Cyfrowy bat na opozycję. Jak chiński monitoring kolonizuje Afrykę?

Cyfrowy nadzór w Afryce gwałtownie przyspieszył. Tylko w pierwszej połowie 2026 r. junta wojskowa w Gwinei wydała na ten cel kolejne 56 mln dolarów. Chińskie kamery pojawiły się na dużą skalę również na ulicach miast w Republice Konga. Do rozbudowy podobnej infrastruktury dołącza Liberia. Władze w Monrovii budują właśnie własną sieć Safe City. Choć rządy oficjalnie mówią o „walce z przestępczością”, naszpikowane chińską technologią kamery mają docelowo objąć monitoringiem ponad połowę obszaru stolicy.

Brytyjscy badacze, analizując programy zakupowe 11 państw, oszacowali, że w ciągu ostatniej dekady łączny koszt zakupu chińskich systemów nadzoru przekroczył 2 mld dolarów. Liderem pozostaje Nigeria, która przeznaczyła aż 470 mln dolarów na systemy rozpoznawania twarzy. Tuż za nią plasują się Mauritius (456 mln dolarów) oraz Kenia (219 mln dolarów). Na liście kupujących znalazły się także Algieria, Egipt, Maroko, Mozambik, Senegal, Uganda, Zambia i Zimbabwe.

Brytyjscy badacze, analizując programy zakupowe 11 państw, oszacowali, że w ciągu ostatniej dekady łączny koszt zakupu chińskich systemów nadzoru przekroczył 2 mld dolarów. Liderem pozostaje Nigeria, która przeznaczyła aż 470 mln dolarów na systemy rozpoznawania twarzy.

Raport brytyjskiego think tanku wskazuje na paradoks. Inteligentny monitoring wdrażano na dużą skalę także w miejscach, gdzie zagrożenie terroryzmem lub ciężką przestępczością było niewielkie. Zdaniem autorów raportu argument bezpieczeństwa publicznego nie zawsze wyjaśnia skalę inwestycji. Jaskrawym przykładem jest Mauritius, który dotąd uchodził za oazę spokoju. Tamtejsze władze uzasadniały ogromne wydatki ochroną turystyki i walką z narkotykami. Według badaczy system zaczął jednak służyć również do obserwowania polityków opozycji i krytyków rządu. Podobny schemat analitycy opisali w Senegalu. Nawet w Nigerii, która realnie zmaga się z terroryzmem, chiński sprzęt montowany jest również w spokojniejszych regionach, oddalonych od głównych obszarów aktywności organizacji terrorystycznych.

Chirurgiczna inwigilacja zamiast walki z przestępczością?

Dobrym przykładem pokazującym, jak władze mogą wykorzystywać systemy bezpieczeństwa do celów politycznych, jest Mozambik. W Maputo i Matoli sieć nowoczesnych kamer rozbudowywano konsekwentnie przez pięć lat. Według analiz urządzenia instalowano przede wszystkim w dzielnicach uznawanych za zaplecze przeciwników władzy. System umożliwia automatyczne rozpoznawanie twarzy uczestników demonstracji i przekazywanie ich danych policji.

Podobny scenariusz obserwowano w Ugandzie. Już w 2019 r., przy udziale techników Huawei, tamtejsze służby zaczęły wdrażać wart 126 mln dolarów system umożliwiający śledzenie osób w przestrzeni publicznej. Szczególne znaczenie miał on podczas wyborów w styczniu 2026 r. Władze odcięły internet, a kamery z funkcją rozpoznawania twarzy miały być użyte do identyfikacji zwolenników lidera opozycji Bobiego Wine'a. Służby połączyły monitoring z nowym systemem cyfrowych tablic rejestracyjnych. Dzięki temu państwo mogło w czasie rzeczywistym śledzić przemieszczanie się samochodów należących do aktywistów i polityków opozycji.

W Kenii zaawansowane kamery w Nairobi wykorzystywano także do długotrwałego śledzenia liderów ruchów obywatelskich podczas ubiegłorocznych protestów społecznych.

Cień dawnych praktyk i nowe wyzwania w Zambii

Zambia pokazuje, jak infrastruktura cyfrowego nadzoru może zostać wykorzystana w walce politycznej. Mechanizm działania systemu Safe City opisał „The Wall Street Journal”. Amerykańscy dziennikarze dotarli do dokumentów policji z okresu rządów zmarłego prezydenta Edgara Lungu. Wynikało z nich, że gdy lokalne służby nie potrafiły zidentyfikować autorów opozycyjnych profili na Facebooku, pomogli im pracujący w Lusace inżynierowie Huawei. Według ustaleń gazety mieli uzyskać dostęp do kont administratorów i pomóc w ustaleniu ich lokalizacji, co doprowadziło do aresztowań.

