Tilda Swinton, czyli aktorka, która nie mieści się w kadrze. Legenda przyjeżdża do Polski

Audio generowane przez AI. Może zawierać błędy.

W „Orlando” Sally Potter, adaptacji powieści Virginii Woolf, przemierzała stulecia i przekraczała granicę płci. U Jima Jarmuscha w „Tylko kochankowie przeżyją” była wampirzycą, która z wieczności zrobiła użytek kulturalny: żyjąc w dekadencji  i luksusie, czytała książki, słuchała muzyki i z pobłażaniem przyglądała się ludziom. To właściwie dobry skrót jej ekranowych obecności.

Jej wybory zawodowe mają przy tym odwagę, której nie da się sprowadzić do ekstrawaganckiej fryzury. Zagrała w „Caravaggiu” Dereka Jarmana, później między innymi w jego „Edwardzie II”. U Lynne Ramsay w „Musimy porozmawiać o Kevinie” mierzyła się z macierzyństwem odartym z pocieszających formuł. U Luki Guadagnina weszła w świat „Suspirii”, u Pedra Almodóvara wystąpiła w „Ludzkim głosie” i „W pokoju obok”. A pomiędzy tym wszystkim znalazła czas na Białą Czarownicę w „Opowieściach z Narnii”, uniwersum Marvela i oscarową rolę w „Michaelu Claytonie” Tony’ego Gilroya. Nie tyle zmienia emploi, ile regularnie wypowiada mu umowę.

Produkując kontrowersje

Podobną potrzebę porządkowania budziło jej życie prywatne. Prasa roztrząsała relacje z dramatopisarzem i malarzem Johnem Byrne’em, ojcem jej bliźniąt, oraz malarzem Sandrem Koppem, produkując opowieść o domowym trójkącie (choć aktorka prostowała tę informację wielokrotnie). Zwykłe relacje między dorosłymi ludźmi najwyraźniej przegrywały z atrakcyjnością geometrycznej sensacji. Kiedy w rozmowie z brytyjskim „Vogue’em” mówiła o sobie jako osobie queer, podkreślała przede wszystkim kwestię wrażliwości i odnalezienia własnego artystycznego środowiska. W jej przypadku to istotna podpowiedź: zamiast zaglądać przez dziurkę od klucza, lepiej sprawdzić, jakie drzwi otwiera jej twórczość.

Dwa wieczory w Kinie Wisła

Teraz jedne z tych drzwi otworzą się w Warszawie. 27 i 28 listopada 2026 roku Swinton wystąpi w Kinie Wisła w „Bliss #2”, performansie poświęconym pamięci Dereka Jarmana. Będzie czytać jego teksty oraz poezję między innymi Mary Oliver, Charlesa Bukowskiego i Wisławy Szymborskiej. Towarzyszyć jej będą Simon Fisher Turner, kompozytor związany z kinem Jarmana, oraz Wacław Zimpel, klarnecista, kompozytor i improwizator. Słowa i muzyka mają powstawać we wzajemnym nasłuchu: wybór tekstów, ich kolejność i dźwiękowe odpowiedzi ułożą się podczas występu. Szymborska trafi więc w dobre towarzystwo przypadku. Każdy wieczór będzie osobnym zdarzeniem, wykonywanym po angielsku, bez tłumaczenia.

Tłem stanie się błękit odsyłający do Yves’a Kleina (który opatentował ten kolor) i „Blue” Jarmana z 1993 roku. Trudno o bardziej osobisty hołd dla reżysera, u którego aktorka debiutowała: pamięć zostaje tu wprawiona w ruch przez nowe głosy i dźwięki. Po występach zapowiedziano również rozmowy z artystami i Jamesem Mackayem, producentem filmów Jarmana oraz opiekunem jego archiwum. Całość należy do programu towarzyszącego wystawie „Tilda Swinton – Ongoing”.

Powroty

Warszawską wizytę poprzedził poznański rozdział. Od 20 do 23 czerwca 2025 roku podczas Malta Festival Swinton występowała z Olivierem Saillardem w „Embodying Pasolini”. Francuski historyk mody i sztuki oraz szkocka aktorka przywoływali świat kontrowersyjnego reżysera Piera Paola Pasoliniego za pośrednictwem zachowanych filmowych kostiumów. W hali Międzynarodowych Targów Poznańskich spotykały się więc kino, performans i wystawiennictwo. Już sam tytuł zapowiadał ucieleśnienie, choć ciało potrzebne było tutaj przede wszystkim po to, żeby dopuścić do głosu ubrania.

Blisko trzydzieści ubiorów i rekwizytów pochodziło ze świata stworzonego przez kostiumografa Danila Donatiego i atelier Farani. Wśród filmowych odniesień znalazły się „Ewangelia według św. Mateusza”, „Król Edyp”, „Kwiat tysiąca i jednej nocy” oraz „Salò, czyli 120 dni Sodomy”. Rozpiętość więc ogromna: od sacrum po profanum i przemoc, od mitu po polityczną przypowieść. Tkaniny zachowały pamięć tego kina, jego cielesności, przepychu, surowości i niepokoju. Wyjęte z magazynu zaczynały kolejny żywot. Historia filmu wychodziła z szafy – i to dosłownie.

