Nie epilog, lecz proces. O starości na współczesnej scenie

Starość na scenie z tła wychodzi na pierwszy plan. Nie jest to zresztą zaskoczenie. Europa się starzeje, Polska także. Statystyki – zwykle bezlitosne – mówią o rosnącym odsetku osób 60+, o wydłużającym się życiu i o kurczących się systemach wsparcia. W tle pobrzmiewają lęki: o opiekę, o samotność, o ekonomię starzenia się, o napięcia międzypokoleniowe. A jednak teatr, zamiast powtarzać frazę „starość się Panu Bogu nie udała”, coraz częściej wybiera drogę pod prąd. Interesuje go nie tyle koniec, ile proces – to, jak starość zaczyna się w nas niepostrzeżenie, jak przestawia optykę relacji, jak rozsadza rodzinne układy, jak domaga się widzialności, miłości, prawa do buntu.

Najciekawsze spektakle ostatnich miesięcy nie moralizują. Zamiast jednego wygodnego obrazu proponują kalejdoskop mikrodoświadczeń. Drobnych przesunięć pamięci, pęknięć w języku, zmian w ciele i statusie społecznym. To teatr, który nie tyle „opowiada o starości”, ile pozwala ją zobaczyć od środka jako proces, który dotyczy nas wszystkich, także (a może przede wszystkim) tych, którzy jeszcze nie chcą się do tego przyznać.

„Mała empiria”: starość jako błąd w systemie

W warszawskim Teatrze Studio „Mała empiria” (oparta na eseju Katarzyny Sobczuk) w reżyserii Anny Ilczuk buduje opowieść z drobin, krótkich scen, urywanych zdań, momentów zawieszenia. Stand-uperska formuła spotyka się tu z teatralnym rygorem i dramaturgią. Bohaterka (Ewelina Żak) nie przechodzi spektakularnej przemiany. Ona czuje, że rzeczywistość coraz bardziej jej się „rozjeżdża”. Jak „jeszcze” przechodzi w „już”…

Przejmujące jest to, że starość nie pojawia się tu jako kategoria wieku, lecz jako doświadczenie poznawcze. Kiedy u fryzjera słyszy: „Świetna fryzura! Moja mama też się ścięła na krótko”, wpada w konfuzję. Bo przecież w lustrze widzi siebie, a nie starszą panią. Później mówi o „dobrudzaniu ubrań”. Bo po co zakładać nowe, skoro to jest tylko „trochę” brudne? Z czasem to coraz większe wycofywanie się z relacji i znajomości, osuwanie się w świat własnej enklawy. Z czasem najbliższy staje się kot (pies – do wyboru).

W jednej ze scen bohaterka próbuje opowiedzieć banalną anegdotę – i nagle traci jej sens. Nie pamięta puenty. Nie pamięta nawet, dlaczego zaczęła mówić. Publiczność zostaje z nią w tej ciszy. I to nie jest cisza teatralna…

Ewelina Żak gra tę rolę z niezwykłą precyzją. Umie rozbawić, by za chwilę być już w tonach niezwykle poważnych. Unika efektów, nie idzie w „chorobę”. Jej bohaterka jest raczej kimś, kto jeszcze się trzyma, ale już czuje, że grunt pod nogami zaczyna się osuwać. Scenografia – momentami wręcz ascetyczna, niemal laboratoryjna – przypomina przestrzeń badania. Zimne światło, ruchome moduły, które zmieniają układ przestrzeni niczym neurony tracące połączenia. Kostiumy są neutralne, codzienne, jakby podkreślały, że to doświadczenie może spotkać każdego. Bo wszystkich to czeka…

„Zamknij oczy Nel…”: starość jako detonator

W Narodowym Starym Teatrze starość nie jest procesem jednostkowym. Jest wydarzeniem rodzinnym. To punkt wyjścia spektaklu „Zamknij oczy Nel. W pustyni i w puszczy – epilog", teatralnego debiutu filmowego reżysera Piotra Domalewskiego, który bierze na warsztat sytuację graniczną: chorobę i odchodzenie rodzica.

Ale to nie jest spektakl o umieraniu. To spektakl o tym, co ta sytuacja uruchamia. Dzieci (Katarzyna Krzanowska, Filip Perkowski, Radosław Krzyżowski) spotykają się przy łóżku matki (znakomita  Dorota Pomykała) i bardzo szybko okazuje się, że to spotkanie jest tylko nowym punktem startowym, kolejnym rozdziałem ich wspólnej relacji. W tle rozgrywa się coś znacznie bardziej skomplikowanego: negocjacje, pretensje, rachunki, które nigdy nie zostały rozliczone i zamknięte.

I matka, która w ciężkiej demencji w ostatnich chwilach myśli, że jest bohaterką książki Sienkiewicza. W scenerii swojego mieszkania chce szukać ojca-konsula i oczywiście podziwia Stasia (w którego wciela się – początkowo niechętnie – syn). I wszystkie przygody z „W pustyni i w puszczy” – łącznie z niezwykłym spotkaniem z lwem – przeżywa. Jedną z najmocniejszych scen jest rozmowa o opiece. Kto zostanie, kto się poświęci, kto „ma bliżej”. Ta rozmowa niemal natychmiast przechodzi w spór o pieniądze, o mieszkanie, o przyszłość. Teatr nie moralizuje. Pokazuje mechanizm.

