Flota cieni zmienia Bałtyk w strefę ryzyka. Tak Putin omija sankcje

Autorzy najnowszego raportu The Opportunity Institute for Foreign Affairs „Flota widmo na Bałtyku – granice tolerancji” udowadniają, że Rosjanie wprowadzili skuteczny model operacyjny do zarabiania na sprzedaży ropy pomimo sankcji.

Służy im do tego właśnie flota cieni. Tym zbiorczym terminem określa się zbiór statków, głównie tankowców, wykorzystywanych przez państwa objęte sankcjami (np. Rosję) do obchodzenia ograniczeń handlowych, zwłaszcza wobec eksportu ropy. Ale nie tylko ropy, bo media i eksperci twierdzą, że powstaje już flota cieni do transportu LNG.

Rosjanie wykorzystują legalne mechanizmy rynku – od bander po usługi pośrednie – oraz luki wynikające z braku koordynacji i nierównego egzekwowania przepisów. To właśnie te słabości systemowe umożliwiają flocie widmo (inne określenie dla floty cieni) elastyczne dostosowywanie się do zmieniających się warunków.

Pozycja Morza Bałtyckiego nadaje tym zjawiskom szczególne znaczenie. Region, ze względu na koncentrację infrastruktury krytycznej, złożoność jurysdykcji i rolę w przepływach surowców, staje się kluczowym obszarem tej aktywności. I co równie ważne – Bałtyk jest przestrzenią aktywnego testowania reakcji państw Zachodu.

Obraz jest niepokojący, bo statki nie muszą wcale „strzelać”, aby wywoływać skutki strategiczne. Działalność floty cieni udowodniła, że wystarczy, że znikają z radarów, zmieniają bandery, przelewają ładunek na otwartym morzu. A potem płyną dalej, jakby nic się nie stało.

Geneza floty cieni

Początki tej historii wcale nie zaczynają się w Rosji. Autorzy raportu wskazują, że dzisiejsza flota cieni wyrasta z praktyk stosowanych wcześniej przez Iran, Koreę Północną i Wenezuelę. To tam wypracowano podstawowy zestaw narzędzi:

• wyłączanie AIS (Automatic Identification System, czyli systemu automatycznej identyfikacji, który jest jednym ze źródeł informacji nawigacyjnych),
• przeładunki STS (ship-to-ship, czyli burta w burtę) na pełnym morzu,
• fałszowanie dokumentów,
• zmianę bander,
• mieszanie surowca tak, aby rozmyć jego pochodzenie.

Rosja przejęła ten model i rozwinęła go po 2022 r., kiedy sankcje zaczęły odcinać jej dostęp do legalnych kanałów eksportu ropy. Wtedy flota cieni przestała być wyjściem awaryjnym, a stała się częścią większej strategii. Sama sprzedaż ropy to tylko jeden aspekt. Chodzi o to, aby sprzedać ją tak, by nikt nie był pewien, skąd naprawdę pochodzi. I kto bierze za nią odpowiedzialność.

Co więcej, tankowce-widmo to niestety sprawdzony model działania, który można powielić w innych sytuacjach i jurysdykcjach.

Wykres interaktywny

Pełny ekran

Jak wielki jest ten system

Skala przedsięwzięcia robi wrażenie. Autorzy raportu podają, że w 2024 r. około 35 proc. rosyjskiego morskiego eksportu ropy realizowano z udziałem jednostek uznawanych za flotę widmo. Niektóre szacunki mówią nawet o 60 proc. eksportu ropy drogą morską i 45 proc. produktów paliwowych. W szerszym ujęciu aktywna rosyjska flota widmo mogła liczyć od 435 do 586 statków. Niektóre analizy podnoszą tę liczbę do 1300-1400 jednostek.

Eksperci think-tanku the Opportunity podkreślają, że to nie jest już zbiór pojedynczych „podejrzanych” tankowców. To rynek, infrastruktura i biznes jednocześnie. Autorzy raportu Rafał Miętkiewicz, Zuzanna Nowak i Michał Paszkowski szacują, że sprzedaż statków, które później trafiły do floty cieni, mogła przynieść sprzedającym około 6,3 mld dolarów. Rosyjskie inwestycje w ten system sięgały około 10 mld dolarów. W tle działają armatorzy, brokerzy, pośrednicy, firmy fasadowe i alternatywni ubezpieczyciele. Każdy z nich zarabia na tym samym mechanizmie: na rozmyciu odpowiedzialności.

Jak znika ropa

Najbardziej charakterystyczna cecha floty cieni to umiejętność znikania. Statek wypływa, wyłącza transponder, przechodzi na spotkanie z inną jednostką, zmienia papierową tożsamość ładunku i po kilku dniach pojawia się w zupełnie innym kontekście prawnym. Autorzy raportu wskazują, że średnio 12-15 tankowców operujących na Bałtyku wyłączało AIS na odcinku między załadunkiem w Rosji a przeładunkiem lub rozładunkiem.

