Kategoria artykułu: Analizy

Polskie regiony doganiają Unię. Dolny Śląsk już na poziomie wschodnich Niemiec

Ćwierć wieku temu niemal cała Polska znajdowała się poniżej 75 proc. średniej unijnej pod względem PKB na mieszkańca. Dziś Dolny Śląsk i Wielkopolska dorównują części wschodnich Niemiec, a dystans do UE zmniejszyła nawet ściana wschodnia. Nie oznacza to jednak, że różnice między polskimi regionami znikają.

Z tego artykułu dowiesz się…

  1. Jak w ciągu ćwierćwiecza zmieniła się pozycja polskich regionów na gospodarczej mapie UE.
  2. Dlaczego Dolny Śląsk i Wielkopolska dorównują dziś pod względem PKB na mieszkańca części wschodnich Niemiec.
  3. Czy Warszawa zwiększa przewagę nad resztą Polski i jak rozwija się ściana wschodnia.
Loading the Elevenlabs Text to Speech AudioNative Player...

Audio generowane przez AI. Może zawierać błędy.

Rozwój gospodarczy Polski widać nie tylko w krajowych średnich, ale także w danych o poszczególnych regionach. Statystyki Eurostatu dotyczące PKB na mieszkańca, uwzględniające różnice w sile nabywczej, pokazują, że od 2000 r. polskie regiony wyraźnie zbliżyły się do średniej unijnej, a część z nich przekroczyła już próg 75 proc. tej średniej. Nie wszystkie jednak rozwijały się w tym samym tempie. Region warszawski stołeczny wciąż znacznie wyprzedza resztę kraju, a w całej Unii coraz większa część ludności regionów słabiej rozwiniętych mieszka na południu, nie na wschodzie Europy. Przedstawiamy sześć najważniejszych zjawisk.

1. Polskie regiony stają się wyraźnie zamożniejsze

Ikona wykres interaktywny Wykres interaktywny

Doganianie przez Polskę średniego poziomu rozwoju gospodarczego UE bardzo wyraźnie widać w danych regionalnych. W 2000 r. aż 93 proc. Polaków mieszkało na obszarach, w których PKB na mieszkańca nie przekraczał 75 proc. średniej unijnej. Mowa o regionach statystycznych NUTS 2, które w Polsce odpowiadają województwom, z wyjątkiem Mazowsza podzielonego na region warszawski stołeczny i mazowiecki regionalny.

Próg 75 proc. średniego PKB na mieszkańca w UE, liczonego z uwzględnieniem różnic w sile nabywczej (PPS), stanowi granicę wykorzystywaną w unijnej polityce spójności do wyodrębniania regionów słabiej rozwiniętych. W tym zestawieniu odnosimy go do danych z poszczególnych lat. Grupą porównawczą jest obecnych 27 państw członkowskich UE, a więc fakt, że Polska i inne kraje regionu przystąpiły do wspólnoty dopiero po 2000 r., nie zmienia punktu odniesienia.

W 2024 r. odsetek Polaków mieszkających w regionach poniżej tego progu zmniejszył się do 56 proc. Region warszawski stołeczny znajdował się powyżej niego już na początku analizowanego okresu. Kolejne regiony osiągały co najmniej 75 proc. średniej UE po 2010 r. Dolny Śląsk w 2011 r., Wielkopolska w 2015 r., Śląsk w 2019 r., a Pomorskie w 2024 r.

Skala zmiany jest szczególnie widoczna w porównaniu z państwami „starej” UE. Polska wyprzedziła już Grecję i Portugalię pod względem odsetka mieszkańców żyjących w regionach poniżej 75 proc. średniej UE. Mocno zmniejszył się też dystans do Włoch, gdzie odsetek ten wynosi 31 proc., i Hiszpanii (29 proc.).

2. Słabiej rozwinięta część Europy przesuwa się na południe

Ikona wykres interaktywny Wykres interaktywny

Polska nie jest wyjątkiem, ponieważ podobnie zmieniała się cała Europa Środkowo-Wschodnia. W 2000 r. w regionach poniżej progu 75 proc. średniego PKB na mieszkańca UE żyło 100 mln osób w jedenastu państwach Europy Środkowo-Wschodniej, które później przystąpiły do Unii. Tymczasem w państwach południa Europy – Grecji, Hiszpanii, Włoszech, Portugalii, na Cyprze i Malcie – było to 22 mln osób. W 2024 r. liczby te wynosiły odpowiednio 65 mln i 47 mln.

