Kroisz ziemniaki nożem? To jeden z 7 grzechów głównych przy stole

Audio generowane przez AI. Może zawierać błędy.

„Zdecydowanie łapię już, który to widelec do sałaty, ale reszta strasznie mi się gmatwa” – narzekała główna bohaterka filmu „Pretty Woman”, garbiąc się nad starannie zaaranżowanym stołowym nakryciem.

Trudno o scenę celniej obrazującą tarapaty, w jakie wplątać mogą nas sztućce ułożone rzędami. Vivienne (Julia Roberts) miała świadomość, że przed formalną kolacją warto chociaż pobieżnie zaznajomić się z tematem. Od którego ze sztućców zacząć, ile zębów ma widelczyk, którym dozwolone jest skubnięcie krewetki… Choć od premiery „Pretty Woman” minęły niecałe cztery dekady, dziś dylematy tego rodzaju wydają nam się echem blednących w oddali czasów. A to przecież wspomnienie lat 90., a nie epoki, w której panowie wywijali szablą, a damy musiały paradować pod parasolką. Gdzie więc podziały się nasze stołowe obyczaje? Wiele wskazuje, że – pomiędzy wódką a zakąską – nieco podupadły.

Jak ptyś podzielił Polskę

Zacznijmy od rozjaśnienia kwestii zasadniczych – mowa była nie o bezie, tylko o ptysiu. Telewizyjny program „Lekcja stylu”, który w pierwszej dekadzie XXI wieku prowadziła Jolanta Kwaśniewska, ściągnął na siebie zdumiewającą lawinę nieuprzejmości. Cóż to były za dziwy, żeby przydawać powagi zagadnieniu tak błahemu jak ptysie! Gdyby tylko autorzy tych komentarzy mieli wyobrażenie, jak sprawy miały się jeszcze przed wojną, dowcipkować mogliby w nieskończoność.

O tym, że od obyczajowości tamtej epoki dzieli nas już bezdenna przepaść, przypomina regularnie rynek kolekcjonerski. Za drewniane kantyny mieszczące pełne komplety srebrnych sztućców płaci się od ok. 40 tys. zł do ponad 70 tys. zł w zależności od proweniencji. Tym terminem określa się na rynku dzieł sztuki pochodzenie obiektu z określonej kolekcji. Wartość 72 tys. zł osiągnęły np. sztućce produkcji paryskiego złotnika opatrzone monogramem Ignacego Jana Paderewskiego. W skrzyni określanej kantyną było ich dokładnie 310. Aż tyle Paderewski potrzebował w domu noży, łyżek i widelców? Rzecz w tym, że samych typów widelca było w tym komplecie więcej niż pięć.

Żółw? Wyłącznie łyżkowidelcem

Czy jedzenie zamówionego przez aplikację sushi prosto z opakowania okaże się dumą naszych czasów? Jeśli tak, to w historycznym ujęciu wypadniemy dość marnie. Jeszcze na początku ubiegłego wieku wytworne towarzystwo obowiązywała znajomość całego szeregu podstępnie podobnych do siebie sztućców. Na aukcjach przypominają nam o tym m. in. łopatki do sardynek, szczypce do szparagów, osobne zestawy do ostryg, ślimaków czy przystawek. Widelczyki zakąskowe różnią się od deserowych, a łyżka do serwowania oliwek to nie ta sama, co do konfitur.

Pojedyncze elementy dawnego nakrycia stołu wyceniane są od kilkuset złotych, choć za mniej niż 200 zł upolujemy warianty z wytwórni platerów. (Wyroby platerowane powstawały z nieszlachetnego metalu, który pokrywano zewnętrzną powłoką srebra.) Gdyby typologiczna obfitość tych wszystkich zbytków już nas przytłoczyła, dziękujmy losowi, że nie przyszło nam cofać się głębiej do XIX stulecia. Wilanowskie Muzeum Pałacu Króla Jana III wydało książkę o sztućcach tamtego okresu autorstwa Marceliny Palińskiej. Wdzięczy się w niej m. in. specjalny widelczyk do przegrzebków przypominający kwiat krokusa albo sztuciec opisany jako „łyżkowidelec do żółwia”. Mając świadomość, że dawne salony były nieco bardziej wymagające, lżej przyjdzie nam znosić opisy siedmiu stołowych przewinień, których dopuszczamy się dzisiaj…

1. Zbrodnia z użyciem noża na kartoflu

Trzymając się etykiety, jeśli na naszym talerzu pojawiły się ziemniaki, oddzielajmy poszczególne kęsy widelcem. Nożem nie należy też odkrawać porcji innych miękkich warzyw, jak gotowana marchew czy kalafior. Przyjmując jednak gradację tych przewinień, najwyższy ciężar w kontekście ziemniaków miałoby purée własnoręcznie rozbite widelcem podczas oficjalnego obiadu.

2. Żonglerka obracającym się widelcem

Kiedy ostatnio zastanawialiśmy się, czy widelec lądować ma w ustach stroną wklęsłą czy wypukłą? Otóż, zgodnie z protokołem, kierujemy go wybrzuszeniemdo góry. Nóż przytrzymujemy wówczas na talerzu. Taki porządek jedzenia określa szkoła kontynentalna (europejska), natomiast innymi prawami rządzi się styl amerykański. On zakłada unoszenie widelca ząbkami do góry i to trzymanego w prawej ręce (o ile nie jesteśmy leworęczni). Chcąc jednak ukroić kęs jedzenia, przełożyć musimy zręcznie nóż do prawej dłoni. Jeśli mamy się więc wznosić na wyżyny stołowej elegancji, po europejsku będzie nieco łatwiej.