„Don Kichot”: kiedy role się odwracają

„Don Kichot” Jakuba Roszkowskiego w Teatrze Śląskim jest spektaklem o starości, która nie chce być tylko biologicznym faktem. To starość, która próbuje się z niej wydostać dzięki wyobraźni.

Punktem wyjścia nie jest La Mancha, tylko oddział geriatryczny. Sterylna biel, łóżka, kroplówki, rytuały opieki, która bardziej przypomina procedurę niż relację. W tej przestrzeni leży mężczyzna (Grzegorz Przybył), obecny ciałem, nieobecny spojrzeniem. Świat do niego mówi, ale nie dociera. To starość jako system, który jest uporządkowany i jednocześnie przerażająco pusty.

I wtedy zaczyna się to, co w tym spektaklu najciekawsze: ucieczka. Ale nie taka, którą można by łatwo nazwać chorobą czy urojeniem. To rodzaj ostatniego, świadomego gestu. Don Kichot wstaje z łóżka (albo tylko nam się wydaje, że wstaje), zakłada zbroję z resztek szpitalnej materii, rusza na wózku jak na koniu. Kroplówka staje się lancą, a wentylator z wiatrakiem. Nie ma tu heroizmu w klasycznym sensie, ale jest upór, być może jedyna forma godności, jaka mu została.

Scenografia Mirka Kaczmarka działa jak klucz do całego spektaklu. Ta „męcząca biel” szpitala zamienia się w przestrzeń wyobraźni. Wystarczy drobne przesunięcie, zmiana światła, gest… I wreszcie puenta, która wybrzmiewa nie w jednym geście, ale w całym przedstawieniu: starość nie jest tylko procesem zanikania. Może być także ostatnim aktem kreacji.

„Dom niespokojnej starości”: projekt przyszłości

W Teatrze Współczesnym w Szczecinie starość staje się projektem społecznym. Cohousing, czyli wspólne mieszkanie, brzmi jak utopia.

„Dom niespokojnej starości” Michała Buszewicza zaczyna się od bardzo konkretnego doświadczenia: pustki. Helena (Beata Zygarlicka) zostaje sama w dużym domu. Dzieci się wyprowadziły, mąż umarł, przestrzeń – jeszcze niedawno pełna – zaczyna być nieznośnie cicha. To moment, w którym łatwo byłoby pójść w dobrze znany teatralny rejestr melancholii. Buszewicz robi coś odwrotnego. Zamiast opowieści o samotności proponuje projekt. Helena zakłada maskę superbohaterki i postanawia działać. Zaprasza grupę znajomych i proponuje im eksperyment: wspólne życie. Senioralny cohousing, który brzmi jak utopia z raportu urbanistycznego, nagle staje się materią sceny. We wspólne życie wchodzą Maryla (Anna Januszewska), Tomek (Paweł Adamski), Rupert (Robert Gondak), Wanda (Grażyna Madej), Julek (Jacek Piątkowski) i Felicja (Ewa Sobiech).

To, co najciekawsze, dzieje się jednak nie w samej idei, ale w jej testowaniu. Buszewicz konstruuje spektakl jako rodzaj teatralnego laboratorium. Bohaterowie nie tylko zamieszkują razem, oni próbują „przećwiczyć” starość. Wymyślają własne przedstawienie, w którym odgrywają najgorsze scenariusze: choroby, konflikty, śmierć. To teatr w teatrze – trochę karykaturalny, trochę infantylny – który działa jak krzywe zwierciadło. Pokazuje, co może pójść nie tak.

Ale prawdziwy spektakl dzieje się obok. W tej „pierwszej” warstwie widzimy już nie przerysowanie, lecz cały wachlarz emocji: radość bycia razem, frustrację, zmęczenie, czułość, zazdrość. Wspólnota okazuje się nie tyle rozwiązaniem, ile ciągłym negocjowaniem. W jednej scenie bohaterowie ćwiczą razem, w innej gotują, w jeszcze innej kłócą się o rzeczy drobne, które szybko okazują się fundamentalne. Bo cohousing nie znosi fikcji. Wszystko staje się wspólne, nawet to, co chcielibyśmy zachować dla siebie.

Buszewicz bardzo świadomie nie udaje, że zna starość. To ważne. Wprowadza na scenę głosy „z zewnątrz”, czyli nagrania szczecińskich seniorów, którzy komentują akcję, dystansują się wobec niej, czasem ją podważają. Ten zabieg działa jak urealnienie: przypomina, że to, co oglądamy, jest nie tylko fantazją/

„Dorian”: młodość jako obsesja

Na koniec Teatr Nowy Proxima i spektakl, który nie mówi o starości, ale bez niej nie istnieje. To opowieść o świecie, który chce starość usunąć z pola widzenia. Cyfrowo, estetycznie, systemowo. „Dorian” Piotra Siekluckiego nie jest kolejną adaptacją Oscara Wilde’a. To raczej aktualizacja systemu, który – jak się okazuje – nie przewiduje starości.