Zmienił się więc obraz najsłabiej rozwiniętej części Unii. Na początku wieku mieszkańcy Europy Środkowo-Wschodniej stanowili 81 proc. ludności regionów poniżej tego progu, a dziś ich udział wynosi 53 proc. Udział państw Południa wzrósł w tym czasie z 18 do 39 proc. Znaczna część tej zmiany nastąpiła w okresie kryzysu strefy euro.

Za tymi liczbami stoją dwa przeciwne kierunki zmian. Europa Środkowo-Wschodnia, liczona łącznie, zwiększyła PKB na mieszkańca z 45 do 79 proc. średniej UE. W państwach Południa wskaźnik ten spadł w tym samym czasie ze 107 do 92 proc. Oznacza to spadek względem średniej unijnej, nie zaś koniecznie zmniejszenie wartości PKB na mieszkańca.

3. Najbogatsze polskie regiony dogoniły najbiedniejsze niemieckie

Ikona wykres interaktywny Wykres interaktywny

Jeszcze w 2000 r. różnica między polskimi a niemieckimi regionami była ogromna, także w porównaniu z najbiedniejszą częścią Niemiec, czyli dawną NRD. Dolny Śląsk osiągał wtedy 49 proc. średniego PKB na mieszkańca UE, liczonego z uwzględnieniem siły nabywczej, a sąsiednia Saksonia-Anhalt – 79 proc.

W 2024 r. oba regiony osiągnęły po 83 proc. średniej unijnej, tyle samo co Turyngia. Wielkopolska (82 proc.) znalazła się na poziomie niemieckiego regionu Chemnitz w Saksonii, a Śląsk (79 proc.) niewiele za nimi. Te trzy niemieckie regiony należą dziś do najsłabiej rozwiniętych w Niemczech na poziomie NUTS 2.

Region warszawski-stołeczny pomijamy w tym porównaniu, ponieważ z wynikiem 157 proc. średniej UE znajduje się daleko przed nimi wszystkimi.

Wyrównanie nastąpiło dlatego, że od 2000 r. wymienione polskie regiony poprawiły swoją pozycję względem średniej unijnej o 28–34 pkt proc., a regiony dawnej NRD jedynie o 2–8 pkt proc.

Trzeba jednak pamiętać o istotnym zastrzeżeniu. Standard siły nabywczej pozwala uwzględnić różnice w poziomach cen między krajami, ale nie między regionami tego samego państwa. Życie we wschodnich Niemczech jest tańsze niż w zachodniej części kraju, czego wskaźnik ten nie oddaje. Ponadto PKB na mieszkańca mierzy wartość produkcji gospodarczej w regionie, a nie dochody, którymi faktycznie dysponują jego mieszkańcy.

4. Warszawa nie odjeżdża reszcie kraju, Budapeszt i Praga już tak

Ikona wykres interaktywny Wykres interaktywny

W 2000 r. PKB na mieszkańca regionu warszawskiego stołecznego był niespełna 2,4 razy wyższy niż w pozostałych regionach Polski łącznie. W 2024 r. wskaźnik ten wynosił 2,2. Przewaga regionu stołecznego nieco więc zmalała, co oznacza, że reszta kraju rozwijała się w tym okresie minimalnie szybciej w relacji do Warszawy i okolic.

W większości państw regionu było odwrotnie. Na Węgrzech przewaga Budapesztu wzrosła z 2,5 do niemal trzech razy, w Rumunii przewaga Bukaresztu – z 2,5 do trzech razy, w Czechach przewaga Pragi – z 2,2 do 2,5 raza, a w Bułgarii przewaga Sofii – z 1,6 do 2,3 raza. Wyjątkiem obok Polski jest Słowacja, gdzie względna przewaga Bratysławy wyraźnie zmniejszyła się po 2015 r.