Choć po odejściu Lungu władzę przejął prezydent Hakainde Hichilema, zapowiadający demokratyzację kraju, infrastruktura nadzoru zbudowana za czasów poprzednika pozostała na miejscu. Nowe władze nie zrezygnowały z niej, a jednocześnie wprowadziły rygorystyczne przepisy dotyczące cyberbezpieczeństwa. Prawdziwym testem stały się wybory powszechne w sierpniu 2026 r. Niezależne organizacje, w tym Amnesty International, w tym okresie alarmowały o zagrożeniu inwigilacją opozycji. Służby bezpieczeństwa zatrzymały m.in. dziennikarza Macphersona Mukukę pod zarzutem próby cybernetycznego zakłócenia systemów państwowych. W warunkach napięcia politycznego technologia nadzoru, na którą Zambia wydała ponad 200 mln dolarów, pozostała istotnym elementem państwowej infrastruktury bezpieczeństwa.

Kredyt bez gotówki

Ekspansję chińskich systemów nadzoru wspiera charakterystyczny model finansowania. Chińskie instytucje państwowe, takie jak Export-Import Bank of China, udzielają afrykańskim rządom wielomilionowych kredytów. Finansowanie bywa powiązane z warunkiem zakupu infrastruktury i usług od określonych chińskich dostawców, przede wszystkim Huawei, ZTE czy Hikvision.

Center for Strategic and International Studies (CSIS) zwraca uwagę na pewną prawidłowość. Otóż w takim modelu część pieniędzy z pożyczek w praktyce nie trafia do dyspozycji rządów afrykańskich. Państwo podpisuje umowę kredytową, ale środki są przekazywane bezpośrednio chińskim wykonawcom i producentom sprzętu. Kraj otrzymuje więc infrastrukturę, ale jednocześnie pozostaje z zobowiązaniem wobec chińskiego kredytodawcy oraz wieloletnią zależnością od dostawcy technologii.

Przypadek Malawi. Czy można powiedzieć „nie” cyfrowej dyplomacji długu?

Na tle państw, które zdecydowały się na zakup chińskich systemów monitoringu, sąsiadujące z Zambią Malawi wybrało inną drogę i nie wdrożyło rozbudowanego systemu Safe City. Eksperci zajmujący się prawami człowieka wskazują ten przypadek jako dowód, że przyjęcie chińskiego modelu nadzoru nie jest dla państw afrykańskich nieuchronne. Ostatecznie jest to decyzja polityczna dotycząca nie tylko bezpieczeństwa, lecz także kontroli nad własną infrastrukturą i danymi obywateli.

Sytuacja w Malawi nie oznacza jednak rezygnacji państwa z cyfrowego nadzoru. Władze wprowadziły obowiązek rejestracji kart SIM na nazwisko użytkownika oraz biometryczne dowody osobiste dla osób, które ukończyły 16 lat. Rozbudowa systemów gromadzenia danych długo wyprzedzała rozwój przepisów zapewniających obywatelom odpowiednią ochronę prywatności.

Odrzucenie chińskich systemów nie oznacza również, że Malawi stało się wolne od kontrowersji związanych z inwigilacją. Tamtejsze władze kupowały technologie umożliwiające przechwytywanie komunikacji od innych zagranicznych dostawców, a organizacje zajmujące się wolnością mediów zwracały uwagę na wykorzystywanie narzędzi nadzoru wobec dziennikarzy.

Odrzucenie chińskich systemów nie oznacza również, że Malawi stało się wolne od kontrowersji związanych z inwigilacją. Tamtejsze władze kupowały technologie umożliwiające przechwytywanie komunikacji od innych zagranicznych dostawców.

Dlaczego więc przykład Malawi jest istotny? Pokazuje, że rezygnacja z jednego dostawcy i jednego modelu technologicznego może ograniczyć skalę zależności od zagranicznego partnera, choć sama w sobie nie gwarantuje ochrony prywatności. Nawet niewielkie państwo może określać, od kogo i na jakich warunkach kupuje narzędzia nadzoru. Ostatecznie problemem nie jest bowiem wyłącznie pochodzenie technologii, lecz także to, kto ją kontroluje, według jakich zasad jest ona wykorzystywana oraz jakie prawa przysługują obserwowanym obywatelom.

Algorytmiczny rasizm. Ślepy algorytm w służbie dyktatury

Chińskie systemy nadzoru mają poważny problem z dokładnością rozpoznawania twarzy osób o ciemniejszej karnacji. Jedną z przyczyn jest sposób trenowania algorytmów – zbiory danych, które wykorzystuje się do ich budowy, nie zawsze odpowiednio odzwierciedlają różnorodność populacji.

