Francja topi się w upale. Eksplodują transformatory, zamykane są szkoły, a kolej ogranicza połączenia

W Bretanii eksplodowały transformatory wysokiego napięcia, dziesiątki tysięcy gospodarstw domowych zostały pozbawione prądu, setki szkół zamknięto z powodu niemożliwych do zniesienia warunków w klasach, a operatorzy kolejowi ograniczają ruch pociągów, w tym połączeń międzynarodowych. Coraz większym wyzwaniem staje się również utrzymanie pracy francuskiego sektora jądrowego, stanowiącego fundament bezpieczeństwa energetycznego kraju.

To już nie tylko problem meteorologiczny. To test odporności państwa na rzeczywistość klimatyczną XXI w. i nowe wyzwania dla bezpieczeństwa obywateli.

Co najmniej 18 osób zmarło bezpośrednio w związku z upałami do 22 czerwca, w tym dwoje małych dzieci pozostawionych w samochodzie oraz kilka osób starszych cierpiących na schorzenia zaostrzone przez wysoką temperaturę.

Premier Sébastien Lecornu poinformował o co najmniej 40 ofiarach śmiertelnych, przy czym znaczną część stanowiły osoby, które utonęły podczas prób schłodzenia się w niestrzeżonych akwenach w trakcie fali upałów.

Eksperci zdrowia publicznego przypominają, że pełny bilans śmiertelności związanej z upałami będzie znany dopiero po kilku tygodniach, gdy zostaną przeanalizowane zgony wynikające z odwodnienia, udarów cieplnych i zaostrzenia chorób układu krążenia.

Energetyczny system pod presją

Najbardziej spektakularnym symbolem kryzysu były wtorkowe eksplozje dwóch transformatorów sieci przesyłowej RTE w miejscowości Ergué-Gabéric w Bretanii. Temperatura w regionie osiągnęła niespotykane wcześniej 39-40 stopni Celsjusza.

W szczytowym momencie bez energii elektrycznej pozostawało około 120 tys. gospodarstw domowych. Nawet po wielu godzinach od awarii dziesiątki tysięcy odbiorców nadal nie miały dostępu do prądu.

Eksperci podkreślają, że same transformatory generują znaczne ilości ciepła podczas pracy. Przy ekstremalnych temperaturach zewnętrznych systemy chłodzenia przestają wystarczać. W rezultacie dochodzi do przegrzania urządzeń, uszkodzeń izolacji i awarii.

Problemy nie ograniczają się jednak do pojedynczych stacji transformatorowych. Wysokie temperatury powodują rozszerzanie się przewodów na liniach wysokiego napięcia. Kable zwisają niżej niż zwykle, zwiększając ryzyko zwarć, łuków elektrycznych oraz niekontrolowanych wyłączeń sieci. Operatorzy muszą wprowadzać dodatkowe ograniczenia dla prac prowadzonych pod liniami przesyłowymi, co utrudnia działalność rolników i przedsiębiorstw.

Jeszcze bardziej niepokojąca sytuacja rozwija się pod ziemią. W wielu francuskich miastach temperatura pod rozgrzanym asfaltem osiąga nawet 80-90 stopni Celsjusza. Szczególnie narażone są starsze odcinki sieci średniego napięcia, w których przewody izolowane są papierem nasączonym olejem. W takich warunkach izolacja traci swoje właściwości, a przewody mogą ulegać stopieniu lub zapłonowi.

Gigantyczne koszty modernizacji sieci

Francuscy operatorzy sieci energetycznych już dziś przygotowują się do nowej rzeczywistości.

Enedis, zarządzający siecią dystrybucyjną, zwiększył roczne wydatki na odporność infrastruktury wobec zmian klimatu z około 950 mln euro w 2015 roku do blisko 1,4 mld euro obecnie. Łączne inwestycje planowane do 2040 roku mają przekroczyć 96 mld euro.

RTE, operator sieci przesyłowej, zapowiada z kolei inwestycje rzędu 94 mld euro. Modernizacji wymaga ponad 23 tys. kilometrów linii energetycznych i 85 tys. słupów przesyłowych.

W branży coraz częściej mówi się także o przejściu części infrastruktury z prądu przemiennego na stały. Taka technologia ogranicza straty energii i nagrzewanie przewodów podczas przesyłu na duże odległości. Problemem pozostają jednak gigantyczne koszty modernizacji.

Francuski atom również odczuwa skutki upałów

Fala gorąca stanowi dodatkowe wyzwanie dla sektora energetyki jądrowej, który odpowiada za około dwie trzecie produkcji energii elektrycznej we Francji.

Reaktory atomowe wymagają ogromnych ilości wody do chłodzenia. Gdy temperatury rzek rosną, operatorzy elektrowni stają przed trudnym wyborem: ograniczać produkcję energii lub ryzykować przekroczenie norm środowiskowych dotyczących temperatury wody odprowadzanej z instalacji.

Operator EDF już wielokrotnie w ostatnich latach był zmuszony do redukowania mocy części reaktorów podczas fal upałów. Tegoroczna sytuacja ponownie zwiększa ryzyko okresowych ograniczeń produkcji energii w najbardziej gorących regionach kraju.

Paradoks francuskiej transformacji energetycznej staje się coraz bardziej widoczny: źródło energii uznawane za kluczowe dla dekarbonizacji gospodarki samo staje się podatne na skutki zmian klimatycznych.

