Zaloguj się 
Dzieje się!
Nadchodzi duża fala dziedziczenia. Jakie będą konsekwencje?
Polska wchodzi w okres wielkiego przekazywania majątku. Liczba zgonów będzie rosła, a ponad 80 proc. gospodarstw seniorów ma własne, spłacone mieszkania. Do przejęcia są też firmy zbudowane przez ostatnie 35 lat. Pokazujemy, jak zmieni się dziedziczenie i kto na tym zyska.
Z tego artykułu dowiesz się…
- Kto przejmie majątek odchodzącego pokolenia i jak wpłynie to na nierówności.
- Jak bezdzietność zmienia dziedziczenie w Polsce.
- Dlaczego spadki mogą pogłębiać nierówności.
Audio generowane przez AI. Może zawierać błędy.
W Polsce będą następowały bardzo silne zmiany demograficzne. Do tego stwierdzenia powoli zaczynamy się przyzwyczajać, zwłaszcza w kontekście bardzo niskiej dzietności i w efekcie szybko starzejącej się populacji. Wciąż jednak nie w pełni znane są skutki tych zmian. Jedną z najbardziej oczywistych, a jednocześnie najsłabiej przeanalizowanych, są konsekwencje w zakresie dziedziczenia majątków.
Coraz mniej urodzeń
Wykres interaktywny W Polsce nakłada się na siebie kilka znaczących procesów demograficznych. Pierwszym z nich jest bardzo niska i wciąż spadająca liczba urodzeń. W 2025 r. było to 238 tys. urodzeń żywych. Dla porównania, dziesięć lat wcześniej ta liczba wynosiła 382 tys.
Drugim zjawiskiem jest liczba zgonów utrzymująca się na podobnym poziomie. W 2025 r. wyniosła 406 tys. wobec ok. 388 tys. przed dekadą. Można się jednak spodziewać, że w ciągu kolejnych 20 lat będzie rosła, bo roczniki powojennego wyżu demograficznego będą wchodzić w wiek powyżej 75. lat. GUS prognozuje, że szczyt liczby zgonów przypadnie na 2045 r.
W efekcie Polska notuje silnie ujemny przyrost naturalny. W 2025 r. różnica między liczbą zgonów a urodzeń wyniosła ponad 167 tys.
Wykres interaktywny Niska liczba urodzeń przekłada się oczywiście na bardzo niski współczynnik dzietności (total fertility rate). Jest to teoretyczna miara pokazująca średnią liczbę dzieci, jaką urodziłaby kobieta w ciągu całego okresu rozrodczego. W 2025 r. wyniosła ona zaledwie 1,07, co plasowało Polskę wśród państw z najniższą dzietnością na świecie.
Zarysowuje nam się więc perspektywa, w której liczba ludności będzie się szybko i wyraźnie zmniejszać. To sprawia, że kolejne pokolenia będą dziedziczyć więcej niż ich rodzice, bo majątek zgromadzony przez liczniejsze pokolenie będzie dzielony między mniejszą liczbę spadkobierców. Sam spadek ludności nie mówi natomiast jeszcze o kanałach dziedziczenia.
Mocny wzrost bezdzietności
Wykres interaktywny W tym kontekście warto spojrzeć na dane o liczbie dzieci, które rodzą kobiety w perspektywie całego okresu rozrodczego. Najnowsze dane dotyczą kobiet urodzonych w 1983 r. i dotyczą liczby dzieci urodzonych do 40. roku życia. Najwięcej kobiet z tego rocznika urodziło dwójkę dzieci – było to 35 proc. Prawie 28 proc. było bezdzietne. 23 proc. urodziło jedno dziecko, a 10 proc. ma troje dzieci.
Zmiany względem poprzednich pokoleń dotyczą przede wszystkim odsetka kobiet bezdzietnych. Wśród kobiet urodzonych dziesięć lat wcześniej – w 1973 r. – ten odsetek wynosił 19 proc. Z kolei w roczniku 1963 było to tylko 14 proc. To dane już dla całego okresu rozrodczego, również dla kobiet powyżej 40. roku życia, jednak po czterdziestce kobiety rodzą już niewiele dzieci, więc porównanie z rocznikiem 1983 jest uprawnione. Przykładowo, w roczniku 1973 odsetek bezdzietnych liczony do 40. roku życia wynosił 19,4 proc., a więc tylko o 0,6 pkt proc. więcej niż ostatecznie.
Wyraźnie niższy jest też odsetek kobiet rodzących troje oraz czworo i więcej dzieci. Jednak już w ostatnich 10 rocznikach, dla których mamy dane, te liczby się ustabilizowały. Z kolei odsetek kobiet rodzących jedno dziecko rósł w rocznikach urodzonych do 1976 r., a później lekko spadł.
Jakie wnioski z tych danych płyną dla dziedziczenia? Obecna fala spadków to wciąż majątek po pokoleniu, w którym bezdzietnych kobiet było ok. 8 proc., a większość miała co najmniej dwoje dzieci. Dziś majątek rodziców najczęściej dzieli więc rodzeństwo.
Zmiana przyjdzie z kolejną falą. Dziedziczenie w coraz większym stopniu będzie się odbywało poprzez linie boczne: majątek osób bezdzietnych trafi do rodzeństwa, bratanków i siostrzeńców, a więc do osób, które często same coś odziedziczą po rodzicach. Z kolei jedynacy przejmą cały majątek po rodzicach bez dzielenia go z rodzeństwem, więc spadki będą trafiały do coraz węższego grona osób.
