Bruksela wywraca budżet do góry nogami. Kto podzieli unijne miliardy w Polsce?
Nowy budżet UE na lata 2028-2034 ma być czymś więcej niż kolejną pulą pieniędzy do podziału. Ma zmienić sposób funkcjonowania Unii. Ale zanim państwa członkowskie uzgodnią, na co wydawać wspólne środki, muszą rozstrzygnąć, czy solidarność finansowa będzie obejmować również Ukrainę.
Z tego artykułu dowiesz się…
- Na czym polega fundamentalna zmiana w negocjowaniu budżetu UE na lata 2028-2034 w porównaniu z obecnym.
- Czy zdaniem ekspertów propozycja kanclerza Merza połączenia finansowania Ukrainy z przyjęciem budżetu UE i zapisania w nim środków dla tego kraju ma sens.
- Co nowe ramy finansowe UE oznaczają dla Polski.
Audio generowane przez AI. Może zawierać błędy.
W negocjacjach nad nowym budżetem Unii Europejskiej pojawił się element, którego nikt się wcześniej nie spodziewał, kanclerz Niemiec Friedrich Merz zaproponował, aby porozumienie dotyczące wieloletnich ram finansowych na lata 2028-2034 było powiązane z zobowiązaniem wszystkich państw członkowskich do udziału w finansowaniu Ukrainy.
Aby zapewnić finansowanie w przyszłym roku, KE proponuje kolejną pożyczkę dla Ukrainy w wysokości 45 mld euro. Niemcy chcą, aby wszystkie państwa członkowskie zobowiązały się do uczestnictwa w jej finansowaniu, zanim dojdzie do porozumienia w sprawie kolejnego budżetu UE.
Nowe ramy finansowe przynoszą dwie zasadnicze zmiany. Pierwsza dotyczy priorytetów: większa część unijnych pieniędzy ma służyć budowaniu konkurencyjności, bezpieczeństwa i europejskiej samodzielności strategicznej. Druga – sposobu zarządzania funduszami. Komisja Europejska chce odejść od rozbudowanego systemu oddzielnych programów na rzecz większej elastyczności.
Dla Polski, jednego z największych beneficjentów polityki spójności, jest to zmiana szczególnie istotna. O tym, kto i na jakich warunkach otrzyma pieniądze, coraz mniej będzie decydować sam podział funduszy według ustalonych wcześniej kryteriów, a coraz więcej – polityczne i gospodarcze priorytety całej Unii.
Merz otwiera front negocjacji: Ukraina a kompromis budżetowy
Pomysł niemieckiego kanclerza pojawił się w liście do przewodniczącego Rady Europejskiej Antónia Costy. Merz zwrócił uwagę, że w 2027 r. Ukraina będzie musiała zmierzyć się z luką finansową sięgającą około 70 mld euro, z czego około 45 mld powinno przypaść na Unię Europejską.
To stanowisko ma wyraźny wymiar polityczny. Węgry, Słowacja, Czechy i Bułgaria zasygnalizowały, że nie chcą uczestniczyć w finansowaniu proponowanej pożyczki. Jednocześnie są beneficjentami polityki spójności, która pozostaje jednym z największych obszarów wydatków unijnego budżetu. Wśród zwolenników niemieckiej inicjatywy są Szwecja, Austria i Holandia.
Francja, Słowenia i państwa bałtyckie przestrzegają przed uzależnieniem negocjacji budżetowych od zgody na finansowanie Ukrainy. Kraje bałtyckie zwracają uwagę, że same znajdują się na pierwszej linii zagrożenia i nie powinny tracić środków na politykę spójności z powodu odmowy innych państw.
Przestrzeń do rozmów
Anna Heckhausen zajmuje się w niemieckiej fundacji Bertelsmanna negocjacjami nad budżetem UE. Wspólnie z Lucasem Guttenbergiem przygotowała w 2026 r. raport „The Devil is in the Budget – A Comprehensive Guide to the MFF Negotiations”, w którym wskazuje pięć głównych pól konfliktu: wielkość budżetu, priorytety, jego strukturę, warunkowość i dochody.