Wykres interaktywny

Pełny ekran

Kluczową techniką jest tzw. origin obfuscation, czyli fałszowanie pochodzenia surowca. W 2024 r. – według przywołanych analiz – 20-25 proc. ropy transportowanej z Morza Bałtyckiego mogło być deklarowana jako KEBCO, czyli ropa z Kazachstanu albo jako surowiec o nieokreślonym pochodzeniu. Choć faktycznie pochodziła z rosyjskich terminali. Ropa płynie pomimo obowiązujących sankcji.

Bałtyk jako korytarz presji

Bałtyk jest akwenem szczególnym. Płytkim, zatłoczonym, pełnym kabli, gazociągów i ruchu statków. A jednocześnie wystarczająco wąskim, aby pojedynczy incydent mógł wywołać efekt większy niż na oceanie. Stąd obecność starych tankowców z wyłączonym AIS i niejasnym ubezpieczeniem ma tu znaczenie większe niż gdziekolwiek indziej.

Autorzy raportu przywołują kilka konkretnych sytuacji. W grudniu 2024 r. tankowiec Eagle S uszkodził kable w Zatoce Fińskiej. W maju 2025 r. polskie służby interweniowały wobec podejrzanych manewrów jednostki objętej sankcjami w pobliżu trasy kabla SwePol; po przelocie samolotu patrolowego statek opuścił rejon i skierował się do rosyjskiego portu, a miejsce zdarzenia zabezpieczył okręt hydrograficzny. Bałtyk jest już obszarem podwyższonego ryzyka.

Katastrofa, która może się wydarzyć

Eksperci the Opportunity akcentują ryzyko ekologiczne. Bałtyk nie jest morzem, które wybacza błędy łatwo. Gdy statek traci sterowność, dochodzi do kolizji albo rozlewu, skutki mogą być długotrwałe i kosztowne. Autorzy przypominają, że w 2023 r. tankowiec z rosyjską ropą niemal stracił sterowność w Cieśninach Duńskich, a potencjalny rozlew mógł wynieść około 340 tys. baryłek.

To właśnie tu widać sens pojęcia „flota cieni” w najbardziej dosłownym znaczeniu. W cieniu próbuje się ukrywać wiek statków, ich zły stan techniczny, niejasny status własnościowy. Pojawia się problem zdolności państw do przerzucenia odpowiedzialności na kogokolwiek. Jeśli dochodzi do awarii, koszty mogą spaść na państwa nadbałtyckie, bo właściciel, bandera albo ubezpieczyciel często okazują się konstrukcjami trudnymi do namierzenia, albo pociągnięcia do odpowiedzialności, albo kosztów.

Wojna hybrydowa

W raporcie flota cieni nie jest opisywana wyłącznie jako narzędzie handlowe. Coraz wyraźniej pełni także funkcję instrumentu działań hybrydowych na morzu. Statki tego typu mogą pojawiać się w pobliżu kabli energetycznych, łączy telekomunikacyjnych i gazociągów, a ich obecność zwiększa podatność infrastruktury na incydenty i sabotaż.

Autorzy zwracają uwagę na podejrzenia o działania rozpoznawcze, szpiegowskie i obserwację dna morskiego, a także na nietypowe elementy wyposażenia, takie jak dodatkowe anteny i maszty radiowe. W tej perspektywie flota cieni staje się czymś więcej niż logistycznym cieniem rosyjskiej gospodarki. Staje się nośnikiem presji poniżej progu otwartego konfliktu.

Śledztwo organizacji OCCRP ujawniło, że na jednostkach transportujących rosyjską ropę pojawiają się byli najemnicy z Grupy Wagnera oraz funkcjonariusze rosyjskich służb bezpieczeństwa (m.in. GRU). Są zatrudniani przez prywatne firmy ochroniarskie.

Dlaczego sankcje nie domykają systemu

Sankcje są potrzebne, ale same nie wystarczą. Unia Europejska po 24 czerwca 2024 r. zaczęła obejmować sankcjami konkretne jednostki floty widmo. Zakazuje im zawijania do portów i korzystania z usług technicznych oraz ubezpieczeniowych w Unii.

Szwecja od czerwca 2025 r. rozszerzyła możliwości kontroli statków obcych bander i żądania informacji o ubezpieczeniu przy przepływie przez swoje wody. Dania zacieśniła kontrolę dokumentów i polis na wodach przybrzeżnych.

