Między „Lalką” a Taco Hemingwayem, czyli nowy kanon lektur szkolnych. A co czytają w innych krajach?

Audio generowane przez AI. Może zawierać błędy.

W Polsce kanon lektur od lat 90. zmieniano kilkakrotnie. Największą dyskusję śledziliśmy w 2007 r. To wtedy ministerstwo edukacji kierowane przez ministra Romana Giertycha ogłosiło nową listy lektur, z której wykreślono „Trans-Atlantyk” i „Ferdydurke” Witolda Gombrowicza. Nie znalazły się na niej także utwory Franza Kafki, Josepha Conrada czy Witkacego.

Przeciwko zmianom protestowali wtedy między innymi Wisława Szymborska oraz Andrzej Stasiuk, który stwierdził, że „Roman Giertych powinien zająć się hodowlą kur”. Księgarnie wykładały na witrynach sklepowych „zakazane książki”, uczniowie protestowali. A Wydawnictwo Literackie, wydawca książek Witolda Gombrowicza, informowało, że w wyniku protestów, sprzedaż publikacji autora „Ferdydurke” w ciągu pół roku wzrosła z 14,5 tys. do 22,5 tys. egzemplarzy.

Dziś „Trans-Atlantyk” Witolda Gombrowicza nie znajduje się na liście lektur szkolnych, a „Ferdydurke” uczniowie czytają już tylko we fragmentach.

Kiedy nowa lista lektur szkolnych?

Propozycję nowej listy lektur dla uczniów liceum ogólnokształcącego i technikum przygotowali eksperci z Instytutu Badań Edukacyjnych (IBE) – Państwowego Instytutu Badawczego, który nadzorowany jest przez ministra edukacji. Nowa lista lektur szkolnych może obowiązywać od 1 września 2027 r.

– Obecnie MEN analizuje propozycje przekazane przez IBE. Planujemy skierować projekty rozporządzeń do opiniowania i konsultacji publicznych w grudniu – informuje Ewelina Gorczyca, rzecznik prasowy MEN.

Ministerstwo informuje, że dokument opublikowany przez Instytut Badań Edukacyjnych jest propozycją przygotowaną przez ekspertów, a nie ostateczną i wiążącą wersją podstawy programowej.

Ewelina Gorczyca przypomina, że projekt rozporządzenia zostanie skierowany do opiniowania, uzgodnień międzyresortowych i konsultacji publicznych.

– Zebrane w ich trakcie uwagi zostaną przeanalizowane i mogą skutkować zmianami w projekcie. Dopiero po zakończeniu całego procesu legislacyjnego zostanie ustalony ostateczny kształt nowej podstawy programowej, w tym listy lektur – mówi rzecznik prasowy MEN.

Więcej literatury najnowszej

Wstępna lista lektur uczniów liceum i technikum zawiera aż 287 pozycji. Naturalnie, uczniowie nie przeczytają wszystkich tytułów. Eksperci IBE-PIE piszą o „przykładowych tekstach”, a nie lekturach obowiązkowych.

Uderza liczba publikacji autorów współczesnych. Obecna lista szkolnych lektur z 2024 r. obejmuje obowiązkową lekturę tylko jednego dzieła powstałego w XXI wieku. Chodzi o opowiadanie „Profesor Andrews w Warszawie” Olgi Tokarczuk. Poza tym w rozporządzeniu ministra znajdują się książki dwunastu autorów z XXI wieku jako przykładowe lektury uzupełniające.

W przypadku propozycji nowej listy lektur książek współczesnych autorów jest zdecydowanie więcej. Można wymienić choćby głośny dramat Przemysława Wojcieszka „Made in Poland”, nagrodzoną w 2021 r. Nagrodą Literacką Nike książkę „Kajś. Opowieść o Górnym Śląsku” Zbigniewa Rokity czy reportaże Filipa Springera o kryzysie klimatycznym publikowane w czasopiśmie „Pismo”.

Na liście z propozycjami nowych lektur znalazły się także piosenki artystyczne Jacka Kaczmarskiego, Jonasza Kofty, Czesława Niemena, Wojciecha Młynarskiego, Agnieszki Osieckiej oraz Edwarda Stachury. A także wybrane wiersze i piosenki różnych autorów np. Grzegorza Ciechowskiego, Fisza, Krzysztofa „Grabaża” Grabowskiego z zespołu Pidżama Porno, Taco Hemingwaya, Huberta „Spiętego” Dobaczewskiego z zespołu Lao Che, rapera Łony, Marii Peszek czy Ryfa Ri.

„Lalka” i „Pan Tadeusz” zostają?

Niektóre czytane dziś książki mają, według autorów nowej listy lektur, pozostać obowiązkowe.

