Musk, Le Pen i francuskie media. Dlaczego miliarder stawia na liderkę prawicy?

Gdy Elon Musk napisał na platformie X, że Marine Le Pen jest „ostatnią nadzieją Francji”, nie był to jedynie kolejny prowokacyjny wpis miliardera. Wpisywał się w strategię polityczną, którą właściciel Tesli, SpaceX i X od kilku lat realizuje po obu stronach Atlantyku. Po poparciu niemieckiej AfD, rumuńskiego nacjonalisty Călina Georgescu czy brytyjskich środowisk skupionych wokół Tommy'ego Robinsona przyszła kolej na Francję.

Wsparcie dla Le Pen jest częścią szerszej próby budowania w Europie sojuszu ugrupowań kwestionujących dotychczasowy model państwa, rolę mediów publicznych oraz regulacje nakładane na amerykańskie firmy technologiczne.

Le Pen odpowiedziała jednak powściągliwie. Kierownictwo Zjednoczenia Narodowego (Rassemblement National, RN) podkreślało, że partia „nie jest związana z Elonem Muskiem”. Powód tej ostrożności jest prosty: otwarte wsparcie najbogatszego człowieka świata może zmobilizować część prawicowego elektoratu, ale równie łatwo odstraszyć umiarkowanych wyborców.

Marine Le Pen od lat próbuje przekonać Francuzów, że jej ugrupowanie przeszło proces normalizacji i zerwało z wizerunkiem skrajnej prawicy. Jednoznaczne związanie się z Muskiem mogłoby utrudnić tę strategię, tym bardziej że platforma X jest we Francji oskarżana o sprzyjanie radykalnym i skrajnie prawicowym treściom. Polityczna sympatia miliardera wobec Le Pen nie jest jednak przypadkowa.

Nie chodzi tylko o migrację

Najprostsze wyjaśnienie – wspólna krytyka migracji i europejskich elit – jest prawdziwe, ale niepełne. Znacznie ważniejsze może być to, że Musk coraz wyraźniej wspiera ruchy kwestionujące rolę państwa jako głównego organizatora życia społecznego i gospodarczego.

W Europie oznacza to poparcie dla ugrupowań postulujących deregulację, ograniczenie administracji i instytucji kontrolnych oraz zwiększenie roli rynku. Zbiega się to również z interesami amerykańskich Big Techów, które sprzeciwiają się części unijnych regulacji dotyczących platform cyfrowych, moderowania treści i odpowiedzialności za publikowane materiały.

We Francji ten nurt bywa określany jako nowy libertarianizm. Inspiracją są zarówno reformy Javiera Mileia w Argentynie, jak i idee przedstawicieli amerykańskiego anarchokapitalizmu, m.in. Murraya Rothbarda i Davida Friedmana.

Samo RN nie jest jednak partią libertariańską. Przeciwnie, jej program gospodarczy w wielu obszarach pozostaje etatystyczny: zakłada ochronę francuskich przedsiębiorstw, wspieranie krajowej produkcji oraz ograniczanie konkurencji zagranicznej. W ostatnich latach wokół ugrupowania pojawiły się jednak środowiska próbujące przesunąć francuską prawicę w stronę bardziej radykalnego liberalizmu gospodarczego.

Widać to zwłaszcza w debacie o ograniczaniu wydatków publicznych, deregulacji i prywatyzacji. Jednym z najbardziej spektakularnych postulatów pozostaje sprzedaż znacznej części francuskich mediów publicznych.

Prywatyzacja jako symbol

Marine Le Pen od kilku lat zapowiada, że po przejęciu władzy sprywatyzuje większość mediów publicznych. Według jej deklaracji państwo zachowałoby jedynie nadawców odpowiedzialnych za przekaz międzynarodowy oraz część mediów obsługujących terytoria zamorskie. France Télévisions i Radio France miałyby zostać sprzedane prywatnym inwestorom, choć nadal realizowałyby określone obowiązki misyjne.

Dla francuskiej prawicy prywatyzacja jest przede wszystkim symbolem. RN od dawna przedstawia media publiczne jako instytucje zdominowane przez liberalne elity i utrzymywane kosztem podatników. Ich sprzedaż miałaby jednocześnie ograniczyć wydatki państwa i osłabić ośrodki uznawane przez partię za politycznie nieprzychylne.

Ten kierunek może być szczególnie atrakcyjny dla Muska. Od czasu przejęcia Twittera miliarder wielokrotnie przedstawiał media publiczne jako instytucje zależne od państwa i niechętne pełnej swobodzie wypowiedzi. Krytykował m.in. BBC oraz niemieckich nadawców publicznych. W jego wizji większą rolę powinny odgrywać platformy cyfrowe i prywatne media konkurujące o uwagę odbiorców na rynku.

Francja wydaje miliardy na media

Francuski system mediów publicznych należy do najbardziej rozbudowanych w Europie. Po likwidacji abonamentu radiowo-telewizyjnego w 2022 r. ich finansowanie przeniesiono bezpośrednio do budżetu państwa i powiązano z wpływami z podatku VAT. Z ustaw budżetowych i danych francuskiego Ministerstwa Kultury wynika, że publiczni nadawcy otrzymują obecnie około 4 mld euro rocznie.

Największym beneficjentem jest France Télévisions. Kolejne miejsca zajmują Radio France, France Médias Monde, do którego należą m.in. RFI i France 24, Arte France oraz INA. Ten ostatni, czyli francuski Narodowy Instytut Audiowizualny, jest publiczną instytucją utworzoną w 1975 r. Zajmuje się gromadzeniem, archiwizowaniem, digitalizacją i udostępnianiem francuskiego dziedzictwa radiowego i telewizyjnego.

