Zaloguj się 
Dzieje się!
Carnaval Sztukmistrzów czas zacząć! Ulica staje się sceną, a cyrk miesza z teatrem
Za tydzień Lublin ponownie zamieni się w scenę dla akrobatów, highlinerów, performerów i artystów ulicznych z całego świata. Carnaval Sztukmistrzów, największy festiwal kuglarstwa w Polsce, to nie tylko widowisko, ale także przykład budowania marki miasta przez kulturę i wzmacniania pozycji współczesnego cyrku.
Z tego artykułu dowiesz się…
- Jak Carnaval Sztukmistrzów stał się jednym z najważniejszych narzędzi promocji Lublina i dlaczego festiwale coraz częściej traktowane są jako inwestycja w rozwój miasta.
- Czym współczesny cyrk różni się od tradycyjnego i dlaczego dziś coraz częściej łączy akrobatykę z teatrem, muzyką oraz performansem.
- Jakie korzyści gospodarcze przynosi festiwal lokalnym przedsiębiorcom i z jakimi wyzwaniami finansowymi mierzą się jego organizatorzy.
„Przez cztery dni lipca Lublin oddycha innym rytmem. Ulice stają się sceną. Cyrk miesza się z teatrem. Powietrze drży od śmiechu i ryzyka. Ciała przeczą grawitacji. Artyści pojawiają się tam, gdzie kończy się to, co przewidywalne. To nie jest eleganckie oglądanie sztuki z dystansu. To jest włóczenie się od zachwytu do zachwytu. Trochę spektakl, trochę sen, trochę letni romans z miastem” – tak organizatorzy lubelskiego Carnavalu Sztukmistrzów opisują festiwal z kilkunastoletnią tradycją.
Za tym obrazowym opisem kryje się jednak coś więcej niż kilka dni ulicznych pokazów. Carnaval stał się jednym z symboli kulturalnej tożsamości Lublina i ważnym miejscem dla rozwoju nowego cyrku w Polsce.
– Carnaval Sztukmistrzów od lat udowadnia, że Lublin jest miastem otwartym na kulturę, kreatywność i odważne artystyczne wizje. To wyjątkowy czas, kiedy codzienność ustępuje miejsca wyobraźni, a ulice i place naszego miasta zamieniają się w scenę. To święto artystów i publiczności, którzy wspólnie tworzą niepowtarzalną atmosferę festiwalu. Tegoroczne hasło „Run Away With The Circus” doskonale oddaje charakter tego wydarzenia – zachęca, by choć na chwilę oderwać się od obowiązków i dać porwać światu pełnemu spontaniczności i dobrej energii – powiedział Krzysztof Żuk, prezydent Lublina, zapowiadając tegoroczną edycję festiwalu.
Jak Carnaval stał się wizytówką Lublina?
Początki Carnavalu Sztukmistrzów (nazwa nawiązuje do Sztukmistrza z Lublina, bohatera książki Izaaka Bashevisa Singera) były oddolną próbą połączenia sztuki ulicznej z rozwijającym się w Europie nurtem cyrku współczesnego. Szybko zauważono, że wydarzenie może być nie tylko przestrzenią dla artystów, ale także skutecznym narzędziem budowania wizerunku miasta.
– Projekt okazał się na tyle inspirujący i atrakcyjny, że osoby odpowiedzialne za marketing miasta dostrzegły jego potencjał promocyjny. Udało się rozwinąć mocną markę Carnaval Sztukmistrzów – podkreśla Iwona Kornet, kierowniczka Pracowni ds. Kultury i Sztuki Ludycznej w Warsztatach Kultury oraz dyrektorka Carnavalu Sztukmistrzów.
Dziś Carnaval Sztukmistrzów jest największym festiwalem cyrku współczesnego w Polsce i wydarzeniem rozpoznawalnym także poza granicami kraju. Za jego organizację odpowiadają Warsztaty Kultury – samorządowa instytucja miasta – które współpracują z międzynarodowym środowiskiem artystycznym. Należą do europejskiej sieci Circostrada i aktywnie śledzą kierunki rozwoju sztuki ulicznej oraz nowego cyrku.
Warto wiedzieć
Co czeka na uczestników Carnavalu?
Tegoroczna, 17. edycja Carnavalu Sztukmistrzów odbędzie się w dniach 23-26 lipca w Lublinie. Miasto ponownie stanie się „stolicą” sztuki cyrku współczesnego. Tę niepisaną funkcję obejmuje w sumie od 19 lat. Pierwsze dwie miejskie imprezy, stanowiące inspirację do dalszych działań, odbyły w 2008 i 2009 r. pod nazwą Festiwal Sztukmistrzów.
