Banknot 50 zł z błędem może być wart 12 tys. zł. Pora przetrząsnąć portfel?

Przykładowe notowanie sprzed kilku tygodni: dwuzłotówka z 2021 r. sprzedana za ponad 11 tys. zł. Inne? To może współczesny banknot dwustuzłotowy, który w maju osiągnął wartość 15 tys. zł. Choć rynek numizmatyczny kojarzy się powszechnie z królewskimi dukatami, niemal na każdą wystawną aukcję przypada transakcja tego rodzaju. Licytacja czegoś, co teoretycznie można było znaleźć w sklepowej reszcie czy przepastnej głębi damskiej torebki. Wszystko sprowadza się jednak do prawdopodobieństwa…

Eksperci tej branży przeważnie niechętnie odnoszą się do tematu i poniekąd wypada przyznać im rację. Wśród pieniędzy obiegowych niezwykle trudno jest przecież znaleźć monetę czy banknot, które przewyższają swoją nominalną wartość. Nie zmienia to jednak faktu, że segment współczesnej numizmatyki przedstawia się niewątpliwie rozwojowo, a eksperci już wyodrębniają na nim świeżo kształtujące się trendy. Handel pieniężnymi walorami to w końcu najpopularniejsza kolekcjonerska dziedzina w Polsce! Jak wynika z danych OneBid, aż sześć na dziesięć aukcyjnych transakcji zawartych w 2025 r. przypadło właśnie na rynek numizmatów. Zanim jednak dojdziemy do podszeptów, jak jeszcze można upolować cenniejszy banknot z lat 90., zacznijmy od podstawowych kryteriów. Co w ogóle decyduje o tym, że jedna „stówka” warta jest kilka tysięcy, a inna po prostu 100 zł?

„YA” jak Święty Graal

Zanim na rynku zaczęły zarysowywać się trendy pozwalające zarobić na nieco bardziej dostępnych walorach, kluczowe pozostawały dwie kwestie: serie i ich numery oraz mennicze błędy. Zajmijmy się więc pierwszym – czy ktoś słyszał o czymś takim, jak banknot serii zastępczej? W marcu 2023 r. na jednej z aukcji pojawiło się pozornie zwyczajne 50 zł, które sprzedane zostało za 28,6 tys. zł. Kiedy patrzymy na podobną pięćdziesiątkę z portfela, widzimy przede wszystkim Kazimierza Wielkiego w błękitnych tonach w towarzystwie pastelowych wzorów i jakichś numerów. Numery te posiadają właśnie oznaczenie serii – w tym przypadku było to „YA”, a dalej zapis rozpoczynający się czterema zerami.

Igła w stogu siana

Co to oznacza? Od litery „Y” rozpoczynały się tzw. serie zastępcze, które emitowane były jedynie po to, żeby zastępować jednostkowe, wadliwie wydrukowane banknoty. Fakt, że po „Y” następuje „A”, dowodzi, że mowa o pierwszej takiej serii, która obejmowała, według szacunków, skrajnie niską podaż banknotów. Czy znalezienie takiej „igły w stogu” jest więc jeszcze w ogóle prawdopodobne? 

– Jeśli chodzi o serię „YA”, mówimy istotnie o pozycjach ekstremalnej rzadkości, co znalazło też odzwierciedlenie w cenie. Na pytanie, czy warto przeglądać gotówkę, odpowiem jednak: naturalnie, bo wśród pieniędzy obiegowych wciąż można jeszcze znaleźć wiele ciekawostek. Jest to jednak znacznie trudniejsze niż jeszcze pięć lat temu z uwagi na rozpowszechnienie się wiedzy. Zawsze dobrze jest zwrócić uwagę na egzemplarze z datą emisji 1994 r. w doskonałych stanach zachowania czy z ciekawymi seryjnymi numerami jak np. solid, czyli numer, w którym wszystkie cyfry są jednakowe – komentuje Mateusz Wójcicki, właściciel firmy Wójcicki Polski Dom Aukcyjny.

Banknoty z 1994 r. miałyby już ponad dwie dekady, więc niby jak na nie trafić? To ważna uwaga: do 2012 r. wszystkie bieżące emisje nosiły jednakową datę i był to właśnie rok 1994.

Wraca moda na lata 90.

Ile kosztują więc takie atrakcje, jak wspomniany numer seryjny z jednakowymi cyframi? W lutym za dwudziestozłotówkę z 2016 r. zapłacono na aukcji blisko 4 tys. zł. W maju natomiast banknot dwustuzłotowy z datą emisji z 1994 r. przyniósł aż 15 tys. zł, choć nie był to „solid”, tylko numer bardzo początkowy. Seria „AA” z numeracją „0000003” w nienagannym stanie zachowania. Tak właśnie – docierając do wątku owego stanu zachowania – dochodzimy wreszcie do najświeższych trendów… Jak się okazuje, wartościowe mogą być już nie tylko boleśnie rzadkie egzemplarze z nietypową numeracją, ale po prostu banknoty datowane na wspomniany już rok – 1994.

– Sądzę, że to trend, który wyklarował się dopiero w ostatnim roku, niemniej obserwujemy bardzo mocny wzrost cen banknotów obiegowych – a więc tych, które możemy mieć w portfelach – ale z emisji datowanych na 1994 r. Do 2012 r. pieniądze emitowane były w tej samej szacie graficznej z niezmienioną datą. Jeżeli więc znajdziemy takie banknoty w stanie emisyjnym albo nawet noszące pojedyncze zagięcie w połowie, przełożenie może być znaczące. Zwyczajne 10 zł czy 20 zł w stanie bankowym przynieść mogą już wartość ok. 350 zł – zauważa Damian Marciniak, właściciel domu aukcyjnego Marciniak.