W praktyce państwo finansuje nie tylko telewizję i radio, lecz także produkcję programów edukacyjnych, regionalnych, kulturalnych i międzynarodowych. Model ten przypomina rozwiązania stosowane w Niemczech i krajach skandynawskich bardziej niż system brytyjski czy amerykański.

Publiczne pieniądze trafiają znacznie szerzej

Mniej znanym elementem francuskiego systemu jest skala wsparcia dla całego rynku medialnego. Francja od dziesięcioleci prowadzi jedną z najbardziej rozbudowanych w Europie polityk subsydiowania prasy. Obejmuje ona m.in.:

• bezpośrednie dotacje dla wydawców,
• dopłaty do dystrybucji gazet,
• preferencyjne stawki pocztowe,
• ulgi podatkowe,
• wsparcie transformacji cyfrowej,
• fundusze dla mediów lokalnych i śledczych.

Według analiz OECD, Komisji Europejskiej i francuskiego Ministerstwa Kultury łączna wartość różnych form pomocy publicznej dla sektora medialnego przekracza 1 mld euro rocznie. Dokładna kwota zależy jednak od tego, czy do zestawienia wlicza się wszystkie ulgi podatkowe i preferencje fiskalne.

Celem tych programów jest ochrona pluralizmu i lokalnego dziennikarstwa, które bez wsparcia państwa w wielu regionach mogłoby przestać istnieć.

Paradoks francuskiego rynku

Jednocześnie Francja należy do państw o najwyższej koncentracji własności mediów w Europie Zachodniej. Najważniejsze grupy prasowe, radiowe i telewizyjne kontrolują miliarderzy, którzy zbudowali fortuny w zupełnie innych sektorach gospodarki.

Vincent Bolloré stworzył konserwatywne imperium medialne obejmujące m.in. CNews, Europe 1 i „Le Journal du Dimanche”. Bernard Arnault kontroluje m.in. „Les Échos”, „Le Parisien”, „Paris Match” i „Challenges”. Rodzina Dassault, związana z przemysłem lotniczym i zbrojeniowym, pozostaje właścicielem „Le Figaro”. Xavier Niel współkontroluje grupę „Le Monde”, a Patrick Drahi przez lata rozwijał Altice Media.

Badania Sciences Po, Reuters Institute for the Study of Journalism i European University Institute wskazują, że jednym z najważniejszych zagrożeń dla pluralizmu francuskich mediów stała się koncentracja własności, a nie samo finansowanie ze środków publicznych.

Dlaczego Musk kibicuje Le Pen?

Odpowiedź nie sprowadza się do wspólnego stanowiska wobec migracji i Unii Europejskiej. Elon Musk od kilku lat wspiera polityków kwestionujących rolę państwa jako regulatora życia gospodarczego i przestrzeni informacyjnej. Jego poparcie dla Le Pen wpisuje się w szerszy projekt budowania międzynarodowej sieci ugrupowań gotowych ograniczać regulacje, osłabiać instytucje publiczne i zwiększać znaczenie prywatnych platform komunikacyjnych.

Paradoks polega na tym, że samo Rassemblement National nie jest klasyczną partią wolnorynkową. W sprawach socjalnych pozostaje znacznie bardziej etatystyczne niż ugrupowania inspirowane Javierem Mileiem czy amerykańskim libertarianizmem.

Postulat prywatyzacji mediów publicznych stanowi jednak dla Muska czytelny sygnał ideowy: oznacza ograniczenie wpływu państwa na przestrzeń informacyjną oraz przesunięcie ciężaru debaty publicznej w stronę rynku i platform cyfrowych.

Pozostaje pytanie, czy francuscy wyborcy podzielają tę wizję. Badania politologów, m.in. Vincenta Tiberja ze Sciences Po, oraz ekonomisty Bruno Amable’a wskazują, że mimo coraz bardziej liberalnej debaty elit większość społeczeństwa nadal oczekuje od państwa silnej ochrony usług publicznych. Dotyczy to również mediów, które – mimo krytyki – pozostają jednym z podstawowych elementów francuskiego modelu republikańskiego.

Główne wnioski

1. Marine Le Pen ostrożnie przyjęła poparcie Elona Muska. Kierownictwo Zjednoczenia Narodowego (Rassemblement National, RN) podkreśliło, że partia „nie jest związana z Elonem Muskiem”. Wsparcie miliardera może zmobilizować część prawicowego elektoratu, ale zarazem odstraszyć umiarkowanych wyborców, których Le Pen od lat próbuje przekonać, że jej ugrupowanie zerwało z wizerunkiem skrajnej prawicy.
2. Poparcie Muska dla Le Pen wpisuje się w jego szerszą strategię polityczną. Miliarder wspiera środowiska kwestionujące rolę państwa jako regulatora gospodarki i przestrzeni informacyjnej. Choć RN nie jest klasyczną partią wolnorynkową, postulat prywatyzacji mediów publicznych odpowiada wizji Muska: ogranicza wpływ państwa i zwiększa znaczenie rynku oraz prywatnych platform cyfrowych.
3. Francja nie pobiera już opłaty radiowo-telewizyjnej. Po jego likwidacji w 2022 r. finansowanie mediów publicznych przeniesiono do budżetu państwa i powiązano z wpływami z podatku VAT. Rocznie publiczni nadawcy otrzymują około 4 mld euro.