Ekspertka dostrzega w propozycji Merza nie tylko ryzyko, ale również potencjalną szansę na przełamanie impasu.
– Myślę, że ostatecznie żadne państwo nie jest zainteresowane zablokowaniem budżetu i doprowadzeniem do sytuacji, w której nowe ramy finansowe nie wejdą w życie w 2028 roku. Najbliższe tygodnie będą jednak bardzo trudne. Mamy już dwa zasadnicze obszary sporu: wielkość budżetu oraz priorytety, na które zostaną przeznaczone pieniądze. Teraz, przez powiązanie tych negocjacji z finansowaniem Ukrainy, pojawia się trzeci obszar, w którym można szukać kompromisu. Być może właśnie takie połączenie różnych tematów pomoże osiągnąć porozumienie – uważa Anna Heckhausen.
W praktyce mogłoby to oznaczać polityczną wymianę: jeśli państwa sceptyczne wobec pomocy dla Kijowa zgodzą się uczestniczyć w jej finansowaniu, Niemcy mogłyby być bardziej skłonne do kompromisu w sprawie wielkości budżetu i środków na politykę spójności czy rolnictwo.
Zaostrzenie konfliktu?
Ekspertka uważa, że propozycja Merza nie musi oznaczać zaostrzenia konfliktu. Wbrew pierwszym reakcjom może stworzyć dodatkową przestrzeń do negocjacji. Nie jest to jednak pozbawione ryzyka. Jeśli państwa sprzeciwiające się pomocy dla Ukrainy nie zmienią stanowiska, powiązanie obu kwestii może utrudnić przyjęcie całego budżetu.
Dr Eulalia Rubio, starsza analityczka paryskiego Instytutu Jacques’a Delorsa, również rozumie polityczną logikę niemieckiej propozycji, choć podkreśla jej delikatny charakter.
– Niemcy nie chcą powtórzyć sytuacji z ostatnich decyzji dotyczących wsparcia Ukrainy, które nie uzyskały poparcia wszystkich 27 państw członkowskich. Z punktu widzenia krajowej opinii publicznej trudno byłoby uzasadnić przyjęcie budżetu oznaczającego wzrost składki danego państwa, a jednocześnie dalsze finansowanie Ukrainy bez udziału niektórych członków Unii – tłumaczy Eulalia Rubio.
Jej zdaniem łączenie różnych spraw w negocjacjach budżetowych nie jest niczym nowym. Podczas poprzedniej perspektywy finansowej kompromis obejmował równocześnie wieloletni budżet, fundusz odbudowy NextGenerationEU i mechanizm warunkowości dotyczący praworządności.
– W przypadku Ukrainy sytuacja jest jednak szczególnie delikatna, ponieważ wiemy, jak bardzo potrzebuje tych pieniędzy. Na razie nie wiadomo, czy i w jakim stopniu takie powiązanie znajdzie się w ostatecznym porozumieniu – zaznacza ekspertka.
Warto przy tym odróżnić dwie kwestie. Komisja Europejska już w swoim projekcie nowych ram finansowych przewidziała wsparcie dla Ukrainy poza podstawowym limitem wieloletniego budżetu. Propozycja Merza dotyczy natomiast politycznego zobowiązania wszystkich państw do udziału w finansowaniu pomocy. Jak podkreśla Heckhausen, Kijów potrzebuje stabilnego mechanizmu finansowania na kolejne lata, aby Unia nie musiała co roku od nowa negocjować kolejnych pakietów pomocy.
Koniec budżetu, w którym najważniejsze były rolnictwo i polityka spójności
Spór o Ukrainę jest jednak tylko aktualnym elementem znacznie większej zmiany. Komisja Europejska zaproponowała w lipcu 2025 r. budżet na lata 2028-2034 o wartości niemal 2 bln euro w cenach bieżących. Odpowiada to średnio 1,26 proc. dochodu narodowego brutto Unii.
