Afryka wprost z Olkusza. Czyli Kinga Nowak i egzotyka

Audio generowane przez AI. Może zawierać błędy.

„Rzar mi tropikuw”. Odruchowo chciałoby się poprawić pisownię. Tyle że po korekcie tytuł straciłby połowę sensu. „Rzar” brzmi jak „żar”, ale w zdaniu pobrzmiewa też „żal mi tropików”. Pierwsze słowo podnosi temperaturę, drugie każe się zastanowić, kto właściwie żałuje, czego i w czyim imieniu. Fonetyczna pisownia odsyła do polskich futurystów, a „tropiki” prowadzą zarazem do ich „Wieczoru podtropikalnego” urządzonego przez „białych Murzynów” i do „Smutku tropików” Claude’a Lévi-Straussa. Wystarczy kilka słów, żeby od awangardowej zabawy językiem przejść do melancholii antropologa, a stamtąd do żalu już całkiem współczesnego. Ale po kolei.

Obrazy i rzeźby Kingi Nowak spotykają się z archiwaliami, z pracami Władysława Hasiora, Edwarda Sutora i Leokadii Płonkowej, z obiektami sztuki ludowej, wypożyczonymi między innymi z Muzeum Etnograficznego w Krakowie i Muzeum Tatrzańskiego. Każde takie zestawienie odsyła do następnego pytania.

Afryka na regale

W prywatnej geografii Kingi Nowak droga do Afryki zaczyna się w Olkuszu. Tam artystka spędziła pierwsze lata życia i tam poznała przedmioty z kolekcji Bogdana Szczygła, lekarza, który pracował między innymi w Nigrze. Zbiory podarowane w 1971 roku przez Szczygła i jego żonę Bożenę Szczygieł-Gruszyńską stały się podstawą olkuskiego Muzeum Afrykanistycznego. W kręgu ludzi zajmujących się kolekcją była Zofia Zbieg, ciotka artystki, zwana przez nią Szarakiem. W domu małej Kingi rozmawiano więc o planowanej podróży do Afryki. Wyprawa nigdy się nie odbyła, zostało za to zdjęcie ciotki w nakryciu głowy Tuaregów, a po latach Nowak namalowała jej w łazience „afrykański” mural. Jak na podróż, która skończyła się na planach, to całkiem sporo dalszego ciągu.

Jeszcze wcześniej ta historia znalazła sobie miejsce w malarstwie. W „Telefonie” z 2006 roku Nowak przedstawiła siebie jako dziewczynkę rozmawiającą przez telefon na tapczanie. Na regale stoi niewielka afrykańska maska. Łatwo ją przeoczyć, jak to bywa z przedmiotami, które od zawsze są w domu. W „Łapaczu snów” z 2014 roku z kolei można odnaleźć zaszyfrowany portret ciotki-Szaraka. Oba obrazy pozwalają zrozumieć, dlaczego wątek podjęty dziś w Bunkrze ma dla Nowak tak osobisty ciężar.

W 2025 roku wróciła do niego także na warszawskiej wystawie zbiorowej „Wyprawy nie będzie”. Tym razem sama pojechała do Ghany, a w projekcie wzięli udział między innymi ghańscy twórcy Rita Mawuena Benissan, Patrick Tagoe-Turkson i Kwaku Yaro. Dawna opowieść o wyprawie zyskała współczesnych rozmówców.

Kto tu komu gra?

W Bunkrze ten splot prywatnej pamięci, sztuki i cudzych wyobrażeń ma swój odpowiednik w monumentalnej „Kurtynie wg Jeana Geneta”. Punktem odniesienia jest dramat „Les Nègres”, wystawiany po polsku jako „Murzyni”. U Geneta czarni aktorzy grają również białych członków dworu. Wkładają białe maski, które pozwalają zobaczyć zarazem rolę i tego, kto ją odgrywa. Taka dziwna zamiana miejsc uświadamiająca, jak to jest być obserwowanym. W zestawieniu z futurystycznym wieczorem robi się ciekawie. Tam biali awangardziści sięgali po wyobrażoną czarność, żeby zaszokować własną publiczność. U Geneta czarni wykonawcy odgrywają także tych, którzy zwykle zasiadają w loży i wydają sądy. Kurtyna Nowak przywołuje więc bardzo konkretne pytanie o obsadę. Kto może wystąpić we własnym imieniu, komu napisano rolę, a komu od początku zarezerwowano najlepsze miejsce?

