Kategorie artykułu: Polityka Świat

Bałtowie nie oczekują rychłej inwazji. Obawiają się sabotażu i niepewności wokół USA

Zachodnie media regularnie ostrzegają przed możliwym rosyjskim atakiem na estońską Narwę lub wschodnią Łotwę. W państwach bałtyckich dyskusja koncentruje się jednak na bardziej bezpośrednich zagrożeniach: sabotażu, presji na granicach i dezinformacji. Rośnie też niepewność co do zaangażowania Stanów Zjednoczonych.

W państwach bałtyckich zagrożenie ze strony Rosji jest przedmiotem nieustannej debaty. Jednak groźba bezpośredniej inwazji nie znajduje się dziś w centrum obaw mieszkańców północno-wschodniej flanki NATO. Więcej uwagi poświęca się prowokacjom, sabotażowi i innym działaniom hybrydowym. Fot. Adam Berry/Getty Images

Z tego artykułu dowiesz się…

  1. Dlaczego eksperci nie spodziewają się powtórki scenariusza krymskiego w estońskiej Narwie.
  2. Jak państwa bałtyckie podchodzą do niepewności wokół amerykańskich gwarancji bezpieczeństwa.
  3. Kim są łotewscy nieobywatele i jak Rosja próbuje wykorzystywać podziały społeczne.
Loading the Elevenlabs Text to Speech AudioNative Player...

Audio generowane przez AI. Może zawierać błędy.

Estonia zapowiada zamknięcie drogowych przejść granicznych z Rosją od 1 grudnia 2026 r. Litwa apeluje do Europy o wpisanie rosyjskiego wywiadu wojskowego GRU na listę organizacji terrorystycznych. Łotwa zmaga się z presją migracyjną sterowaną z Białorusi.

Między eskalacją a spokojem

To tylko kilka epizodów z ostatnich miesięcy coraz bardziej napiętych relacji między Rosją a państwami bałtyckimi. Rosja, która nie rezygnuje z rewizjonistycznych żądań ograniczenia obecności NATO w państwach bałtyckich (a także w Polsce), od dłuższego czasu jest jednym z głównych tematów doniesień z regionu. Pojawiają się również niepotwierdzone informacje o możliwej rychłej eskalacji rosyjskiego zagrożenia, na którą szczególnie narażona miałaby być estońska Narwa, miasto leżące przy granicy z Rosją, czy wschodnia Łotwa.

Alarmistyczne doniesienia, pojawiające się szczególnie w zachodnich mediach, nie do końca znajdują jednak potwierdzenie w rozmowach prowadzonych w Tallinnie czy Rydze.

– Były prezydent Estonii Toomas Hendrik Ilves jakiś czas temu napisał, że zachodni Europejczycy po raz tysięczny ostrzegają Bałtów przed tym, co oni wiedzą od 35 lat. Narody bałtyckie zdają sobie sprawę z zagrożenia rosyjskiego od momentu odzyskania niepodległości, bo padły ofiarą rosyjskiego imperializmu, podobnie jak Polacy czy Ukraińcy. Im dalej od ewentualnego frontu, tym większa panika – mówi Tomasz Zduńczyk, analityk ds. państw bałtyckich w Polskim Instytucie Spraw Międzynarodowych.

Republika z Telegrama

Szczególnie głośną medialną panikę obserwowaliśmy przed kilkoma miesiącami. Na Telegramie pojawił się wówczas kanał o złowieszczo brzmiącej nazwie „Narewska Republika Ludowa”. Miał niewielkie zasięgi, zanim informacje o nim pojawiły się najpierw w niszowym estońskim portalu, a następnie w zachodnich mediach o znacznie większym zasięgu. Szybko zaczęto snuć porównania do rosyjskich działań na Krymie i w Donbasie w 2014 r. Estońskie służby uznały sprawę za operację informacyjną mającą wywołać niepokój. Do jej nagłośnienia przyczynili się również zachodni dziennikarze.

Tomasz Zduńczyk przypomina, że bezpośrednia groźba konwencjonalnej inwazji nie dominuje dziś w debacie publicznej państw bałtyckich.

– W państwach bałtyckich dyskutuje się o działaniach hybrydowych, presji migracyjnej czy granicy z Białorusią. Porównania do Krymu są chybione. W 2014 r. na Krymie państwo ukraińskie było sparaliżowane. Tymczasem państwa bałtyckie od 30 lat budują i ćwiczą siły zbrojne. Gdyby pojawiły się jakiekolwiek nieoznakowane oddziały, reakcja będzie natychmiastowa. Decyzja o użyciu broni zapadnie od pierwszej minuty – tłumaczy analityk PISM.