Dla porównania obecne wieloletnie ramy finansowe na lata 2021-2027 odpowiadają około 1,13 proc. unijnego DNB, jeśli nie uwzględniać dodatkowego instrumentu odbudowy po pandemii. Wzrost jest więc znacznie mniej spektakularny, niż sugeruje sama kwota nominalna.
Zmiana nie dotyczy wielkości budżetu, lecz jego struktury
Przez dekady unijne finanse opierały się na dwóch wielkich filarach: wspólnej polityce rolnej i polityce spójności. Pierwsza miała wspierać europejskie rolnictwo i bezpieczeństwo żywnościowe, druga – zmniejszać różnice rozwojowe między bogatszymi i biedniejszymi regionami. Dla Polski, która po wejściu do Unii stała się jednym z największych beneficjentów funduszy strukturalnych, był to jeden z najważniejszych mechanizmów modernizacji gospodarki.
Teraz Bruksela chce przesunąć środek ciężkości w stronę konkurencyjności, przemysłu, technologii, badań naukowych, obronności i bezpieczeństwa gospodarczego.
W projekcie KE jest Fundusz Konkurencyjności, który ma połączyć finansowanie wielu dotychczasowych programów i zapewnić wspólny system dostępu do pieniędzy. Wsparcie ma obejmować cztery strategiczne obszary: czystą transformację i dekarbonizację przemysłu, technologie cyfrowe, zdrowie i biotechnologię oraz obronność i przestrzeń kosmiczną.
Komisja proponuje również zwiększenie finansowania badań naukowych. Program Horizon Europe miałby otrzymać 175 mld euro w cenach bieżących. Na inwestycje w obronność, bezpieczeństwo i przestrzeń kosmiczną przewidziano natomiast 131 mld euro w ramach nowego funduszu konkurencyjności – pięciokrotnie więcej niż w obecnej perspektywie.
– Budżet europejski jest bardzo mały w porównaniu z budżetami narodowymi. W relacji do dochodu narodowego brutto jest mniej więcej dziesięć razy mniejszy od budżetu federalnego Niemiec. Musimy więc zdecydować, na czym skoncentrować wspólne środki i gdzie Unia może przynieść największą wartość dodaną wszystkim Europejczykom – podkreśla Anna Heckhausen.
Mniej cięć w budżecie
Jej zdaniem europejskie pieniądze powinny trafiać przede wszystkim tam, gdzie współpraca ponad granicami rzeczywiście przynosi lepsze rezultaty: w infrastrukturę, badania naukowe, współpracę uniwersytetów czy technologie, których rozwój wymaga skali niedostępnej dla poszczególnych państw.
Ekspertka przestrzega jednocześnie przed pozornie oszczędnym podejściem do budżetu. Im większe będą cięcia, tym bardziej mogą ucierpieć właśnie nowe priorytety.
– Kiedy budżet jest redukowany, najłatwiej zmniejsza się wydatki na nowe obszary, takie jak konkurencyjność, bezpieczeństwo czy dekarbonizacja. Tradycyjne polityki mają silniejszych obrońców wśród państw członkowskich. Dlatego Niemcy i inne kraje muszą znaleźć równowagę między żądaniem cięć a potrzebą finansowania nowych priorytetów – ostrzega Anna Heckhausen.
Jeden plan zamiast wielu programów
Największa zmiana może dotyczyć jednak nie tego, na co Unia będzie wydawać pieniądze, ale tego, w jaki sposób będzie nimi zarządzać.
Komisja chce połączyć wiele dotychczasowych funduszy w jeden system krajowych i regionalnych planów partnerstwa – National and Regional Partnership Plans (NRPP). Każde państwo przygotowałoby kompleksowy plan obejmujący między innymi politykę spójności, rolnictwo, rozwój obszarów wiejskich, rybołówstwo, migrację, zarządzanie granicami i bezpieczeństwo wewnętrzne.
Wypłaty byłyby w większym stopniu uzależnione od realizacji uzgodnionych reform, inwestycji, celów i kamieni milowych. Zamiast wielu odrębnych programów, z osobnymi zasadami i procedurami, pojawiłby się bardziej zintegrowany mechanizm finansowania.