Ożywić ubrania

Swinton nie odtwarzała jednak postaci, które kiedyś nosiły te stroje. Jej zadanie polegało na uważnym spotkaniu z rzeczą: ciężarem materiału, fasonem, możliwością gestu. Przez większą część przedstawienia panowała cisza, pozwalająca usłyszeć szelest tkanin; w niektórych momentach muzyka dobiegała z kieszeni. Takie przesunięcie uwagi miało znaczenie. Filmowy kostium zwykle pracuje na cudzą sławę, pomaga aktorowi, buduje obraz, po czym znika w magazynie. Tutaj dostawał czas, którego kino mu poskąpiło. Swinton użyczała mu obecności, nie zagarniając całej opowieści dla siebie.

W tym przedsięwzięciu kryło się też pytanie bliskie muzeom: jak pokazać przedmiot, którego sens wiąże się z użyciem? Suknia na manekinie zachowuje kształt, ale traci oddech; kostium za szybą potwierdza swoją autentyczność, choć jego dawne działanie trzeba sobie dopowiedzieć. Saillard i Swinton proponowali rodzaj żywego archiwum. Ostrożnie przywracali ubraniom ruch, pozwalając, by przeszłość na chwilę dopasowała się do współczesnego ciała. Można widzieć w tym czułą archeologię kina: wydobywanie gestów, które nie zmieściły się w ostatecznym montażu. I wyjątkowo przekonujący dowód, że pamięć bywa szyta na miarę, lecz wcale nie musi być skrojona raz na zawsze.

Znów o ubraniu

Ten sposób myślenia prowadzi prosto do „Tilda Swinton – Ongoing”, wystawy czynnej w warszawskim Instytucie Przemysłów Kreatywnych przy ul. Mińskiej 65 do 17 stycznia 2027 roku. Przygotowany przez amsterdamskie Eye Filmmuseum we współpracy z artystką projekt po prezentacjach w Amsterdamie i Atenach trafił do dawnej drukarni Polskiej Agencji Prasowej. Warszawską adaptację przestrzeni opracował Maciej Siuda, a organizatorem jest Malta Festival. Miejsce ma tu wdzięczny podtekst: w budynku służącym niegdyś powielaniu wiadomości oglądamy twórczość osoby, która skutecznie unika powielania samej siebie.

„Ongoing”, czyli coś, co trwa i nadal się wydarza, kieruje uwagę ku artystycznym przyjaźniom Swinton. Współtwórcami wystawy są między innymi Joanna Hogg, Luca Guadagnino, Jim Jarmusch, Pedro Almodóvar, Olivier Saillard, Tim Walker i Apichatpong Weerasethakul; ważne miejsce zajmuje również pamięć o Jarmanie. Filmy, fotografie, instalacje, przedmioty i materiały archiwalne układają się w portret zależności, które potrafią być źródłem wolności. To ciekawy temat w kulturze tak przywiązanej do pojedynczego nazwiska nad tytułem. Tutaj nawet wyrazista osobowość potrzebuje innych ludzi, żeby móc pozostać sobą.

Pamiątki Tildy Swinton

Jednym z najbardziej osobistych punktów tej opowieści jest „Flat 19” Joanny Hogg, multimedialna rekonstrukcja londyńskiego mieszkania Swinton z lat 80. Przestrzeń staje się narzędziem pamięci: dom przechowuje ślady życia, z których oficjalna biografia zwykle robi generalne porządki. Obok pojawiają się „Camaraderie” Guadagnina, łączące krótki film z rzeźbą, oraz „Phantoms” Weerasethakula. Ten ostatni odwiedził artystkę w jej szkockim domu, szukając obecności przodków i duchów miejsca. Swinton, tak często opisywana jako istota z innej planety, odzyskuje tu własną ziemię.

Saillard powraca z „A Biographical Wardrobe”, czyli „Biograficzną garderobą”. Osobiste ubrania, kostiumy, kreacje z czerwonego dywanu i rodzinne pamiątki tworzą życiorys zapisany w materiale. To szczególnie interesujące przy artystce, której wygląd od lat podlega publicznym interpretacjom: garderoba może opowiedzieć o doświadczeniu osoby, zamiast służyć wyłącznie ocenie jej wizerunku. Warszawska prezentacja przypomina także „The Maybe”, słynny projekt performatywny Swinton. W tej perspektywie ekran okazuje się tylko jednym z miejsc jej pracy; równie ważne stają się galeria, przestrzeń i samo doświadczenie obecności.

Główne wnioski

1. Artystyczna niezależność Tildy Swinton przejawia się w różnorodnych rolach filmowych i odważnych wyborach zawodowych. Aktorka wymyka się schematom, współpracując z takimi reżyserami jak Derek Jarman, Jim Jarmusch, Pedro Almodóvar czy Luca Guadagnino. Ważnym elementem jej twórczości są także wolność osobista i poszukiwanie własnej tożsamości.
2. „Bliss #2” i „Embodying Pasolini” przywracają przeszłość do życia poprzez sztukę. Pierwszy performans, prezentowany w Warszawie, jest hołdem dla Dereka Jarmana, łączącym jego teksty, poezję i muzykę. Drugi, zaprezentowany w Poznaniu, wykorzystał kostiumy z filmów Pasoliniego, nadając im nowe znaczenie poprzez ruch, ciało i obecność aktorki.
3. Wystawa „Tilda Swinton – Ongoing” ukazuje twórczość jako proces oparty na relacjach i pamięci. Filmy, fotografie, instalacje, osobiste przedmioty i kostiumy przedstawiają artystyczne przyjaźnie oraz współpracę Swinton z innymi twórcami. Projekt podkreśla, że jej niezależność i wyjątkowość rozwijają się dzięki wspólnym doświadczeniom, inspiracjom i twórczemu dialogowi.