Cédric Villani i Anne Bouverot: architekci francuskiej strategii sztucznej inteligencji

W erze intensywnego rozwoju technologii cyfrowych państwa starają się znaleźć swoją pozycję w globalnej konkurencji o talenty, innowacje i ramy regulacyjne. Dla Francji kluczowym momentem był rok 2018. Rząd prezydenta Emmanuela Macrona oficjalnie uruchomił wtedy strategię narodową AI pod nazwą „AI for Humanity”. Jest oparta na raporcie przygotowanym przez parlamentarzystę i matematyka Cédrica Villaniego. Strategia miała na celu nie tylko wspieranie badań, ale także kierowanie debatą publiczną i procesem legislacyjnym w sprawie AI.

W kolejnej fazie, która zaczęła się w 2023 i trwała rok, zespół ekspertów współprowadzony przez Anne Bouverot, przedstawił nowy raport i rekomendacje dla francuskiej polityki AI.

Cédric Villani – matematyk i architekt francuskiej strategii AI

Cédric Villani jest matematykiem o światowej sławie, laureatem Medalu Fieldsa – najważniejszego wyróżnienia w tej dziedzinie nauki. Poza działalnością akademicką zaangażował się także w życie publiczne jako deputowany, łącząc kompetencje naukowe z doświadczeniem politycznym. Dzięki tej podwójnej perspektywie odegrał kluczową rolę w kształtowaniu narodowej strategii w obszarze AI.

W 2017 roku, na zlecenie władz Francji, Villani przygotował raport dotyczący rozwoju AI. Jego celem było wskazanie sposobów wykorzystania tej technologii z uwzględnieniem jej skutków gospodarczych, społecznych i instytucjonalnych. Opublikowany rok później dokument „For a Meaningful Artificial Intelligence” stał się fundamentem narodowej strategii „AI for Humanity”. Jego powstanie poprzedziło ponad 300 rozmów z ekspertami z całego świata.

Rekomendacje raportu znalazły bezpośrednie przełożenie na decyzje finansowe i organizacyjne państwa. W latach 2018–2022 rząd francuski przeznaczył 1,5 mld euro na realizację pierwszej fazy strategii. 700 mln euro z tej kwoty skierowano na badania naukowe. Dokument wskazał również obszary, w których państwo miało pełnić rolę aktywnego inicjatora zmian: ochrona zdrowia, środowisko, transport oraz obronność. Na podstawie rekomendacji raportu utworzono sieć Międzydyscyplinarnych Instytutów Sztucznej Inteligencji (3IA) w Tuluzie, Nicei, Grenoble i Paryżu. Mają one wzmocnić krajowy potencjał badawczy i konkurencyjność Francji na globalnym rynku technologii.

Znaczenie strategii „AI for Humanity" dla francuskiej polityki technologicznej

Raport Villaniego wyznaczył nowy sposób myślenia o sztucznej inteligencji w polityce publicznej. AI została w nim przedstawiona nie tylko jako neutralne narzędzie technologiczne. Pokazana jest także jako czynnik długofalowej transformacji gospodarczej i społecznej, który wymaga spójnej strategii państwowej. Autor jednoznacznie wskazywał, że bez systemowych inwestycji w edukację i badania Francja nie będzie w stanie skutecznie konkurować o talenty na globalnym rynku.

Istotnym elementem tej wizji było również podkreślenie roli danych i infrastruktury obliczeniowej jako warunku rozwoju zaawansowanych systemów sztucznej inteligencji. Państwo przyjęło politykę otwartych danych, ułatwiając ich wykorzystanie w badaniach naukowych i administracji publicznej. Jednocześnie zainwestowało w infrastrukturę wysokiej mocy obliczeniowej. Uruchomiony w 2020 roku superkomputer Jean Zay stał się jednym z kluczowych zasobów dla francuskich zespołów badawczych. Ograniczył zależność od zagranicznych platform technologicznych i wzmocnił cyfrową suwerenność kraju.

Ramy etyczne i regulacyjne stanowiły odrębny, lecz integralny filar raportu. Villani podkreślał konieczność transparentności algorytmów wykorzystywanych w sektorze publicznym oraz potrzebę stałej kontroli społecznej nad rozwojem technologii cyfrowych. W ślad za tymi rekomendacjami raport zainspirował dalsze inicjatywy – w grudniu 2019 roku powołano Krajową Komisję Pilotażową ds. Etyki Cyfrowej (CNPEN).