To są ważne decyzje, ale w raporcie czytamy o ograniczeniach. Flota cieni działa przez różne jurysdykcje, korzysta z portów tolerujących tego typu praktyki, przenosi ładunek z jednego statku na drugi i szybko zmienia rejestry. Oznacza to, że pojedyncze państwo może uderzyć w element systemu, ale nie zamknie go samo.

Dobrze naoliwiona maszyna

W raporcie bardzo mocno wybrzmiewa rola prywatnych aktorów. System nie działa wyłącznie dzięki Rosji. Uczestniczą w nim także armatorzy sprzedający stare statki, brokerzy organizujący obieg jednostek, firmy tworzące struktury własnościowe, ubezpieczyciele oferujący pozorne zabezpieczenie i pośrednicy pracujący w branży. Bez tego zaplecza flota cieni byłaby tylko zestawem mniej lub bardziej zużytych tankowców. Z takim zapleczem stała się dobrze naoliwioną maszyną.

W raporcie pojawia się również wątek państw tranzytowych i hubów, przez które rosyjska ropa trafia dalej do Europy i poza nią. Wskazane są m.in. Indie i Turcja, ale też szerszy łańcuch rynków, na których ropa jest przeładowywana, mieszana, przepisywana i sprzedawana jako coś innego. To pokazuje, że flota cieni nie kończy się na granicach Rosji.

Co mogą zrobić państwa

Eksperci cytowani w raporcie są zgodni: trzeba uderzać w cały ekosystem, a nie tylko w pojedyncze statki. Potrzebne są wspólne systemy monitoringu ruchu morskiego, wymiana informacji o właścicielach i ubezpieczeniach, kontrola tranzytu, weryfikacja certyfikatów klasowych oraz presja na porty i państwa bandery, które pozwalają statkom działać bez realnego nadzoru.

Autorzy raportu sugerują także budowę cyfrowej bazy podejrzanych operacji transportowych i ściślejszą współpracę państw bałtyckich. To ważne, bo Bałtyk nie znosi działań samotnych. Jedna służba krajowa nie zatrzyma floty, która potrafi zmienić nazwę, banderę i trasę szybciej niż państwo zdoła uruchomić procedurę.

Polska wobec (niespokojnego) morza

Temat dotyczy Polski bezpośrednio. Rosyjski eksport ropy za pomocą floty cieni to przecież kwestia bezpieczeństwa polskich wybrzeży, infrastruktury i przestrzeni morskiej. Interwencje wokół kabla SwePol i obserwacja podejrzanych manewrów jednostek objętych sankcjami pokazują, że służby już działają.

W szerszej perspektywie flota cieni jest testem dla całej europejskiej odporności. Sprawdza, czy państwa regionu potrafią wspólnie chronić prawo, infrastrukturę i środowisko przed systemem, który działa szybko, elastycznie i z ogromnym zapleczem interesów. To właśnie dlatego Bałtyk staje się dziś jednym z najważniejszych miejsc, gdzie widać, jak wygląda współczesna wojna gospodarcza.

Główne wnioski

1. Flota cieni to nie doraźne obejście sankcji, ale cały system. Rosyjskie tankowce nie są wyłącznie narzędziem transportu ropy. Autorzy raportu wskazują, że pełnią one funkcje rozpoznawcze, szpiegowskie i prowokacyjne, testując reakcje państw bałtyckich i zagrażając infrastrukturze krytycznej. To przenosi konflikt z lądu na morze, gdzie prawo międzynarodowe (UNCLOS) i sankcje UE tracą ostrość wobec szybkich zmian bander i właścicieli.
2. Ryzyko ekologiczne i finansowe spada na Europę, zyski zostają w Moskwie. Stare, źle ubezpieczone albo nieubezpieczone jednostki to bomba zegarowa: potencjalny rozlew 340 tys. baryłek w Cieśninach Duńskich (2023 r.) pokazuje skalę katastrofy, za którą zapłacą państwa regionu, nie armatorzy. Rosja zarabia ok. 65 dolarów za baryłkę (+5 dolarów ponad maksymalną ustaloną cenę). W system zainwestowała ok. 10 mld dolarów (za statki wyłożyła ok. 6,3 mld dolarów).
3. Bez regionalnej koordynacji Europa przegra z szarą strefą. Sankcje UE (14. pakiet z czerwca 2024 r.) i działania Szwecji/Danii to kroki w dobrą stronę, ale flota cieni (35-60 proc. eksportu ropy) działa przez luki: słabe bandery (Panama, Gabon – 42 proc.), pośredników i porty tranzytowe. Autorzy raportu wzywają do wspólnej bazy danych, kontroli tranzytu i uderzenia w ubezpieczycieli/brokerów – inaczej Rosja będzie testować granice aż do pierwszej poważnej katastrofy.