Także przyszły uczeń liceum i technikum ma m.in. znać fragmenty Biblii oraz mitologii grecko-rzymskiej, przeczytać „Bogurodzicę” oraz wybrane pieśni i treny Jana Kochanowskiego, „Dziady”, „Kordiana” i „Wesele”. Przeczytać trzeba będzie „Pana Tadeusza”, „Lalkę”, wybrany dramat Williama Szekspira oraz kilka fragmentów utworów polskich noblistów.

Twórcy propozycji nowego kanonu nakazują przeczytanie przynajmniej jednego utworu spoza europejskiego i północnoamerykańskiego kręgu kulturowego. Trzeba będzie też znać wybrane utwory odnoszące się do wojny i okupacji oraz totalitaryzmów XX wieku.

Interesujące, że stworzona przez ekspertów propozycja nowego kanonu lektur opiera się na współdecydowaniu przez uczniów, po które książki mają sięgać. W dokumencie napisano, że „uczniowie powinni mieć możliwość współdecydowania o wyborze części tekstów, współtworzenia pytań interpretacyjnych oraz wyboru sposobu opracowania i prezentowania efektów pracy”.

Propozycja pozostawia wiele wolności nauczycielom. W dokumencie czytamy, że „swoboda w komponowaniu części listy lektur pozwala uwzględniać ich zainteresowania, doświadczenia i perspektywy”.

Jak to robią Niemcy i Czesi?

Kraje indywidualnie podchodzą do kwestii lektur obowiązkowych. Przykładowo, w Niemczech każdy land wyznacza swoje lektury obowiązkowe. Od 2026 r. obowiązują też lektury wspólne dla wszystkich landów dla trzech kolejnych roczników.

Bardzo ciekawy jest przykład czeski, gdzie nie obowiązuje koncepcja lektur obowiązkowych dla wszystkich.

– Każda szkoła średnia tworzy własną listę utworów literackich do egzaminu maturalnego z języka i literatury czeskiej. Uczeń wybiera 20 tytułów z tej listy – informuje Ondřej Macura, rzecznik prasowy czeskiego Ministerstwa Edukacji, Młodzieży i Sportu.

Jak informuje czeskie ministerstwo edukacji, listę książek, która zawiera przynajmniej 60 pozycji, przygotowują dyrektorzy szkół. Ostatecznie podczas matury uczeń losuje jedną z 20 lektur, która jest przedmiotem egzaminu.

Henryk Sienkiewicz w czeskim liceum

Czeska lista lektur może się różnić nawet w jednym mieście. Przykładem może być Ostrawa.

W Liceum im. Otty Wichterlego (Wichterlovo gymnázium), którego absolwentem jest popularny w Polsce pieśniarz Jaromír Nohavica, maturzyści wybierają spośród ponad 100 propozycji. Na liście znajduje się „Quo vadis” Henryka Sienkiewicza. To jedyna książka polskiego autora. Poza nią uczniowie mogą przeczytać m.in. Haruki Murakamiego czy kryminał Stiega Larssona.

Uczeń wybiera minimum dwie pozycje ze światowej i czeskiej literatury, które powstały przed końcem XVIII wieku, minimum trzy ze światowej i czeskiej literatury XIX wieku. W czasie edukacji musi też przeczytać minimum cztery pozycje należące do światowej literatury XX i XXI wieku oraz pięć z czeskiej literatury tego okresu. Wybrane lektury muszą różnić się także pod względem rodzajów literackich – obejmować lirykę, epikę i dramat.

Podobnie jest w przypadku lektur zaproponowanych przez dyrektora waldorfskiej szkoły średniej w Ostrawie (Střední odborná škola waldorfská Ostrava). Tu na liście także jest Haruki Murakami, ale nie ma kryminałów Steiga Larssona. Za to są aż dwie polskie książki: „Quo vadis” Henryka Sienkiewicz oraz „Ostatnie życzenie” Andrzeja Sapkowskiego.

A co na to Słowacy?

Inaczej do listy lektur podchodzą Słowacy.

„Częścią programu edukacyjnego w szkołach średnich z języka i literatury słowackiej jest lista utworów, które uczniowie studiują w trakcie nauki. Korzystając z tych tekstów, uczą się rozumieć literaturę, myśleć o niej i formułować własne opinie. Lista jest również jednym ze źródeł testów maturalnych” – informuje biuro prasowe słowackiego Ministerstwa Edukacji, Nauki, Rozwoju i Młodzieży.

Lista słowackich lektur do szkół średnich obejmuje 32 pozycje. Jest skoncentrowana przede wszystkim na literaturze słowackiej. Tylko sześć z nich obejmuje literaturę powszechną. Słowaccy uczniowie czytają: Sofoklesa, Szekspira, Remarque’a, Puszkina oraz Salingera.

Co dziś czytają polscy uczniowie?

W przypadku wciąż obowiązującej listy polskich lektur te proporcje są zupełnie inne.