Z punktu widzenia Komisji ma to uprościć system, ograniczyć biurokrację i umożliwić szybsze reagowanie na kryzysy. Z punktu widzenia państw członkowskich oznacza jednak również większą swobodę przesuwania środków między priorytetami.
Dla Polski pojawia się tu zasadnicze pytanie: kto będzie decydował o podziale pieniędzy – rząd centralny, KE czy regiony?
Jeżeli większą rolę uzyska administracja krajowa, samorządy mogą stracić część dotychczasowego wpływu na kształtowanie inwestycji. Komisja deklaruje wprawdzie, że plany będą przygotowywane w partnerstwie z regionami i władzami lokalnymi, a słabiej rozwinięte regiony otrzymają gwarancje finansowania. Nie rozstrzyga to jednak wszystkich wątpliwości dotyczących rzeczywistego udziału samorządów w podejmowaniu decyzji.
Dr Eulalia Rubio uważa, że właśnie w tym obszarze pierwotna wizja Komisji może zostać mocno ograniczona podczas negocjacji.
– Komisja Europejska próbowała przeprowadzić pewnego rodzaju rewolucję zarówno w sposobie wykorzystywania budżetu, jak i jego planowania. Jedną z najważniejszych nowości miało być wprowadzenie większej elastyczności: pozostawienie większej puli środków nieprzypisanych do konkretnych celów oraz zwiększenie możliwości przesuwania pieniędzy między latami. W trakcie negocjacji te rozwiązania są jednak w znacznym stopniu ograniczane – wyjaśnia Eulalia Rubio.
Państwa członkowskie i Parlament Europejski próbują bowiem zachować większą kontrolę nad pieniędzmi i wrócić do części dotychczasowych zasad.
Większa elastyczność, czyli?
To nie jest wyłącznie techniczny spór o procedury. Większa elastyczność oznacza bowiem również większą władzę polityczną nad sposobem wydawania pieniędzy.
– Ta elastyczność może służyć dwóm przeciwstawnym celom: dalszej integracji europejskiej albo ograniczeniu wspólnego działania. Jeżeli w Radzie znajdzie się wiele rządów nacjonalistycznych i niezależnych, każde państwo może próbować zdobyć część pieniędzy dla własnego przemysłu. Jeśli natomiast Rada będzie zdolna do wspólnego określania strategicznych interesów Unii, środki będzie można wykorzystywać w sposób bardziej skoordynowany – mówi ekspertka Instytutu Jacques’a Delorsa.
Pieniądze: kto zapłaci za nowe ambicje Europy?
Komisja Europejska zaproponowała pięć nowych źródeł dochodów własnych. Są wśród nich wpływy z systemu handlu emisjami ETS, mechanizmu CBAM obejmującego import towarów o wysokiej emisji CO2, opłata związana z nieprzetwarzanym zużytym sprzętem elektronicznym, wpływy z minimalnej akcyzy na tytoń oraz nowa składka od dużych przedsiębiorstw – Corporate Resource for Europe (CORE).
Komisja liczy, że nowe źródła przyniosą około 65 mld euro dodatkowych wpływów rocznie. To ważne nie tylko dla finansowania nowych priorytetów, ale również dla spłaty wspólnego zadłużenia zaciągniętego w ramach NextGenerationEU.
Zdaniem dr Eulalii Rubio właśnie negocjacje dotyczące nowych dochodów mogą przesądzić o ostatecznym kształcie budżetu.
– Trudno sobie wyobrazić, by państwa członkowskie zaakceptowały cały pakiet zaproponowany przez Komisję. Możliwe jest jednak przyjęcie części nowych źródeł dochodów. Możemy więc zobaczyć kompromis polegający na połączeniu pewnych cięć wydatków z wprowadzeniem nowych zasobów własnych. Redukcje byłyby wówczas mniej dotkliwe niż te proponowane przez irlandzką prezydencję, ale nie wszystkie nowe źródła dochodów zostałyby zaakceptowane. Ostatecznie moglibyśmy uzyskać mniej więcej połowę dodatkowych wpływów, które Komisja chciała pozyskać – przewiduje ekspertka.