Punkt wyjścia jest dobrze znany: młody mężczyzna pragnie zatrzymać czas. Ale magiczny portret, który w powieści starzeje się za bohatera, w XXI wieku jest tylko zapisem danych, cyfrowym archiwum ciała i tożsamości, opisanym w języku JavaScript. W świecie spektaklu piękno nie jest kategorią estetyczną, lecz algorytmem. Jest mierzalne, optymalizowane, przeliczane. A skoro można je przeliczyć, to można je też poprawić.

Dorian (Jakub Ormaniec) wydaje się funkcjonować w rzeczywistości, która bardziej przypomina interfejs niż świat. Media społecznościowe, biohacking, medycyna estetyczna, sztuczna inteligencja to są hasła w tle. Tożsamość projektuje się tu jak filtr, a ciało traktuje jak dzieło do nieustannej aktualizacji. Starzenie się? To nie etap życia, tylko „błąd systemu”, który należy usunąć.

Najciekawsze jest jednak to, że spektakl nie zatrzymuje się na diagnozie. On pokazuje mechanizm uzależnienia od młodości i jego konsekwencje. Dorian nie tyle chce być wiecznie młody, ile nie potrafi przestać. Każde kolejne „ulepszenie” prowadzi do następnego. Każdy filtr domaga się kolejnego. To pętla bez końca i bez wyjścia. Bo sprawia, że nasz bohater popada w coraz większą dekadencję i zniechęcenie. Brak ograniczenia czasu to brak poczucia granicy.

To moment, w którym spektakl trafia w punkt współczesności, która wierzy, że gdy rzeczywistość przetłumaczyć na język technologii, to wszystko da się jeszcze „naprawić”.

Scenografia i kostiumy Łukasza Błażejewskiego budują przestrzeń balansującą między klubem, laboratorium i cyfrowym showroomem. Ekrany, projekcje, światło – wszystko pracuje na efekt nadmiaru. To świat, który jest jednocześnie atrakcyjny, ale duszny. Muzyka i ruch sceniczny dodatkowo podkręcają tempo tej opowieści. „Dorian” jest spektaklem pulsującym, chwilami wręcz agresywnym w swojej estetyce. I to nie jest przypadek. Bo opowiada o świecie, który nie znosi pauzy. A przecież starość zaczyna się właśnie od pauzy.

A cena pozostaje ta sama co u Wilde’a. Dorian traci nie tyle duszę, ile zdolność odczuwania. Empatia znika, relacje się rozpadają, a świat zaczyna przypominać galerię obrazów bez znaczenia. Im bardziej bohater staje się „doskonały”, tym mniej jest człowiekiem. W finałowej scenie okazuje się, że najbardziej ludzki odruch ma tu… zwierzę. A właściwie „zwierzę”, bo jest maszyną. I może to najbardziej trafna i prawdziwa opowieść o przyszłości: to maszyny nauczą się empatii?

W spektaklu gra zestaw młodych nazwisk, wchodzących dopiero na scenę (Jakub Ormaniec, Artur Wójcik, Agnieszka Murawska, Alicja Bednarz, Bartosz Rułka, Ewelina Chomeniuk, Jakub Kalinowski, Julia Smolarek, Krystian Kostow, Marcin Mróz, Milena Kolaj, Paweł Fahradyan). I to widać. Świeża grupa absolwencka studiów aktorskich Uniwersytetu Andrzeja Frycza Modrzewskiego w Krakowie jeszcze momentami potrzebuje opanowania stresu i pewnego osadzenia w tej historii. Ale z pewnością warto ich obserwować. Ja sam za jakiś czas chętnie pójdę zobaczyć, jak „starzeje się” ten spektakl.

„Dorian” nie jest więc spektaklem o wiecznej młodości. Jest spektaklem o lęku przed przemijaniem, który przybrał nową formę, bardziej elegancką, bardziej zaawansowaną technologicznie, ale w gruncie rzeczy równie desperacką jak u Wilde’a. Bo może największa różnica polega dziś na tym, że nie potrzebujemy już paktu z diabłem. Wystarczy dostęp do aplikacji.

Główne wnioski

1. Starość w teatrze od kilku sezonów staje się tematem widocznym i istotnym. Nie jest to zresztą zaskoczenie. Europa się starzeje, Polska także. Statystyki – zwykle bezlitosne – mówią o rosnącym odsetku osób 60+, o wydłużającym się życiu i o kurczących się systemach wsparcia. W tle pobrzmiewają lęki: o opiekę, o samotność, o ekonomię starzenia się, o napięcia międzypokoleniowe.
2. Najciekawsze spektakle poruszają temat nie starości jako takiej, ale procesu, który zaczyna się niepostrzeżenie.
3. Teatr w przypadku tego tematu porusza dopiero wchodzące do Polski rozwiązania (jak wspólne mieszkanie jako antidotum na samotność).