3. Bułka z masłem, czyli popłoch i panika

Co można zrobić nie tak, sięgając po niepozorną bułeczkę w restauracji? Niestety wiele, bo pieczywa nie powinno się bezpośrednio odgryzać, ani co gorsza konstruować samodzielnie kanapki, którą zajadać będziemy rękami. Od bułki oderwać powinniśmy palcami kęs, który następnie można posmarować masłem. Żeby operacja się powiodła, masło przekładamy wcześniej na nasz talerzyk ze wspólnego naczynia i rozprowadzamy specjalnym tępym nożykiem. Przyjmijmy, że i tak mamy pod tym względem szczęście – w XIX wieku masło formowane bywało w tak fantazyjne stylizacje, że stołowe manewry wymagały traktowania go zarówno specjalnym widelczykiem, jak i świderkiem o groźnie wyglądającym czubku.

4. Zabronione wiosłowanie do brzegu

Minęła dekada, odkąd lokalną scenę polityczną obiegła sugestia, że Polacy mieli edukować inne narody w kwestii posługiwania się widelcem. Skoro już wyspecjalizowaliśmy się w jednym sztućcu, warto zadać pytanie, do jakiego stopnia umiemy jeść zupę łyżką. Niby nic takiego, ale w formalnych okolicznościach warto mieć na uwadze jedno: łyżkę prowadzimy po talerzu od siebie na zewnątrz. A co, jeśli na dnie zostanie smakowita resztka, po którą łyżka już nie sięga? W swoim najczystszym wydaniu etykieta zabrania niestety przechylania talerza. Jeśli chcemy to zrobić z łakomstwa, zasłońmy się może etyką „zero waste”?

5. Walka z sałatą na nierównych prawach

Skoro już przeszliśmy suchą stopą przez temat ziemniaków, warto wspomnieć, że podobna niejasność dotyczy jedzenia sałaty. Jej liści również nie powinniśmy kroić ostrzem. Jeśli nie zostały uprzednio rozdarte, należy złożyć je umiejętnie przy pomocy noża i widelca, a następnie liczyć, że uda nam się z gracją przenieść je do ust, nie rozbryzgując sosu na twarz.

6. Spaghetti, łyżka i grząska jajecznica

Według etykiety jajecznicę jemy samym widelcem. Według Włochów – nic innego nie będzie nam również potrzebne do zmierzenia się ze spaghetti. Choć problematyczne makaronowe danie raczej nie zagości na oficjalnym bankiecie, wiedzmy, że w pełni dozwolone jest pomaganie sobie łyżką trzymaną w lewej ręce. Podobnie jak w przypadku sałaty i ziemniaków, użycie noża pozostaje jednak nie do przyjęcia.

7. „Śliskie małe skurczybyki” – ślimaki

Skoro skupiamy się w naszym przeglądzie na poprawnym jedzeniu zupy i jajecznicy, skąd nagle przeskok do winniczków? Dzięki nim możemy domknąć stosowną klamrą wątek „Pretty Woman”! Zaserwowane podczas kolacji ślimaki (po francusku: escargots) Vivienne, zgodnie z zasadami, próbowała uchwycić szczypcami. „Śliskie małe skurczybyki” – jak je nazwała pod nosem – łatwo się jednak nie poddały, wymykając się spektakularnie z uścisku. Żeby ślimak nie wylądował na dywanie, skorupkę powinniśmy przytrzymywać szczypcami trzymanymi w lewej dłoni, a widelczykiem o dwóch zębach wyjąć na talerz zawartość. Jeśli w skorupce pozostanie kuszący nas sos, możemy wydobyć go łyżeczką albo skorzystać z wybitnie rzadkiej możliwości zamoczenia w czymkolwiek kawałka chleba. Według ścisłego protokołu kęsem pieczywa nie można nabierać żadnego innego sosu oprócz rozpuszczonego w ślimaczej skorupce ziołowego masła. Nietrudne do zapamiętania, prawda?

Główne wnioski

1. Choć stołowe obyczaje diametralnie zmieniły się w ostatnich dziesięcioleciach, uniwersalne zasady etykiety wciąż obowiązują podczas formalnych spotkań. W kwestii posługiwania się sztućcami wyróżnia się dwie szkoły - kontynentalną (europejską) oraz amerykańską. Największa różnica między nimi sprowadza się do ukierunkowania widelca. Według szkoły europejskiej widelec kierujemy do ust wybrzuszeniem do góry oraz trzymając go w lewej ręce (jeśli jesteśmy praworęczni).
2. Jednym z najbardziej wykluczonych sztućców w protokole wydaje się nóż - zgodnie z zasadami nie powinniśmy używać go m. in. do krojenia ziemniaków, innych miękkich warzyw, sałaty czy spaghetti. Kawałki pieczywa odrywamy natomiast palcami.
3. Prawdziwy urodzaj najróżniejszych sztućców przypadał na XIX wiek. W literaturze poświęconej temu zagadnieniu wymienia się m. in. przedziwne świderki do masła, widelce do przegrzebków przypominające kwiaty krokusa albo osobny „łyżkowidelec” do jedzenia żółwia.