Ekspert: Narwa nie jest najpilniejszym problemem

Stanowisko Bałtów wobec potencjalnych prowokacji potwierdza także Oliver Moody, korespondent brytyjskiego dziennika „The Times” m.in. w państwach bałtyckich oraz autor książki „Baltic: The Future of Europe”.

– Scenariusz dotyczący Narwy, który krąży od 2014 r. po rosyjskiej aneksji Krymu, jest czymś, na co NATO i sami Estończycy przygotowują się ze wszystkimi zasobami, jakimi dysponują. Mamy niezwykle dobrą świadomość sytuacji w obwodzie pskowskim w Rosji i bylibyśmy w stanie dostrzec formujące się wojska z daleka. Dokładnie do tego zostały stworzone estońskie siły zbrojne oraz wielonarodowa obecność NATO w państwach bałtyckich. Uważam więc, że możemy sobie pozwolić niekoniecznie na spokój, ale na sceptycyzm wobec myśli o bliskim rosyjskim ataku na Narwę – mówi brytyjski autor i dziennikarz.

Moody studzi jednak optymizm i przypomina o oficjalnych komunikatach europejskich służb wywiadowczych ostrzegających przed możliwością eskalacji w ciągu najbliższych lat.

– Estończycy mówią też bardzo jasno, że jeśli spojrzymy na perspektywę najbliższych trzech, czterech czy pięciu lat, szczególnie jeśli siły rosyjskie będą w mniejszym stopniu zaangażowane w Ukrainie, możemy mieć do czynienia ze znacznie poważniejszym atakiem na pełną skalę. Możemy również mieć do czynienia z rosyjskimi próbami testowania granic artykułu 5 w innych miejscach na wschodniej flance NATO, np. w pozostałych państwach regionu czy w Polsce – mówi dziennikarz „The Times”.

„Egzystencjalne zagrożenie, ale nie dzisiaj”

Oliver Moody przez ostatnie lata uważnie obserwował zmieniające się nastroje na północno-wschodniej flance NATO. Dostrzega paradoks bałtyckiej debaty publicznej: władze zapewniają o bezpieczeństwie regionu, a zarazem toczy się dyskusja o eskalacji rosyjskiego imperializmu.

– Z jednej strony jest dla Bałtów niezmiernie ważne, aby inne kraje na Zachodzie czuły, jak poważna jest sytuacja i jak duże jest zagrożenie ze strony Rosji. Z drugiej strony muszą zachować spokój wśród własnych obywateli, a przede wszystkim nie mogą odstraszyć inwestorów zagranicznych. Wysyłają więc bardzo starannie skalibrowane komunikaty mówiące: „Patrzcie, Rosja stanowi dla nas egzystencjalne zagrożenie, ale nie dzisiaj”. Kiedy w ubiegłym roku ludzie pytali mnie, czy mieszkańcy państw bałtyckich się boją, zawsze odpowiadałem, że nie. Psychologicznie nie da się żyć w poczuciu strachu przez 35 lat. To po prostu tak nie działa – mówi Oliver Moody.

Dziennikarz wskazuje jednak czynniki, które w jego ocenie stały się punktem zwrotnym w postrzeganiu zagrożenia przez Bałtów.

– Myślę jednak, że to się zmieniło, odkąd Donald Trump powrócił do Białego Domu i odkąd Rosja nasiliła swoją kampanię działań podprogowych skierowanych przeciwko całej Europie. Państwa bałtyckie znajdują się niemal bezpośrednio na linii ognia pod względem geograficznym. Rezultat jest taki, że z jednej strony liderzy i elity w państwach bałtyckich mocniej niż kiedykolwiek przekonują, że są przygotowani i że nie ma bezpośredniego zagrożenia. Z drugiej jednak strony, po raz pierwszy, odkąd regularnie odwiedzam państwa bałtyckie, spotkałem wielu ludzi, którzy naprawdę zaczęli się trochę bać i sporządzają dla siebie plany ewakuacji, na przykład co zrobiliby z rodziną w przypadku jakiegoś ataku na dużą skalę ze strony Rosji – analizuje autor książki „Baltic: The Future of Europe”.