Według rozporządzenia z 2024 r. polscy uczniowie w zakresie podstawowym poznają w całości jedynie 13 utworów.

Ponadto w ramach zakresu rozszerzonego uczniowie poznają w całości osiem lektur, z czego pięć należy do literatury polskiej.

Uczniowie czytają też dzieła w całości lub we fragmentach. Do tej grupy należy m.in. Biblia, „Iliada” Homera, „Potop” Henryka Sienkiewicz czy „Podróże z Herodotem” Ryszarda Kapuścińskiego.

Osobną grupę stanowią lektury uzupełniające (obecnie na liście znajduje się 60 pozycji).

Jak zmieniały się lektury szkolne w polskiej szkole?

Bardzo trudno prześledzić wszystkie zmiany lektur obowiązkowych w liceach i technikach w III RP. Po pierwsze, część tego okresu przypada na gimnazja, kiedy nauka w liceum trwała jedynie trzy, a nie cztery lata. Naturalnie zaproponowana na ten czas lista lektur dla uczniów liceów musiała być krótsza.

Po drugie, przez okres czteroletnich liceów bardzo różnie podchodzono do tworzenia listy lektur.

Rozporządzenia z 1992 r. wymienia jedynie lektury obowiązkowe, które mają być czytane w całości lub we fragmentach. Podobnie jest w rozporządzeniu z 1997 r. Po likwidacji gimnazjum – ze względu na charakter egzaminu maturalnego – przyjęto podział na lektury podstawowe dla zakresu podstawowego oraz zakresu rozszerzonego. Temu spisowi towarzyszyła lista lektur uzupełniających. W każdej klasie uczniowie mieli obowiązkowo przeczytać dwie pozycje książkowe w całości lub we fragmentach. Te propozycje także różniły się dla zakresu podstawowego i zakresu rozszerzonego.

Rozporządzenie z 2024 r. (po pandemii) bardzo ogranicza listę lektur obowiązkowych. Przykładowo w 2018 r. dla zakresu podstawowego przewidziano aż 49 pozycji do przeczytania w całości lub we fragmentach. Zmiana z 2024 r. mówi jedynie o 13 pozycjach czytanych w całości, 15 we fragmentach oraz siedmiu pozycji poetyckich. W sumie daje to 35 lektur. Osobna lista dotyczy zakresu rozszerzonego. Są także lektury uzupełniające bez podziału na zakres podstawowy i rozszerzony.

Burzliwe losy „Potopu”

Najłatwiej to pokazać na przykładach. „Lalka” Bolesława Prusa to lektura obowiązkowa w 1992 r., także po zmianach w 1997 r. Po likwidacji gimnazjum nadal była na liście lektur szkolnych.

Wykres interaktywny

Pełny ekran

Zupełnie inaczej rzecz się ma z „Potopem” Henryka Sienkiewicza. Jeszcze w 1992 r. uczniowie liceum i technikum czytali powieść w całości. Po 1997 r. „Potopu” nie było na liście lektur, choć uczniowie mogli (ale nie musieli) omawiać tę pozycję jako przykład wybranej powieści historycznej. W 2018 r. „Potop” powrócił jako podstawowa lektura obowiązkowa. Ale decyzją z 2024 r. w szkole czyta się jedynie jej fragmenty.

Czytanie powieści jedynie we fragmentach to popularny trend. Dotyczy choćby „Ferdydurke” Witolda Gombrowicza. W 1992 r. uczniowie czytali książkę w całości. Decyzja z 1997 r. pozwoliła im sięgać jedynie po elementy tej powieści.

Główne wnioski

1. W grudniu ministerstwo edukacji skieruje do konsultacji projekt rozporządzenia z nową listą lektur szkolnych dla uczniów szkół średnich. Wstępna propozycja zawiera 287 utworów.
2. Stworzona przez ekspertów propozycja nowego kanonu lektur opiera się na współdecydowaniu przez uczniów, po które książki mają sięgać. W dokumencie napisano, że „uczniowie powinni mieć możliwość współdecydowania o wyborze części tekstów, współtworzenia pytań interpretacyjnych oraz wyboru sposobu opracowania i prezentowania efektów pracy”. Projekt pozostawia wiele wolności nauczycielom. W dokumencie czytamy, że „swoboda w komponowaniu części listy lektur pozwala uwzględniać ich zainteresowania, doświadczenia i perspektywy”.
3. Polska lista lektur szkolnych dla liceum i technikum w historii III RP zmieniała się wielokrotnie. Najpierw rozporządzeniem z 1992 r. i 1997 r. Okres gimnazjum sprawił, że edukacja w liceach i technikach była o rok krótsza, co wpłynęło także na wybór lektur. Po likwidacji gimnazjów lektury zmieniano decyzją z 2018 r. i 2024 r.