Szkoły zamieniają się w piekarniki

Problemy infrastrukturalne coraz silniej odczuwają zwykli Francuzi. Ponad 800 szkół zostało zamkniętych lub ograniczyło działalność z powodu ekstremalnych temperatur. W wielu budynkach brakuje klimatyzacji, a sale lekcyjne projektowano z myślą o zatrzymywaniu ciepła zimą, a nie jego odprowadzaniu latem.

W niektórych miejscowościach rodzice organizują zbiórki pieniędzy na zakup klimatyzatorów dla szkół publicznych. Jeszcze kilka lat temu podobne inicjatywy byłyby we Francji niewyobrażalne.

Coraz częściej pojawiają się pytania o zdolność państwa do ochrony dzieci, osób starszych i pracowników przed skutkami rekordowych temperatur.

Kolej zwalnia, Eurostar ogranicza kursy

Upały coraz bardziej uderzają również w transport. Wysokie temperatury powodują rozszerzanie się stalowych szyn, zwiększając ryzyko deformacji torów. Zarządcy infrastruktury zmuszeni są do wprowadzania ograniczeń prędkości, co przekłada się na opóźnienia i odwołania połączeń.

Szczególnie dotknięte skwarem są połączenia międzynarodowe. Operator Eurostar ogranicza część kursów między Paryżem a Londynem, a także dostosowuje rozkłady jazdy do warunków pogodowych. Problemy występują również na innych trasach obsługiwanych przez SNCF, zwłaszcza w regionach najbardziej dotkniętych upałami.

Nie chodzi wyłącznie o komfort pasażerów. Przegrzewają się urządzenia sterowania ruchem kolejowym, rośnie obciążenie systemów klimatyzacyjnych, a personel techniczny musi pracować w warunkach stanowiących zagrożenie dla zdrowia.

Skutki fali upałów są coraz bardziej widoczne dla przemysłu. Spada produktywność pracowników wykonujących zadania fizyczne. Branża budowlana skraca czas pracy na zewnątrz. Rolnicy muszą dostosowywać harmonogramy zbiorów do ograniczeń wynikających z bezpieczeństwa pod liniami energetycznymi. Rośnie zużycie energii przez systemy chłodzenia, co dodatkowo obciąża sieć.

Francuskie firmy coraz częściej stają przed koniecznością inwestowania nie tylko w redukcję emisji CO2, ale również w ochronę swoich zakładów przed skutkami już zachodzących zmian klimatycznych.

Europa nie nadąża za rzeczywistością

Według klimatologów obecna fala upałów jest kolejnym sygnałem ostrzegawczym dla Europy. 

Średnia temperatura globu wzrosła już o około 1,4 stopnia Celsjusza wobec notowań z epoki przedprzemysłowej. Każda kolejna fala upałów nakłada się na coraz wyższy poziom bazowy temperatur.

Eksperci ostrzegają, że problem nie ogranicza się do samej pogody. Znaczna część europejskiej infrastruktury – od szkół i mieszkań po sieci energetyczne oraz kolej – została zaprojektowana dla klimatu, który stopniowo przestaje istnieć.

Politycy w Paryżu i Brukseli wciąż koncentrują się głównie na redukcji emisji, jednak coraz częściej pojawia się pytanie, czy równie dużej uwagi nie powinny otrzymać inwestycje adaptacyjne.

Podczas gdy Europa dyskutuje o celach klimatycznych na 2040 czy 2050 rok, Francja już dziś doświadcza skutków świata cieplejszego o ponad jeden stopień.

Francja jest szczególnie wyczulona na zagrożenie upałami od czasu katastrofalnej fali gorąca z 2003 r., kiedy zmarło około 15 tys. osób. Od tamtej pory funkcjonuje rozbudowany „Plan Canicule”, uruchamiany podczas czerwonych alertów pogodowych.

Główne wnioski

1. Eksplozje dwóch transformatorów sieci przesyłowej RTE w miejscowości Ergué-Gabéric w Bretanii spowodowała niespotykane wcześniej temperatura w regionie. Same transformatory generują znaczne ilości ciepła podczas pracy. Przy ekstremalnych temperaturach zewnętrznych systemy chłodzenia przestają wystarczać. Problemy nie ograniczają się jednak do pojedynczych stacji transformatorowych. Wysokie temperatury powodują rozszerzanie się przewodów na liniach wysokiego napięcia. Operatorzy muszą wprowadzać dodatkowe ograniczenia dla prac prowadzonych pod liniami przesyłowymi.
2. Z powodu upałów władze odwołują imprezy masowe, zamknięto ponad 800 szkół, a kolejne ok. 1800 placówek skróciły zajęcia lub zmieniły harmonogram pracy, odwoływane są pociągi, spowalniany ruch na torach, firmy skracają czas pracy pracowników lub zachęcają do pracy w domach. Ogranicza się sprzedaż alkoholu. 
3. Upały coraz mocniej uderzają również w transport. Wysokie temperatury powodują rozszerzanie się stalowych szyn, zwiększając ryzyko deformacji torów. Zarządcy infrastruktury zmuszeni są do wprowadzania ograniczeń prędkości, co przekłada się na opóźnienia i odwołania połączeń. Szczególnie dotknięte są połączenia międzynarodowe. Operator Eurostar ogranicza część kursów między Paryżem a Londynem, a także dostosowuje rozkłady jazdy do warunków pogodowych. Skutki fali upałów są coraz bardziej widoczne dla przemysłu. Spada produktywność pracowników wykonujących zadania fizyczne. Rolnicy muszą dostosowywać harmonogramy zbiorów do ograniczeń wynikających z bezpieczeństwa pod liniami energetycznymi. Rośnie zużycie energii przez systemy chłodzenia, co dodatkowo obciąża sieć.