W fazie pilotażowej komisja CNPEN zajmowała się trzema kluczowymi obszarami etyki sztucznej inteligencji. To analiza zastosowań AI w diagnostyce medycznej i pojazdach autonomicznych oraz ocena skutków społecznych i etycznych agentów konwersacyjnych.​

W maju 2024 roku CNPEN przekształcono w stały Krajowy Komitet Konsultacyjny ds. Etyki Cyfrowej. Jego misja obejmuje opracowywanie rekomendacji i opinii dotyczących etycznych konsekwencji rozwoju nauki, technologii i innowacji cyfrowych – w szczególności sztucznej inteligencji. Ma to robić przez analizę ich społecznych, gospodarczych, środowiskowych, indywidualnych i edukacyjnych skutków, formułowanie opinii i rekomendacji, inicjowanie debat publicznych oraz udział w międzynarodowych działaniach mających na celu wypracowanie zasad regulujących rozwój i wykorzystanie AI.

Przeczytaj: Żal rodzi się z braku odwagi, czyli dlaczego nie warto być skromnym

Anne Bouverot - od badań nad AI do kształtowania strategii państwa

Z kolei Anne Bouverot to francuska inżynierka i badaczka, która z wykształcenia specjalizuje się w sztucznej inteligencji (posiada doktorat w tej dziedzinie) oraz telekomunikacji. W swojej karierze zawodowej łączyła doświadczenie techniczne z praktyką zarządzania biznesem. Przez wiele lat związana była z firmą Orange, a później pełniła rolę dyrektor generalnej GSMA, międzynarodowej organizacji reprezentującej operatorów telekomunikacyjnych.

W 2018 roku wspólnie z innymi ekspertami założyła Fondation Abeona. To organizacja promująca odpowiedzialne podejście do AI i analizę jego wpływu społecznego.

We wrześniu 2023 roku rząd Francji powołał Komisję ds. sztucznej inteligencji. Jej zadaniem było opracowanie aktualizacji dotychczasowej strategii w obliczu dynamicznego pojawienia się technologii generatywnej AI (takiej jak ChatGPT). Komisję tę współprowadziła wraz z ekonomistą i noblistą w tej dziedzinie Philippe’em Aghionem.

„IA: Notre ambition pour la France” – kontynuacja raportu Villaniego

W marcu 2024 roku komisja ds. sztucznej inteligencji pod przewodnictwem Anne Bouverot i Philippe’a Aghiona opublikowała raport „IA: notre ambition pour la France”. Zawiera on 25 rekomendacji strategicznych mających wyznaczyć nowy etap francuskiej polityki AI. Dokument powstał w kontekście gwałtownego rozwoju generatywnej sztucznej inteligencji oraz narastającej globalnej konkurencji technologicznej. Stanowi próbę odpowiedzi na pytanie, jak Francja może zachować podmiotowość gospodarczą, kulturową i polityczną w erze algorytmów. Autorzy raportu zakładają, że realizacja tych ambicji wymaga skokowej zmiany skali działań państwa. To m.in. inwestycje rzędu ponad 5 mld euro rocznie przez pięć lat (łącznie 27 mld euro).

Jednym z ważniejszych elementów raportu jest postulat budowy powszechnej „kultury AI”. Jest ona rozumiana nie tylko jako kształcenie wysoko wyspecjalizowanych ekspertów, ale też podnoszenia kompetencji całego społeczeństwa. Komisja rekomenduje wdrożenie ogólnonarodowego programu edukacyjnego, który obejmowałby zarówno system szkolny, jak i uniwersytety oraz osoby aktywne zawodowo.

Uzupełnieniem formalnej edukacji są „cafés IA”, które są przestrzenią do debaty publicznej i eksperymentowania z technologią. Od czasu wydania raportu zorganizowano ponad 200 spotkań w ramach programu.