To pytanie wraca przy pracach Hasiora, Sutora i Płonkowej. W ich sąsiedztwie łatwiej dostrzec, że „egzotykę” można sobie urządzić także po tej stronie globusa. Wystarczy spojrzeć na wieś jak na miejsce, w którym czas się zatrzymał, a na jej twórców jak na ludzi obdarzonych cudowną zdolnością tworzenia poza historią.

Co ważne, podobieństwo między tym, jak polska etnografia patrzyła na kultury Afryki, a tym, jak przyglądała się własnemu folklorowi, jest dość wyraźne. W obu przypadkach ktoś miał przywilej opisu, a ktoś inny dostarczał materiału do opisania.

Kolonie w wyobraźni

W skali makro olkuska historia przypada na czas, kiedy w PRL-u zainteresowanie Afryką miało bardzo konkretne podstawy. Wraz z czasami dekolonizacji Polska nawiązywała współpracę z nowo niepodległymi państwami. Za kontaktami szły podróże, wymiana akademicka, praca lekarzy i inżynierów, a także kolekcje. Ale jednocześnie z tego zlepka różnych przeszłości, historii, plemion i narodów uczyniono w polskiej wyobraźni jakiś monolityczny twór. I to chyba jedno z najciekawszych spostrzeżeń, które nie wyłamuje się przecież z postkolonialnego widzenia świata.

Ale ciekawsze jest jeszcze coś innego. Polska nie miała zamorskich kolonii – to fakt. Ale chciała je mieć. Miała przecież Ligę Morską i Kolonialną [w 1939 r. należało do niej ok. 1 mln członków – red.], plany związane z Liberią czy Madagaskarem, a przede wszystkim dostęp do gotowego zachodniego repertuaru wyobrażeń. Można było przejąć język, w którym jedni byli obserwującymi, drudzy – obserwowanymi, tymi „egzotycznymi”, tymi do „odkrycia”. To właśnie znaczy produkować Innego. Wystarczy opisywać go tak długo i tak konsekwentnie, aż cudzy opis zacznie uchodzić za jego własną historię.

Wystawa „Kinga Nowak. Rzar mi tropikuw” w Galerii Sztuki Współczesnej Bunkier Sztuki w Krakowie, kuratorka Ania Batko. Wystawa trwa do 3 stycznia 2027 roku.

Główne wnioski

1. Zainteresowanie Kingi Nowak Afryką zaczęło się w Olkuszu, gdzie artystka spędziła pierwsze lata życia i poznała przedmioty z kolekcji Bogdana Szczygła, lekarza, który pracował między innymi w Nigrze. Zbiory podarowane w 1971 roku przez Szczygła i Bożenę Szczygieł-Gruszyńską stały się podstawą olkuskiego Muzeum Afrykanistycznego. W kręgu ludzi zajmujących się kolekcją była Zofia Zbieg, ciotka artystki.
2. Istotna jest tu także wielka historia. Polska nie miała zamorskich kolonii – to fakt. Ale chciała je mieć. Miała przecież Ligę Morską i Kolonialną, plany związane z Liberią czy Madagaskarem. Za tym wszystkim poszło sporo wyobrażeń o koloniach.
3. W skali makro olkuska historia opowiada o czasach, kiedy w PRL-u zainteresowanie Afryką miało bardzo konkretne podstawy. Wraz z czasami dekolonizacji Polska nawiązywała współpracę z nowo niepodległymi państwami. Za kontaktami szły podróże, wymiana akademicka, praca lekarzy i inżynierów, a także budowanie kolekcji sztuki związanych z tamtym rejonem świata.