansowało jego odbudowę, czy do państwowej elity? 

Pałac Republiki w królewskim kostiumie 

Trzeba było te różne funkcje i potrzeby pogodzić w nowym gmachu. Projektanci reprezentacyjnych przestrzeni nie zamierzali udawać, że w pomieszczeniach tych wciąż mieszka Stanisław August Poniatowski. Miała powstać rezydencja na miarę drugiej połowy XX wieku. 

Za jej projekt odpowiadali architekci Maria Referowska i Jan Maass. Ich zadanie obejmowało właściwie wszystko: od rozplanowania wnętrz i komunikacji po dobór mebli, lamp, tkanin i drobnych elementów dekoracyjnych. W ten sposób polityczna zachcianka stworzyła przestrzeń dla ambitnego projektu z zakresu wzornictwa przemysłowego. Dziś możemy patrzeć na te wnętrza nie tylko jak na świadectwo pychy władzy, ale również przykład polskiego projektowania lat 70., które potrafiło być nowoczesne, konsekwentne i niezwykle wysmakowane. 

Skala przedsięwzięcia imponuje nawet dziś. W południowym skrzydle budowli, od strony Trasy W-Z, zaplanowano apartamenty, reprezentacyjne pomieszczenia, zaplecze gospodarcze i komunikacyjne. Na najniższej kondygnacji urządzono kuchnię, przewidziano też stołówkę. Na parterze miały znaleźć się recepcja i pomieszczenia administracyjne. Sale Poselska i Senatorska otrzymały nowe zadania: pierwsza miała służyć bankietom, druga kongresom i konferencjom. Z myślą o tych ostatnich zainstalowano nawet kabiny tłumaczy. 

Podniesiona podłoga, przebudowane stropy, dobudowany szyb

Wszystko to wymagało poważnych ingerencji budowlanych. Aby zamontować klimatyzację, trzeba było przebudowywać stropy i część ścian nośnych. Na drugim piętrze podłogę podniesiono o ponad pół metra, żeby ukryć nowe instalacje. Nowoczesność nie tyle wprowadzano więc do historycznej budowli, ile dosłownie wciskano ją w jej odtworzoną strukturę. 

Szczególne wrażenie robią łazienki. Wyłożono je płytami białego marmuru kararyjskiego i czarnego wapienia dębnickiego. Do tego zachodnia armatura sanitarna, która w realiach PRL sama w sobie stanowiła wyznacznik luksusu. To wnętrza, które – mimo upływu półwiecza – wciąż potrafią imponować jakością materiałów. W epoce, w której przeciętny obywatel mierzył się z niedoborami cementu czy płytek, a zdobycie odpowiedniego wyposażenia mieszkania wymagało znajomości, w zamku powstawały łazienki wykańczane kamieniem sprowadzanym z Włoch. 

Dla najważniejszych gości zaplanowano specjalną windę, pozwalającą dostać się do apartamentów bez korzystania z ogólnodostępnych przejść. W tym celu trzeba było wybudować odrębny szyb. Winda przetrwała i jest jednym z najbardziej osobliwych eksponatów całej wystawy. Znajduje się w niej – ponoć działający do dziś – telefon, którego słuchawkę można podnieść, by usłyszeć opowieść o historii tego miejsca.  

Socjalistyczny luksus 

Ważnym elementem wystawy są oryginalne przedmioty wybrane do tych pomieszczeń. Przez lata część wyposażenia pozostawała w zamkowych magazynach, inne sprzęty trafiały do biur i pomieszczeń pracowniczych. Dopiero dziś, dzięki zachowanym projektom i dokumentom zakupowym, udało się przywrócić im pierwotny kontekst. Wśród eksponatów są meble, lampy, tkaniny, dekoracje oraz szkło artystyczne. I właśnie przy tym ostatnim warto zatrzymać się na dłużej. Kolorowe szkło, tak modne obecnie, kiedy powraca zainteresowanie polskim wzornictwem powojennym, okazuje się znakomitym świadectwem estetycznych ambicji tamtej epoki. 