Nie oznacza to jednak, że różnice między stolicą a resztą Polski są niewielkie. W 2024 r. PKB na mieszkańca regionu warszawskiego stołecznego wynosił 157 proc. średniej UE. Tymczasem w regionie mazowieckim, obejmującym pozostałą część województwa, wskaźnik ten sięgał zaledwie 71 proc. Był więc niższy od średniej dla całej Polski.

5. Ściana wschodnia rośnie, ale wolniej niż reszta Polski

Ikona wykres interaktywny Wykres interaktywny

Lubelskie, podkarpackie, podlaskie, świętokrzyskie i warmińsko-mazurskie, liczone razem, osiągały w 2000 r. 36 proc. średniego PKB na mieszkańca UE, a w 2024 r. już 58 proc. To wyraźny awans, choć pozostała część Polski, po wyłączeniu regionu warszawskiego stołecznego, poprawiła swój wynik w tym samym czasie z 47 do 74 proc. średniej unijnej.

Dystans między ścianą wschodnią a resztą kraju wzrósł więc z około 11 do 16 pkt proc. Wszystkie pięć wschodnich województw pozostaje poniżej progu 75 proc. średniej UE, a lubelskie (55 proc.) jest pod względem PKB na mieszkańca najsłabszym gospodarczo regionem Polski.

Oznacza to, że wschodnie województwa zmniejszają dystans do średniej unijnej, ale jednocześnie pozostają coraz dalej za lepiej rozwiniętą częścią Polski, jeśli porównujemy różnice wyrażone w punktach procentowych średniej UE.

6. Różnice między podregionami rosną

Ikona wykres interaktywny Wykres interaktywny

Jeszcze większe zróżnicowanie widać na poziomie podregionów NUTS 3, których w Polsce jest 73. Dane wskazują, że podregiony o najwyższym PKB na mieszkańca zwiększają przewagę nad tymi o najniższych wynikach.

W 2000 r. PKB na mieszkańca w grupie podregionów skupiających 20 proc. ludności Polski i osiągających najwyższe wartości tego wskaźnika był 2,6 razy wyższy niż w grupie zamieszkanej przez 20 proc. ludności, w której PKB na osobę było najniższe. W 2023 r. różnica ta wzrosła do niemal 2,9 raza.

Ale w innych państwach Europy Środkowo-Wschodniej wzrost dysproporcji był jeszcze większy. W Bułgarii wskaźnik zwiększył się z 2,3 do 4,2, w Rumunii z 2,7 do 3,7, w Czechach z dwóch do 2,4, a na Węgrzech z 3,1 do 3,5. Wyjątkiem była Słowacja, gdzie proporcja utrzymała się na zbliżonym poziomie – około 2,6.

Część tego zróżnicowania wynika z dojazdów do pracy. PKB przypisuje się do miejsca, w którym powstaje wartość dodana, natomiast liczbę ludności ustala się według miejsca zamieszkania. Dlatego duże miasta, do których codziennie dojeżdżają pracownicy z okolicznych miejscowości, często osiągają wyższy PKB na mieszkańca. Otaczające je podregiony mogą natomiast wypadać słabiej, mimo że ich mieszkańcy również uczestniczą w tworzeniu tej wartości.

Główne wnioski

  1. Polskie regiony wyraźnie doganiają Unię. W 2000 r. 93 proc. Polaków mieszkało na obszarach, w których PKB na mieszkańca nie przekraczał 75 proc. średniej UE. W 2024 r. poniżej tego progu znajdowało się już tylko 56 proc. ludności. Dolny Śląsk i Wielkopolska dorównały części wschodnich Niemiec.
  2. Zmienia się gospodarcza mapa Europy. Europa Środkowo-Wschodnia zwiększyła PKB na mieszkańca z 45 do 79 proc. średniej UE, podczas gdy państwa Południa obniżyły swoją względną pozycję ze 107 do 92 proc. Coraz większa część ludności słabiej rozwiniętych regionów mieszka na południu kontynentu.
  3. Różnice wewnątrz Polski nie znikają. Względna przewaga regionu warszawskiego stołecznego nad resztą kraju nieco zmalała, ale ściana wschodnia rozwija się wolniej niż pozostałe regiony. Wzrastają też dysproporcje gospodarcze między najbogatszymi a najbiedniejszymi podregionami.