Pragmatyzm zamiast emocji

Słowa Moody’ego trafnie opisują zniuansowany wielogłos w bałtyckiej debacie publicznej. Niepewność co do postawy Stanów Zjednoczonych pod rządami Donalda Trumpa, którego Partia Republikańska poniosła porażkę w listopadowych wyborach połówkowych, jest jednym z jego elementów. Jednak, jak wskazuje Tomasz Zduńczyk, niekoniecznie jest ona artykułowana wprost. W ocenie analityka dominuje przede wszystkim pragmatyzm.

– Państwa bałtyckie słyną z tego, że starają się nie wchodzić w konflikty między ważnymi sojusznikami. Było to widoczne przy konflikcie Polski z Ukrainą, gdy Bałtowie wstrzymywali się od komentarzy. Litwini próbowali wówczas promować się jako mediatorzy. Teraz jest tak samo. Rozmawiając z Litwinami od paru dni, widzę, że do deklaracji prezydenta Trumpa podchodzą bez emocji. Zaznaczają, że są na tyle małymi krajami, iż muszą zaakceptować amerykańskie plany. Oczywiście nie chcieliby, aby Amerykanie handlowali Ukrainą czy porozumieli się z Putinem, ale nie mają na to wpływu i to akceptują. Podkreślają, że Stany Zjednoczone są zbyt ważnym sojusznikiem i gwarantem bezpieczeństwa, mocniejszym niż Unia Europejska. Media opisują to neutralnie i żaden mainstreamowy polityk nie krytykuje tych wypowiedzi. Podejście jest bardzo pragmatyczne – mówi Tomasz Zduńczyk.

Pragmatyzm wynikający z chłodnej kalkulacji słychać także w łotewskiej dyplomacji. Dobrze poinformowany dyplomata nie chciał wprost komentować niedawnych wypowiedzi Donalda Trumpa o potencjalnej współpracy z Rosją. Podkreślał jednak, że najbardziej liczy się obecność amerykańskich wojsk na wschodniej flance NATO.

– Jeśli chodzi o zaangażowanie Stanów Zjednoczonych, zajmujemy to samo stanowisko co Polska. Uwagę należy zwracać na to, co dzieje się w terenie: na obecność żołnierzy, infrastrukturę i planowanie obronne NATO. Istnieją konkretne plany obrony państw bałtyckich. Wystąpienie gen. Grynkewicha na Warsaw Security Forum było bardzo mocnym przesłaniem, pod którym się podpisujemy. Analizujemy wypowiedzi, ale przy ocenie współpracy z naszymi strategicznymi partnerami najważniejsze są żołnierze na miejscu i kwestie praktyczne – mówił dyplomata.

Amerykańska (nie)przewidywalność

Nieco mniej dyplomatyczny jest Oliver Moody. W jego ocenie nieprzewidywalność Trumpa może stanowić realne zagrożenie dla zdolności obronnych Bałtów.

– W ostatnich tygodniach po raz kolejny zobaczyliśmy, jak bolesne jest nasze uzależnienie od kwestii takich jak Starshield. Musimy naprawdę pomyśleć teraz o scenariuszu, w którym Rosja przeprowadza jakiś atak na NATO, a Amerykanie udzielają naprawdę minimalnego wsparcia. Na przykład podobnego do tego, z jakim Ukraina musiała mierzyć się w ciągu ostatniego miesiąca czy dwóch. Państwa bałtyckie bardzo wolno podchodziły do dyskusji o budowaniu niezależnego od Amerykanów wsparcia. To zrozumiałe, ponieważ amerykańskie gwarancje bezpieczeństwa od wczesnych lat 90. były tak ważne dla ich myślenia strategicznego, a nawet dla ich tożsamości. Istnieją pewne oznaki, że zaczyna się to ruszać w niektórych państwach bałtyckich. Niepokoi mnie jednak, jak trudne było dla nich rozpoczęcie tej rozmowy. Sprawa dotyczy bowiem dalszego horyzontu czasowego niż kadencja Trumpa – uważa korespondent „The Times”.

Niepewność dotycząca amerykańskich gwarancji bezpieczeństwa nie przysłania jednak państwom bałtyckim najważniejszego problemu: zagrożenia ze strony Rosji.

Choć eksperci nie spodziewają się konwencjonalnego ataku w najbliższym czasie, Bałtowie nieustannie mierzą się m.in. z zagrożeniami w cyberprzestrzeni. Rosja próbuje także wykorzystywać złożone relacje etniczne w państwach bałtyckich. Szczególnie narażona pod tym względem jest Łotwa. Zamieszkują ją nie tylko etniczni Łotysze, ale także liczna mniejszość rosyjska i przedstawiciele innych narodowości.