Jeszcze niedawno podobne przedmioty wielu osobom kojarzyły się z zawartością babcinych kredensów i meblościanek. Dziś barwne wazony, misy i dekoracyjne formy z lat 60. i 70. osiągają na rynku kolekcjonerskim niemałe ceny. To, co przez lata uchodziło za relikt PRL-owskiej codzienności, zostało na nowo odkryte jako interesujące zjawisko w historii polskiego designu przez kolejne pokolenia. 

Dziś często oglądamy powojenne wzornictwo w oderwaniu od pierwotnego otoczenia, na wystawach poświęconych poszczególnym projektantom czy hutom szkła. Tutaj możemy zobaczyć, jak przedmioty te miały funkcjonować we wnętrzu, którego zadaniem było wywieranie wrażenia w zestawieniu z meblami odwołującymi się do PRL-owskich wyobrażeń o luksusie. 

Skończyło się, zanim się zaczęło

Kuratorzy, dr Mikołaj Baliszewski i Zuzanna Potocka-Szawerdo, z rozproszonych elementów, dokumentów i projektów rekonstruują świat, który został zaprojektowany, częściowo urządzony, ale nigdy naprawdę nie zaczął funkcjonować. Bo historia lubi ironię. Szczególnie wtedy, gdy polityczne ambicje zderzają się z rzeczywistością. Prace nad reprezentacyjną częścią zamku trwały przez drugą połowę lat 70. Pochłonęły ogromne kwoty, wymagały skomplikowanych zmian budowlanych, zaangażowania projektantów i wykonawców. Powstały pomieszczenia, które miały imponować gościom zagranicznym i stanowić wizytówkę państwa. Tymczasem za zamkowymi murami rzeczywistość coraz mniej przypominała propagandowe obrazy sukcesu. Gospodarka PRL złapała zadyszkę i pogrążała się w kryzysie. Narastały napięcia społeczne, a wraz z nimi polityczna niepewność. Epoka Gierka, która miała być czasem modernizacji i dobrobytu, dobiegała końca. 

Ostatecznie z pomysłu zrezygnowano. Co ciekawe, żaden z zagranicznych dygnitarzy, dla których przygotowywano apartamenty, nigdy w nich nie zamieszkał. Pomieszczenia zaczęto wykorzystywać jako biura i zaplecze muzealne, których brakowało. Reprezentacyjne salony zamieniły się w miejsca codziennej pracy, a luksusowe łazienki stały się częścią administracyjnego zaplecza instytucji. I tak przez kolejne dekady historia o luksusach władzy stopniowo znikała z pamięci.  

Wystawę uzupełniają fotografie Chrisa Niedenthala, który dokumentował odbudowę Zamku w latach 70. Większość prezentowanych zdjęć nie była wcześniej publikowana. Takie fotografie mają szczególną wartość w przypadku zabytku odbudowanego niemal od fundamentów. Przypominają, że Zamek Królewski jest nie tylko świadectwem historii dawnej Rzeczypospolitej, ale również materialnym dokumentem XX wieku. 

Główne wnioski

1. Historia odbudowy Zamku Królewskiego ma przemilczany rozdział: spór o to, czy odrodzony z ruin symbol polskiej państwowości ma służyć społeczeństwu, czy komunistycznej elicie. 
2. Niedoszłe apartamenty władzy ludowej to nie tylko świadectwo politycznych ambicji epoki Gierka, lecz także interesujący przykład polskiego wzornictwa lat 70., w którym luksusowe materiały spotkały się z nowoczesnym designem. 
3. Wystawa „Sekretne komnaty władzy ludowej” pokazuje paradoks historii architektury: władze komunistyczne, które odżegnywały się od dawnych ustrojów, chętnie korzystały z ich architektonicznych pozostałości. Zamki i pałace miały stać się oznaką prestiżu.