Program Carnavalu Sztukmistrzów obejmuje spektakle nowego cyrku łączące m.in. klaunadę, akrobatykę, żonglerkę i iluzję. Nie zabraknie również wydarzeń dla dzieci oraz koncertów. Integralną częścią festiwalu jest także Urban Highline – najstarszy i największy na świecie festiwal highline, czyli przejście po linach rozpiętych na dużych wysokościach między budynkami.
Większość programu jest bezpłatna i odbywa się na ulicach, placach oraz skwerach Lublina. Wystarczy spacer po mieście, by niemal na każdym kroku natknął się na artystów i festiwalowe widowiska. Bilety obowiązują jedynie na wybrane spektakle prezentowane w zamkniętych przestrzeniach.
Cyrk bez stereotypów. Odnowiona forma sztuki
Wielu osobom cyrk nadal kojarzy się z objazdowymi namiotami, kolejnymi numerami zapowiadanymi przez konferansjera i pokazami zwierząt. Tymczasem współczesny cyrk od dawna rozwija się w zupełnie innym kierunku.
– Przez Carnaval Sztukmistrzów chcemy zmieniać stereotypowe postrzeganie cyrku i pokazywać, że nowy cyrk jest interesującą, świeżą formą sztuki, która potrafi zaskakiwać – mówi Iwona Kornet.
Różnorodność tego nurtu widać w programie Carnavalu Sztukmistrzów. Festiwal jest kojarzony przede wszystkim z ulicznymi występami, artystami pojawiającymi się w przestrzeni miasta i konkursem buskerskim, które przyciągają szeroką publiczność. Obok tej otwartej części programu znajdują się również spektakle biletowane, widowiska plenerowe z rozbudowaną scenografią oraz przedstawienia łączące akrobatykę z teatrem, muzyką czy performansem – bliższe formule współczesnej sztuki scenicznej.
– Nie odcinamy się od tradycji cyrkowych, ale pokazujemy ich współczesne rozwinięcie. Brak przedstawień ze zwierzętami jest najbardziej oczywistą różnicą między cyrkiem tradycyjnym a nowym, jednak przemiana tego nurtu sięga znacznie głębiej. Nowy cyrk zaczął rozwijać się w latach 70. i 80. XX wieku nie jako sprzeciw wobec tradycyjnej formy, ale jako jej naturalna ewolucja. Zachował fascynację ludzkimi umiejętnościami, sprawnością fizyczną i ryzykiem, ale zaczął wykorzystywać je w nowy sposób – jako środek artystycznej ekspresji – wskazuje Iwona Kornet.
Jak dodaje, zmiana objęła także sposób funkcjonowania artystów. Tradycyjny cyrk przez lata opierał się w dużym stopniu na wielopokoleniowych rodzinach cyrkowych, które przekazywały swoje umiejętności i podróżowały z własnymi namiotami. Nowy cyrk nie jest związany z jednym miejscem – może pojawić się zarówno w teatrze, hali, jak i przestrzeni miejskiej.
Nowy cyrk w Polsce. Małe środowisko, duże ambicje
Choć współczesny cyrk zyskuje coraz większą popularność w Europie, dla samych artystów wciąż pozostaje wymagającą ścieżką zawodową.
– Praca artysty cyrkowego nie jest łatwym sposobem na życie. Jeżeli komuś udaje się z niej utrzymać, naprawdę warto to docenić. Jednocześnie uważam, że cyrk współczesny jest niezwykle odświeżającą dziedziną sztuki. Rozwija się w Europie bardzo dynamicznie i odpowiada na oczekiwania współczesnej publiczności – mówi Iwona Kornet.
Wyjaśnia, że polskie środowisko nowego cyrku jest niewielkie, ale artyści aktywnie działają i rozwijają własne style sceniczne, często łącząc różne dziedziny sztuki.
– Jedną z pionierek nowego cyrku w Polsce jest Marta Kuczyńska, która od początku lat dwutysięcznych rozwijała tę dziedzinę i budowała środowisko twórców. Spora rozpoznawalność zyskał Kolektyw KEJOS z Wrocławia. Dziś polscy artyści coraz bardziej zaznaczają swoją obecność także za granicą. Polski klaun Piotr Sikora (Furiozo) występuje na międzynarodowych festiwalach, podobnie jak Matylda Górska. Mogłabym wymienić znacznie więcej nazwisk – mówi Iwona Kornet.