Potwierdzają to testy amerykańskiego Narodowego Instytutu Standardów i Technologii (NIST), jednej z najważniejszych instytucji zajmujących się oceną technologii biometrycznych. Badania wykazały, że skuteczność części algorytmów wyraźnie różni się w zależności od pochodzenia etnicznego i cech demograficznych osób poddawanych identyfikacji. W niektórych przypadkach liczba błędnych dopasowań była znacznie wyższa wśród osób czarnoskórych i azjatyckich niż wśród osób białych.

W Afryce problem może dodatkowo pogłębiać jakość obrazu, warunki oświetleniowe oraz parametry kamer. Efekt? System rozpoznawania twarzy może błędnie przypisać przypadkowemu przechodniowi tożsamość poszukiwanej osoby lub przeciwnika politycznego.

Na Zachodzie obawy dotyczące błędów biometrii i dyskryminacji algorytmicznej stały się jednym z argumentów za ograniczaniem wykorzystania rozpoznawania twarzy w przestrzeni publicznej. W państwach autorytarnych konsekwencje takich pomyłek mogą być znacznie poważniejsze. Błędny alert systemu może zostać potraktowany jako podstawa do kontroli, zatrzymania lub dalszej obserwacji obywatela, nawet jeśli sam algorytm nie daje pewności co do jego tożsamości.

Afryka jako globalny poligon cyfrowego autorytaryzmu

Dla chińskich firm Afryka stała się jednym z największych rynków wdrażania i rozwoju systemów nadzoru opartych na sztucznej inteligencji. Rozbudowana infrastruktura pozwala testować działanie algorytmów na dużych i zróżnicowanych populacjach, często w państwach, w których ochrona danych osobowych i mechanizmy kontroli nad służbami są słabsze niż w Europie.

Jednym z najgłośniejszych przykładów obaw dotyczących bezpieczeństwa chińskiej infrastruktury był skandal wokół siedziby Unii Afrykańskiej w Addis Abebie. Budynek został wzniesiony przy wsparciu finansowym Chin i wyposażony w chińskie systemy teleinformatyczne. W 2018 r. „Le Monde” ujawnił, że przez kilka lat dane z serwerów organizacji miały być nocami kopiowane na serwery w Szanghaju. Po wykryciu nietypowych transferów infrastruktura informatyczna budynku została zmodernizowana. Chiny zaprzeczały zarzutom o szpiegostwo.

Sprawa stała się symbolem szerszego problemu: państwo kupujące zagraniczną infrastrukturę cyfrową może jednocześnie uzależnić się od jej dostawcy i utracić część kontroli nad własnymi danymi.

Z perspektywy globalnej Afryka jest tylko częścią znacznie większego zjawiska. Według danych Carnegie Endowment for International Peace technologie nadzoru oparte na sztucznej inteligencji dostarczane przez chińskie firmy trafiły do dziesiątek państw na świecie. W Nepalu technologie monitoringu wykorzystywano m.in. do obserwowania społeczności tybetańskiej, natomiast w części państw Ameryki Łacińskiej rozbudowa sieci kamer wzbudzała obawy dotyczące ich wykorzystania do kontroli politycznej.

Tymczasem Unia Europejska poprzez AI Act znacznie ogranicza możliwość wykorzystywania zdalnej identyfikacji biometrycznej w przestrzeni publicznej. W wielu państwach Globalnego Południa podobnych zabezpieczeń prawnych nadal brakuje. Jeśli Zachód nie zaoferuje konkurencyjnego finansowania i technologii, część krajów rozwijających się może pozostać zależna od chińskich dostawców systemów nadzoru, wraz z ich standardami technicznymi i modelem wykorzystania danych.

Główne wnioski

1. Chińskie systemy nadzoru mogą służyć jednocześnie lokalnym władzom i interesom Pekinu. Przykłady wykorzystania monitoringu wobec opozycji oraz afera wokół siedziby Unii Afrykańskiej pokazują, że problem dotyczy nie tylko kontroli obywateli, lecz także bezpieczeństwa danych oraz ryzyka ich przejęcia przez zagranicznego dostawcę.
2. Model finansowania dodatkowo wzmacnia zależność technologiczną. Afrykańskie państwa otrzymują kredyt na zakup gotowych systemów od chińskich firm, ale w zamian wiążą się z ich sprzętem, oprogramowaniem i serwisem na lata. Oznacza to nie tylko zadłużenie, lecz także ograniczoną kontrolę nad własną infrastrukturą cyfrową.
3. Świat coraz wyraźniej dzieli się pod względem standardów cyfrowego nadzoru. Unia Europejska ogranicza stosowanie zdalnej biometrii i wzmacnia ochronę danych, podczas gdy w wielu państwach Globalnego Południa podobnych regulacji brakuje. To sprawia, że technologie nadzoru mogą być tam wdrażane znacznie swobodniej, często bez skutecznej kontroli prawnej i społecznej.