Mieszkania przede wszystkim
Skoro dziedziczenie będzie dotyczyć coraz mniejszej liczby spadkobierców, to pozostaje pytanie: co jest do odziedziczenia? Z różnych danych wynika, że główną część majątku polskich gospodarstw domowych stanowią nieruchomości, przede wszystkim mieszkania i domy.
Wykres interaktywny Według Eurostatu w 2025 r. we własnym mieszkaniu lub domu mieszkało 87 proc. Polaków, a 75 proc. nie miało przy tym żadnego kredytu hipotecznego.
Jeszcze wyraźniej widać to wśród seniorów. W gospodarstwach domowych samotnych osób w wieku 65+ ponad 82 proc. to właściciele bez kredytu, a w gospodarstwach dwuosobowych, w których co najmniej jedna osoba ma 65+ lat, niemal 89 proc. Kredyt spłaca w tych grupach co najwyżej 1 proc. Dla porównania, wśród rodzin z dziećmi kredyt hipoteczny ma co piąta. Mieszkania seniorów przejdą więc na spadkobierców w całości, bez obciążeń.
Pierwsze pokolenie w firmach
Znacznie trudniej oszacować wartość majątku, który zostanie przekazany. Polska ma pod tym względem słabe dane. Kompleksowe badanie zasobności gospodarstw domowych prowadzi NBP, ale ostatnie szeroko dostępne wyniki pochodzą sprzed dekady. Do tego takie badania ankietowe z natury zaniżają majątek najzamożniejszych, bo najbogatsi rzadziej biorą w nich udział. Nie ma też danych o samych spadkach: ponieważ najbliższa rodzina jest zwolniona z podatku od spadków, państwo nie publikuje informacji o tym, ile majątku i jakiej wartości co roku przechodzi z pokolenia na pokolenie.
Drugim ważnym składnikiem majątku, który zacznie zmieniać właściciela, są firmy. Tu Polska wchodzi w zupełnie nową sytuację. Przed 1989 r. prywatnego biznesu do przekazania praktycznie nie było, a większość dzisiejszych firm rodzinnych wciąż prowadzi pokolenie ich założycieli. Według danych PARP tylko ok. 5 proc. firm rodzinnych w Polsce przeszło już przez co najmniej jedną sukcesję.
Tymczasem pokolenie założycieli się starzeje. Według szacunków spośród ok. 2,4 mln przedsiębiorców prowadzących jednoosobową działalność gospodarczą ok. 470 tys. ma 60 lat lub więcej.
Spadki a nierówności
Co to wszystko oznacza dla nierówności? Odpowiedź nie jest oczywista, bo badania pokazują, że spadki działają w dwóch kierunkach.
Szwedzcy ekonomiści (M. Elinder, O. Erixson i D. Waldenström) na podstawie danych z rejestrów wyliczyli w 2018 r., że spadki obniżają współczynnik Giniego dla majątku o 5–10 proc. Współczynnik Giniego to najpopularniejsza miara nierówności. Wartości od 0 przyjąłby, gdy wszyscy mieliby dokładnie tyle samo, do 1, gdy cały majątek w gospodarce należałby do jednej osoby. Im wyższy współczynnik, tym bardziej nierówny jest podział majątku. Spadek o 5–10 proc. oznacza, że np. współczynnik na poziomie 0,60 obniża się do 0,54–0,57.
Zamożniejsi spadkobiercy dostają wprawdzie więcej, ale biedniejsi więcej w relacji do tego, co mieli wcześniej. Przykładowo, dla kogoś bez oszczędności mieszkanie po rodzicach zmienia sytuację majątkową o wiele bardziej niż dla kogoś, kto ma już dwa mieszkania.
W dłuższym okresie obraz się jednak odwraca. Inne szwedzkie badanie (A. Nekoei i D. Seim) pokazało w 2023 r., że przeciętny spadkobierca wydaje odziedziczony majątek w ciągu dekady, a jedynie najzamożniejsi go zachowują i następnie pomnażają. Po dziesięciu latach spadki zwiększają więc nierówności majątkowe.
W Polsce może się na to nałożyć kilka czynników. Po pierwsze, geografia. Mieszkanie po rodzicach w Warszawie czy Krakowie może być warte kilkukrotnie więcej niż w mieście, które się wyludnia. Po drugie, koncentracja. Wspomniana wcześniej rosnąca bezdzietność i jedynactwo sprawią, że majątek będzie trafiał do coraz węższego grona osób. Po trzecie, jest też kwestia podatkowa. Najbliższa rodzina jest w Polsce zwolniona z podatku od spadków.
Coraz wyraźniejszy może się więc stawać podział na tych, którzy mieszkanie odziedziczą oraz tych, którzy muszą je kupić na kredyt.
Główne wnioski
- Demografia napędza falę spadków. W 2025 r. w Polsce zmarło 406 tys. osób, a urodziło się tylko 238 tys. dzieci. Według GUS liczba zgonów będzie rosła do 2045 r., gdy odchodzić będą roczniki powojennego wyżu.
- Spadkobierców będzie coraz mniej. Wśród kobiet urodzonych w 1983 r. bez dzieci jest prawie 28 proc., dwa razy więcej niż w roczniku 1963. Majątek coraz częściej będzie więc trafiał do rodzeństwa i jego dzieci albo do jedynaków, czyli do coraz węższego grona osób.
- Dziedziczony majątek to głównie mieszkania, a skutki dla nierówności są niejednoznaczne. Ponad 80 proc. gospodarstw seniorów ma własne mieszkanie bez kredytu, coraz częściej dziedziczone będą też firmy. Badania pokazują, że spadki w krótkim okresie zmniejszają nierówności, ale po dekadzie je zwiększają, a w Polsce może to wzmocnić różnica w cenach mieszkań między regionami i brak podatku od spadków w najbliższej rodzinie.