Liczy się nieskazitelność

Gdzie więc buszować najpierw? Jak wskazuje ekspert, gotówkę z taką datą często znajdujemy w najróżniejszych oszczędnościach w szufladzie, ale i kasach bankowych czy pocztowych w mniejszych miejscowościach. Jeżeli skarbcowy stan magazynowy nie musiał być uzupełniany na bieżąco, być może instytucje te mają jeszcze w swoich zasobach upragnione serie z 1994 r.? Zaznaczmy jednak (po stokroć!), że zanim szturmować będziemy pobliski antykwariat numizmatyczny z workiem takich fantów, upewnijmy się, że istotnie są one nieskazitelnie zachowane. Mowa wyłącznie o pieniądzach w tzw. emisyjnym stanie lub pojedynczo złożonych, a nie takich, które najpierw wypraliśmy ze starą parą jeansów w pralce, a potem odprasowaliśmy żelazkiem…

Za błędy się płaci…

Skoro mamy już absolutną pewność, że pieniędzy z określoną numeracją, a szczególnie z datą „1994” mamy nie wydawać w warzywniaku, przejdźmy do ostatniej kategorii: błędów, na których można pokaźnie zarobić. Choć trend ten budzić może powszechne niedowierzanie, rynek numizmatyczny szczerze ceni walory, które umknęły ścisłej kontroli jakości emisji. O czym mowa? Dwuzłotówka, w której rdzeń z miedzioniklu – czyli część w kolorze srebrnym – rozlał się na pierścień wykonany z brązalu, a więc w kolorze złotym.

Błędy bicia monet mogą być przeróżne! Czasem rdzenia nie ma w ogóle, co pozostawia monetę z dziurką, albo mowa o tzw. odwrotce (pełnej lub niepełnej, czyli skrętce). Odwrotkę tworzy wybicie rewersu odwróconego o 180 stopni względem awersu. Błahostka? W maju dwuzłotówkę z 2018 r. z takim „twistem” sprzedano na aukcji w cenie 2,6 tys. zł. Inną, tym razem z dziurką – za 11,3 tys. zł. A było to przecież 2 zł z 2021 r.! W takiej cenie kupić moglibyśmy ładnie zachowaną monetę z antyku, nie wspominając już o podróży przez Atlantyk w dwie strony i to w klasie biznesowej.

Atrakcyjna pomyłka

Monety uszkodzone w procesie bicia w mennicy fachowo opisuje się jako destrukty, natomiast ich papierowe odpowiedniki – banknoty z błędami w druku – jako błędnodruki. Co znaczące, o ile mniej spektakularne wady monet wycenia się na poziomie kilkuset złotych, znacznie kosztowniejsze okazują się pomyłki na banknotach. W tym roku za dwustuzłotówkę ze źle umieszczonym hologramem zapłacono ponad 3,8 tys. zł, za dwudziestkę z pomyloną numeracją – 3,5 tys. zł, a za nieodpowiednio przyciętą setkę aż 5,4 tys. zł.

– Istotnie w przypadku pieniędzy papierowych to przełożenie jest wyższe, zapewne ze względu na ściślejszą kontrolę jakości, która eliminować ma wadliwe egzemplarze z obiegu. Co ciekawe, destrukty i błędnodruki różnego typu stanowią kategorię budzącą coraz większe zainteresowanie kolekcjonerów, szczególnie że na ich wartość nie ma aż tak znaczącego wpływu stan zachowania. O ile w przypadku banknotów o różnych nietypowych numeracjach czy tych datowanych po prostu na 1994 r. stan zachowania jest kluczowy, w przypadku błędnodruków już sam błąd stanowi o atrakcyjności – dodaje Damian Marciniak.

Skoro więc szacujemy prawdopodobieństwo, czy łatwiej trafić na wczesną serię, banknot z odpowiednią datą czy błędnodruk, uwzględnijmy jedno: dla wielu z nas gotówka stała się zasobem używanym sporadycznie. Może to więc szansa dla tych, którzy solennie postanowią oglądać od dziś każdy zostawiany w restauracji napiwek?

Główne wnioski

1. Na rynku numizmatycznym coraz wyższe notowania osiągają pieniądze obiegowe, jednak kluczowe są w tym przypadku takie kryteria jak oznaczenia serii, rocznik oraz stan zachowania. Osobną kategorię stanowią tzw. destrukty i błędnodruki – to egzemplarze, które trafiły do obiegu z błędami, a ich wartości sięgają nawet kilkunastu tysięcy złotych. 
2. Jednym z najnowszych trendów jest wzrost cen banknotów noszących datę „1994”. Takie egzemplarze emitowane były aż do 2012 r., a zachowane w bankowym stanie kosztować mogą już kilkaset złotych. Zdaniem ekspertów, szukać możemy ich w domowych oszczędnościach, ale i kasach bankowych czy pocztowych mniejszych miejscowości.
3. Błędy bywają niezwykle kosztowne – w numizmatyce szczególnie poszukiwane są banknoty, na których widoczne są drukarskie pomyłki, a także monety z widocznymi wadami bicia. Przykładowa pięciozłotówka, na której awers jest przekrzywiony względem rewersu kosztowała na aukcji blisko 3,4 tys. zł, a dwuzłotówka z 2021 r., w której zabrakło środkowej części (i powstała dziurka) osiągnęła cenę 11,3 tys. zł.