– Na Łotwie mniejszość rosyjskojęzyczna wynosi około 30 proc. Językiem rosyjskim posługuje się trochę więcej ludzi, część Łotyszy również mówi po rosyjsku na różnym poziomie. Rosja od dawna próbuje oddziaływać zwłaszcza na rosyjskojęzycznych, którzy bardziej utożsamiają się z tą tożsamością niż z państwem łotewskim. Natomiast pełnoskalowa rosyjska inwazja na Ukrainę po 2022 r. spowodowała, że duża część tej grupy odwróciła się od Rosji. Teraz próbuje pozbyć się jej wpływów. Dotyczy to zwłaszcza ludzi młodych, urodzonych już w niepodległej Łotwie – mówi Tomasz Zduńczyk z PISM.

Około 160 tys. nieobywateli. Rosja próbuje wykorzystać ich status

Na Łotwie żyją również tzw. nieobywatele. To osoby posiadające szczególny status prawny, ustanowiony po odzyskaniu przez kraj niepodległości. Obejmuje on przede wszystkim byłych obywateli ZSRR, którzy mieszkali na Łotwie, ale nie uzyskali obywatelstwa łotewskiego ani żadnego innego państwa.

Po odzyskaniu niepodległości w 1991 r. Łotwa przywróciła obywatelstwo osobom, które posiadały je przed sowiecką okupacją w 1940 r., oraz ich potomkom. Osoby, które przybyły na Łotwę w okresie radzieckim i nie spełniały tych warunków, mogły ubiegać się o obywatelstwo w drodze naturalizacji. Dla części z nich w 1995 r. ustanowiono specjalny status nieobywatela.

Na początku 2026 r. nieobywatele stanowili 8,7 proc. ludności Łotwy, czyli około 160 tys. osób. Nie należy jednak utożsamiać tego statusu ani z rosyjską narodowością, ani z posiadaniem obywatelstwa Rosji.

Rosja od lat próbuje wykorzystywać tę sytuację do budowania narracji o dyskryminacji ludności rosyjskojęzycznej i podważania zaufania do państwa łotewskiego. Stąd bierze się również mit tzw. piątej kolumny, na którą Moskwa miałaby móc oddziaływać.

– Oczywiście występuje niezadowolenie, szczególnie wśród nieobywateli, którzy z racji tego statusu nie mogą brać udziału w wyborach ani wykonywać niektórych zawodów związanych z bezpieczeństwem kraju czy służbą publiczną. Rosja próbuje oddziaływać na tę mniejszość. Mówię „rosyjskojęzyczną”, bo to nie tylko etniczni Rosjanie. To również przedstawiciele innych narodów byłego Związku Radzieckiego, jak Białorusini, Ukraińcy czy Tatarzy. Strona rosyjska próbuje kreować u nich brak zaufania do państwa łotewskiego. Władze starają się to ograniczać z różną skutecznością, na przykład zakazując nadawania rosyjskich kanałów – tłumaczy Tomasz Zduńczyk.

Łotewscy dyplomaci podkreślają, że droga do uzyskania obywatelstwa pozostaje otwarta. Procedura naturalizacji obejmuje jednak nie tylko znajomość języka łotewskiego, ale także spełnienie pozostałych wymogów określonych w prawie. Chodzi m.in. o znajomość podstaw konstytucji, historii i kultury Łotwy.

– Jeśli chodzi o obywatelstwo, część osób zachowuje obywatelstwo rosyjskie. Mamy bardzo precyzyjne dane: na Łotwie obywatelstwo rosyjskie ma około 38 tysięcy osób na 1,9 miliona mieszkańców. Pozostali to w większości obywatele Łotwy. Kontynuujemy również procedurę naturalizacji i jesteśmy bardzo otwarci na przyjmowanie nieobywateli jako obywateli Łotwy. Jedynym wymogiem jest znajomość języka łotewskiego na poziomie roboczym, pozwalającym uczestniczyć w życiu społecznym. Liczba osób, które od lat 90. „siedziały na płocie”, znacząco się zmniejszyła – przekonują dyplomaci.

Podziały, które wykorzystuje Moskwa

Moskwa regularnie wykorzystuje łotewskie podziały społeczne, a także próbuje je pogłębiać. Od początku lat 90. rosyjska propaganda konsekwentnie przeciwstawiała sobie Łotyszy i „ludność rosyjskojęzyczną”, zarzucając Rydze dyskryminację tej drugiej grupy.

Według łotewskich dyplomatów Moskwa chciała w ten sposób występować w roli obrońcy kilkuset tysięcy ludzi. Jednak duża część rosyjskojęzycznych mieszkańców Łotwy po pełnoskalowej agresji Rosji na Ukrainę odwróciła się od Moskwy.