Zwraca uwagę, że Francja jest szczególnym przypadkiem w tej debacie. To drugi największy płatnik netto do budżetu UE, ale jednocześnie duży beneficjent brutto, przede wszystkim ze względu na finansowanie rolnictwa. Paryż konsekwentnie opowiada się za ambitnym budżetem i nowymi dochodami własnymi, ponieważ nie chce doprowadzić do znacznego wzrostu krajowej składki.
Francja pod presją
Jednocześnie Francja znajduje się pod presją polityczną, aby ograniczać wydatki i zmniejszać swój wkład do unijnej kasy. Marine Le Pen postuluje wręcz redukcję francuskiej składki.
– Francja może zaakceptować pewne ograniczenie wydatków rolnych. Znacznie trudniejsza byłaby dla niej sytuacja, w której musiałaby pogodzić się zarówno z mniejszym finansowaniem rolnictwa, jak i ze wzrostem krajowej składki do budżetu UE – mówi dr Eulalia Rubio.
Jej zdaniem ograniczenie wydatków na wspólną politykę rolną w ujęciu realnym jest scenariuszem, z którym państwa muszą się liczyć. Trudno bowiem utrzymać dotychczasowy poziom finansowania, kiedy pojawia się tak wiele nowych potrzeb, a rządy nie chcą zwiększać swoich wpłat.
Podobny problem dotyczy wspólnego zadłużenia. Czy Unia mogłaby powtórzyć rozwiązanie z okresu pandemii i zaciągnąć kolejny wielki wspólny dług, tym razem na obronność i konkurencyjność?
Kolejny wielki wspólny dług?
– Na razie ta możliwość nie jest przedmiotem realnych negocjacji. Francja ma ogromne problemy z własnym budżetem i zadłużeniem. Trudno wyobrazić sobie, by chciała zaciągać wspólny dług, skoro sama musi poradzić sobie ze znacznym zadłużeniem. To nie zachęca również inne duże gospodarki, a zwłaszcza państw oszczędnych w wydatkach, do wspólnego ponoszenia kosztów kolejnych pożyczek – ocenia dr Eulalia Rubio.
Nie oznacza to jednak całkowitego odwrotu od wspólnego zadłużania. Unia wykorzystuje ten mechanizm również do finansowania pożyczek dla Ukrainy. Zdaniem ekspertki bardziej prawdopodobne jest dalsze stosowanie tego rozwiązania w odniesieniu do Kijowa niż uruchomienie kolejnego instrumentu na wzór NextGenerationEU.
Anna Heckhausen zwraca uwagę, że część propozycji nowych dochodów może nie przynieść budżetowi dodatkowych pieniędzy w takim stopniu, jak oczekuje Komisja.
– Niektóre rozwiązania nie generują nowych środków, lecz jedynie przesuwają pieniądze z budżetów narodowych do budżetu europejskiego. Tak jest na przykład w przypadku opłaty od nieprzetworzonego zużytego sprzętu elektronicznego. Inne, jak CBAM, rzeczywiście przynoszą nowe wpływy, ale ich skala jest stosunkowo niewielka – tłumaczy ekspertka.
Polska między starym a nowym budżetem
Dla Polski nadchodząca perspektywa finansowa oznacza konieczność przemyślenia dotychczasowej strategii negocjacyjnej. Przez lata Warszawa koncentrowała się przede wszystkim na utrzymaniu jak największej puli środków na politykę spójności i rolnictwo. W nowym modelu równie ważne będzie konkurowanie i zdobycie pieniędzy na przemysł, badania, technologie, infrastrukturę energetyczną i obronność.
Dla Polski istotne pozostaje również szczególne odniesienie do regionów graniczących z Rosją, Białorusią i Ukrainą. Bezpieczeństwo wschodniej flanki może stać się ważnym argumentem w walce o finansowanie infrastruktury, odporności gospodarczej i inwestycji w regionach przygranicznych, ale nie jest to automatycznie gwarantowane.