Zdaniem przedstawiciela Urzędu Miasta Lublin
Jedno z kluczowych wydarzeń Europejskiej Stolicy Kultury 2029
Festiwal, dzięki swojej unikatowej formule i międzynarodowemu charakterowi, wzmacnia wizerunek Lublina jako miasta kreatywnego, otwartego i nowoczesnego, którego tożsamość opiera się na kulturze.
Wyniki badań publiczności festiwalu z 2024 r. pokazały, że wydarzenie jest wysoko oceniane przez uczestników i przyczynia się do wzmacniania postrzegania Lublina jako miasta kultury. Badania wpływu społeczno-gospodarczego, zrealizowane we współpracy z UMCS, również potwierdziły pozytywny wpływ festiwalu na sektor turystyczny i usługowy.
Dokument „Strategia Rozwoju Turystyki Miasta Lublin 2030” przywołuje wyniki badań geolokalizacyjnych, zgodnie z którymi 61 proc. uczestników Carnavalu Sztukmistrzów stanowią przyjezdni. Potwierdza to jego znaczenie w generowaniu ruchu turystycznego.
Wysokość środków przeznaczanych na organizację festiwalu jest każdorazowo określana w budżecie Miasta Lublin i wynika z zakresu programu, kosztów organizacyjnych oraz bieżących uwarunkowań ekonomicznych, w tym m.in. wzrostu cen usług.
Korzyści płynące z finansowania festiwalu obejmują przede wszystkim sukcesywny wzrost rozpoznawalności Lublina, budowanie wizerunku miasta jako ważnego ośrodka kultury, zwiększanie zainteresowania ofertą turystyczną oraz generowanie ruchu turystycznego, który przekłada się na aktywność lokalnych przedsiębiorców. Uczestnicy korzystają z bazy noclegowej, oferty gastronomicznej, atrakcji turystycznych oraz innych usług, wspierając lokalną gospodarkę.
Kultura napędza gospodarkę. Carnaval pod lupą badań
Carnaval Sztukmistrzów to nie tylko wydarzenie artystyczne, ale także ważny element życia miasta. Organizatorzy regularnie badają publiczność, aby sprawdzać, jak festiwal jest odbierany i jaki ma wpływ na Lublin.
– Kilka lat temu przeprowadziliśmy szerokie, reprezentatywne badanie obejmujące cztery lubelskie festiwale. W przypadku Carnavalu analizowaliśmy również wpływ ekonomiczny wydarzenia. Wyniki pokazały, że festiwal przynosi wymierne korzyści lokalnym przedsiębiorcom i gospodarce miasta, a odwiedzający zostawiają w Lublinie znaczące pieniądze, korzystając z hoteli, restauracji i sklepów – mówi Iwona Kornet.
Badania pokazały także silną więź mieszkańców z wydarzeniem. Wielu z nich deklarowało dumę z tego, że właśnie w Lublinie odbywa się festiwal o takim charakterze, a zdecydowana większość badanych poleciłaby Carnaval innym osobom.
Badania przeprowadzone po pandemii koncentrowały się przede wszystkim na publiczności i jej oczekiwaniach. Pokazały, że festiwalowi udało się szybko odbudować frekwencję. Organizatorzy uniknęli problemu, z którym mierzyło się wiele wydarzeń kulturalnych – utraty części widowni po przerwie spowodowanej pandemią.
– Jednocześnie widzowie zauważyli zmiany wynikające z ograniczeń budżetowych. Z programu zniknęły największe widowiska plenerowe, należące do najdroższych elementów festiwalu. Nie wpłynęło to jednak na ogólną ocenę wydarzenia – publiczność wysoko oceniała program i deklarowała chęć powrotu na kolejne edycje – mówi Iwona Kornet.
Zdaniem eksperta
Ekonomika festiwali. Co zyskują miasta?
Równolegle rośnie znaczenie społecznego wymiaru takich wydarzeń. W świecie, w którym coraz więcej relacji przenosi się do internetu, festiwale tworzą przestrzeń do bezpośrednich spotkań i budowania wspólnoty. Dlatego coraz popularniejszy staje się model wydarzeń współtworzonych z mieszkańcami, a nie organizowanych wyłącznie dla nich. Kiedy lokalna społeczność zaczyna utożsamiać się z festiwalem, zyskuje na tym również samo miasto.