Potrzebne inwestycje

Dokument kładzie też duży nacisk na kwestie inwestycji w infrastrukturę obliczeniową. W tym celu autorzy zaproponowali stworzenie funduszu „France & IA” o wartości 10 mld euro. Jego zadaniem byłoby wsparcie zarówno startupów technologicznych, jak i transformacji cyfrowej tradycyjnych przedsiębiorstw, w tym małych i średnich firm. Francja miałaby też stać się jednym z kluczowych europejskich węzłów obliczeniowych, zabezpieczając dostęp do co najmniej 30 tys. procesorów graficznych (co odpowiada ok. 3 proc. globalnej produkcji). Inwestycje w superkomputery, takie jak planowany na 2026 rok system „Jules Verne”, są w raporcie przedstawione jako element strategicznej autonomii państwa i sposób na ograniczenie zależności od zagranicznych dostawców technologii.

Kolejnym istotnym elementem raportu jest nowa strategia gromadzenia i wykorzystywania danych. Byłaby prowadzona przy jednoczesnym zachowaniu wysokich standardów ochrony prywatności. Komisja postulowała, aby przeprowadzić reformę CNIL (francuskiego organu ochrony danych), tak aby jego funkcja kontrolna obejmowała też wspieranie innowacji. Proponowane zmiany obejmują m.in. ułatwienie dostępu do danych osobowych w celach badawczych, zwłaszcza w takich sektorach jak ochrona zdrowia. Jednocześnie konieczne jest skrócenie procedur decyzyjnych i zwiększenie przejrzystości działań regulatorów.

Wyraźnie zaakcentowany w raporcie został również wymiar kulturowy rozwoju AI. Autorzy dokumentu wskazują na konieczność zapewnienia obecności języka i kultury francuskiej w systemach sztucznej inteligencji. Ma na to pozwolić stworzenie infrastruktury umożliwiającej trenowanie modeli na zasobach kulturowych, przy poszanowaniu praw własności intelektualnej i zagwarantowaniu twórcom godziwego wynagrodzenia. Jednocześnie proponują wprowadzenie standardów oznaczania treści generowanych przez AI, co ma służyć zwiększeniu transparentności i ograniczaniu ryzyka dezinformacji.

Przeczytaj: Kurz opadł, zaczęły się schody. Co wnosi genAI?

Międzynarodowy wymiar raportu Anne Bouverot i Philippe’a Aghiona

Jednym z obszarów, który znalazł się w rekomendacjach raportu „IA: notre ambition pour la France” jest aspekt międzynarodowy. Zakłada on aktywną rolę Francji w kształtowaniu globalnych zasad zarządzania sztuczną inteligencją. Przewiduje m.in. inicjatywę powołania Światowej Organizacji AI, która byłaby odpowiedzialna za ocenę systemów, ustanawianie norm oraz audyty. Zaproponowano też mechanizmy solidarnościowe. Jeden z nich to zasada „1 proc. AI”, która polega na tym, że państwa inwestujące w moc obliczeniową przeznaczałyby część zasobów na wsparcie krajów rozwijających się. Inny to Międzynarodowy Fundusz na rzecz AI o budżecie 500 mln euro rocznie, finansujący projekty open-source w obszarach o znaczeniu publicznym.

Autorzy raportu podkreślają, że wdrożenie tych rekomendacji ma zapobiec scenariuszowi, w którym Francja i Europa ograniczają się do roli konsumentów technologii rozwijanych w Stanach Zjednoczonych lub Chinach. W dłuższej perspektywie mogłoby to doprowadzić do trwałego osłabienia pozycji gospodarczej i politycznej kontynentu.

Raport ten nie zastępuje pracy Villaniego. Stanowi jej naturalne rozwinięcie w nowej fazie technologicznej i geopolitycznej. Dziś wyzwania i możliwości AI są znacznie bardziej złożone niż siedem lat temu.

Główne wnioski

1. Francuska strategia sztucznej inteligencji od początku była projektowana jako długofalowa polityka państwowa, łącząca badania naukowe, regulacje, inwestycje i debatę publiczną.
2. Raport Cédrica Villaniego stworzył fundamenty pod rozwój AI we Francji, kładąc nacisk na edukację, infrastrukturę, etykę oraz cyfrową suwerenność.
3. Aktualizacja strategii pod kierunkiem Anne Bouverot odpowiada na wyzwania epoki generatywnej AI, postulując znaczące zwiększenie skali inwestycji oraz budowę powszechnej „kultury AI”.