Parlament nie chce budżetu zbyt oszczędnego
Propozycja irlandzkiej prezydencji nie zadowoliła Parlamentu Europejskiego. Europosłowie uważają, że ograniczenie środków jest sprzeczne z deklarowanymi ambicjami Unii w dziedzinie bezpieczeństwa i konkurencyjności.
Parlament broni budżetu w wysokości 1,789 bln euro w cenach z 2025 r., bez uwzględnienia spłaty zadłużenia NextGenerationEU. Irlandzka propozycja pozostawia natomiast 1,473 bln euro na programy operacyjne, również bez kosztów spłaty tego długu.
Parlament chce również zachowania wyraźnych, odrębnych kopert finansowych na rolnictwo, politykę spójności i inne tradycyjne programy. Obawia się, że połączenie ich w większe fundusze ograniczy przejrzystość wydatków i możliwość kontroli nad ich wykorzystaniem.
Spór dotyczy zatem nie tylko pieniędzy, ale także tego, kto będzie miał nad nimi kontrolę: Komisja, państwa członkowskie czy Parlament Europejski.
Finanse jako test politycznej przyszłości Unii
Zdaniem dr Eulalii Rubio nie ma jeszcze podstaw, aby wskazywać zwycięzców i przegranych negocjacji. Ostateczny rezultat będzie, jak zwykle, kompromisem między interesami państw członkowskich, Parlamentu a KE.
Jej zdaniem porozumienie powinno zostać osiągnięte jeszcze w 2026 r. Odkładanie decyzji na kolejny rok nie ułatwi negocjacji, szczególnie że będą one coraz mocniej zależne od krajowych kalendarzy politycznych i wyborów.
W gruncie rzeczy negocjacje dotyczą więc nie tylko pieniędzy, lecz także przyszłego modelu integracji europejskiej. Czy Unia będzie zdolna do wspólnego definiowania strategicznych celów i finansowania projektów, których żadne państwo nie zrealizuje samodzielnie?
Europa chce wydawać wspólne pieniądze na obronność, technologie i konkurencyjność, ale jednocześnie nie może uzgodnić, jak podzielić koszty tej zmiany. Propozycja kanclerza Merza dotycząca Ukrainy pokazuje, że nawet finansowa solidarność może stać się narzędziem politycznego nacisku. Z kolei nowa konstrukcja budżetu stawia pod znakiem zapytania dotychczasowy model redystrybucji środków w UE.
Główne wnioski
- Nowe ramy finansowe przynoszą dwie zasadnicze zmiany. Pierwsza dotyczy priorytetów: większa część unijnych pieniędzy ma służyć budowaniu konkurencyjności, bezpieczeństwa i europejskiej samodzielności strategicznej, ale nie rolnictwa i spójności. Druga – sposobu zarządzania funduszami. Komisja chce połączyć wiele dotychczasowych funduszy w jeden system krajowych i regionalnych planów partnerstwa – National and Regional Partnership Plans (NRPP). Każde państwo przygotowałoby kompleksowy plan obejmujący między innymi politykę spójności, rolnictwo, rozwój obszarów wiejskich, rybołówstwo, migrację, zarządzanie granicami i bezpieczeństwo wewnętrzne.
- Zdaniem ekspertów z Niemiec i Francji propozycja kanclerza jest delikatna, ale może pomóc przełamać impas w negocjowaniu pomocy dla Ukrainy. Łączenie różnych spraw w negocjacjach budżetowych nie jest niczym nowym. Podczas poprzedniej perspektywy finansowej kompromis obejmował równocześnie wieloletni budżet, fundusz odbudowy NextGenerationEU i mechanizm warunkowości dotyczący praworządności.
- Dla Polski pojawia się tu zasadnicze pytanie: kto będzie decydował o podziale pieniędzy – rząd centralny, KE czy regiony? Jeżeli większą rolę uzyska administracja krajowa, samorządy mogą stracić część dotychczasowego wpływu na kształtowanie inwestycji. Polska otrzyma mniej na rolnictwo i spójność i będzie musiała konkurować z dużymi państwami (Francja, Niemcy, Włochy) o fundusze na obronność, transformację energetyczną i przemysł.