Choć finansowanie dużych wydarzeń często budzi dyskusje, coraz powszechniejsza jest świadomość, że wydatki na festiwale należy traktować jako inwestycję, której zwrot nie zawsze jest natychmiastowy. Obejmuje on nie tylko wpływy do lokalnych przedsiębiorców, ale także wzrost atrakcyjności miasta jako miejsca do odwiedzenia, życia czy inwestowania. W najbliższych latach równie ważnym wyzwaniem stanie się prowadzenie festiwali w sposób bardziej zrównoważony i ograniczający ich wpływ na środowisko.
Stabilne finansowanie potrzebne do dalszego rozwoju
Carnaval działa w innym modelu niż duże komercyjne festiwale muzyczne. Jako wydarzenie organizowane przez miejską instytucję kultury opiera się przede wszystkim na finansowaniu publicznym. Podstawowym źródłem jest dotacja podmiotowa przyznawana przez miasto, która w tym roku wynosi niespełna 700 tys. zł.
– Każdego roku staramy się pozyskiwać dodatkowe środki z Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Bywały lata, kiedy otrzymywaliśmy około 100 tys. zł dofinansowania ministerialnego. W tym roku nie udało się go pozyskać – mówi Iwona Kornet.
Jak wyjaśnia, wpływy z biletów i wsparcie lokalnych sponsorów pomagają zwiększyć budżet festiwalu. Organizatorzy chcieliby, aby wynosił on około 900 tys.-1 mln zł, bo dopiero taki poziom finansowania pozwoliłby bez większych ograniczeń zrealizować wszystkie założenia programowe.
– Po pandemii i wybuchu wojny w Ukrainie kultura znalazła się w trudnej sytuacji. Nie jest dziś jednym z priorytetów finansowych instytucji publicznych. Jednocześnie wszystkie koszty, w tym koszty pracy, stale rosną. Szukamy rozwiązań, które pozwalają utrzymać wysoki poziom festiwalu mimo ograniczeń budżetowych – mówi Iwona Kornet.
Mimo tych wyzwań zainteresowanie Carnavalem jest ogromne. Zdaniem organizatorów, to efekt wieloletniej pracy edukacyjnej i konsekwentnego budowania świadomości odbiorców.
Nowy cyrk potrzebuje systemowego wsparcia
Według Iwony Kornet, brak stabilnego finansowania to jedna z największych barier w rozwoju festiwalu i całego środowiska artystycznego. Potrzebne są także rozwiązania systemowe.
– Dobrym przykładem jest ścieżka rozwoju teatru tańca współczesnego, dla którego powstały dedykowane programy i instytucje wsparcia. Cyrk współczesny również potrzebuje własnej reprezentacji, stabilnych mechanizmów finansowania i narzędzi wspierających jego rozwój. Jako środowisko od lat pracujemy nad tym, aby takie rozwiązania powstały – podkreśla Iwona Kornet.
Główne wnioski
- Festiwale są dziś narzędziem rozwoju miast, a nie tylko wydarzeniami kulturalnymi.
Carnaval Sztukmistrzów pokazuje, że dobrze rozwijany festiwal może wzmacniać markę miasta, przyciągać turystów i wspierać lokalną gospodarkę. Korzyści wykraczają poza kilka dni wydarzenia – budują rozpoznawalność miejsca, zwiększają ruch turystyczny i wpływają na rozwój sektora usług. - Współczesny cyrk stał się pełnoprawną dziedziną sztuki, ale jego rozwój w Polsce wciąż wymaga wsparcia.
Nowy cyrk odszedł od modelu opartego na pokazach zwierząt i efektownych numerach na rzecz spektakli opowiadających historie oraz łączących różne formy sztuki. Mimo rosnącego znaczenia w Europie polskie środowisko jest niewielkie i nadal potrzebuje stabilnych mechanizmów finansowania oraz instytucjonalnego wsparcia. - Sukces Carnavalu Sztukmistrzów pokazuje, że wysoką jakość można utrzymać mimo ograniczeń, ale dalszy rozwój wymaga większej przewidywalności finansowej.
Festiwal cieszy się dużym zainteresowaniem publiczności, która wysoko ocenia jego program i chętnie wraca na kolejne edycje. Jednocześnie ograniczone środki utrudniają realizację najbardziej ambitnych projektów. Stabilniejsze finansowanie pozwoliłoby organizatorom rozwijać wydarzenie i lepiej wykorzystać jego potencjał dla kultury oraz miasta.