Złożona struktura etniczna Łotwy pozostaje jednym z obszarów, w których Rosja próbuje podsycać napięcia zgodnie ze swoimi imperialnymi interesami.

Bałtowie, jak przekonują dyplomaci, są przygotowani na takie narracje. Nie oznacza to jednak, że mogą stracić czujność. Rosja nieustannie szuka nowych sposobów dzielenia społeczeństw i wywoływania chaosu.

Po rozpoczęciu pełnoskalowej inwazji Rosji na Ukrainę Ryga zakazała nadawania rosyjskich kanałów telewizyjnych. Łotewscy dyplomaci są przekonani, że decyzja przyniosła efekty, szczególnie wśród starszych mieszkańców prowincji, gdzie rosyjska telewizja była popularna.

Nie oznacza to jednak końca problemu. Dezinformacja nadal dociera do bałtyckiej przestrzeni publicznej różnymi kanałami.

Dezinformacja jak COVID-19?

Nieco inną perspektywę przedstawia Oliver Moody. W swojej książce wydanej w 2025 r. przytacza słowa jednego z bałtyckich ministrów, według którego dezinformacja działa podobnie jak COVID-19 – po pewnym czasie społeczeństwo nabiera na nią odporności. Dziś dziennikarz „The Times” tę tezę odrzuca.

– Nie jestem pewien, czy zgadzam się z tym ministrem, że z czasem społeczeństwo nabiera odporności na dezinformację. Myślę, że jest wręcz przeciwnie. Ostatnie 5–10 lat nauczyło nas dużego sceptycyzmu wobec tej tezy. Na Łotwie wciąż widzę mnóstwo rosyjskich narracji dezinformacyjnych, których by nie było, gdyby teoria o odporności była prawdziwa – mówi Oliver Moody.

Rosyjskie narracje na Łotwie i w całym regionie wciąż są obecne. Mają także swoją polityczną reprezentację. W wyborach parlamentarnych z 3 października 2026 r. trzecie miejsce, z wynikiem 11,71 proc. głosów i 15 mandatami, zajęła lista Suverēnā vara/Apvienība Jaunlatvieši („Suwerenna Władza/Związek Młodołotyszy”). Jej pierwszą część krytycy określają mianem prorosyjskiej. Ugrupowanie sprzeciwia się także pomocy wojskowej dla Ukrainy.

Większość pozostałych ugrupowań wyklucza jednak współpracę z tym środowiskiem. 17 listopada 2026 r. łotewski parlament zatwierdził nowy rząd Andrisa Kulbergsa, tworzony przez prozachodni Zjednoczony Sojusz i narodowe ugrupowanie Zjednoczenie Narodowe. Gabinet zapowiada utrzymanie wsparcia dla Ukrainy i zdecydowaną politykę wobec Rosji.

Istnieją jednak pozytywne przykłady walki z rosyjską dezinformacją.

– Widzieliśmy to szczególnie na przykładzie Estonii, że istnieją sposoby na zyskanie przewagi. Widzieliśmy, że humor w komunikacji jest bardzo skuteczny. Wiemy też, że wyprzedzanie narracji dezinformacyjnych, czyli tak zwany „prebuttal”, może działać bardzo dobrze. Jednak dezinformacja będzie jak śmierć i podatki: będzie stałym elementem naszego życia, nie tylko na wschodniej flance, ale w całym zachodnim świecie – kwituje Oliver Moody.

Główne wnioski

  1. Eksperci nie spodziewają się rychłej rosyjskiej inwazji na państwa bałtyckie. Za bardziej bezpośrednie zagrożenia uznają sabotaż, prowokacje i działania hybrydowe. Ostrzegają jednak, że ryzyko konwencjonalnego ataku może wzrosnąć w perspektywie kilku lat.
  2. Bałtowie coraz uważniej przyglądają się amerykańskim gwarancjom bezpieczeństwa. Dyplomaci podkreślają znaczenie obecności wojsk USA i planów obronnych NATO. Oliver Moody zwraca jednak uwagę na potrzebę większej samodzielności Europy.
  3. Rosja próbuje wykorzystywać podziały społeczne i dezinformację. Szczególnie widoczne jest to na Łotwie, gdzie około 160 tys. mieszkańców ma status nieobywateli. Władze ograniczają rosyjskie wpływy informacyjne, ale – jak ostrzegają eksperci – zagrożenie nie znika.