Nowy członek strefy euro. Pełni obaw Bułgarzy żegnają się z własną walutą

Dla Brukseli symbolika wejścia do strefy euro jest jednoznaczna. Państwo na wschodnich rubieżach UE, od lat zamykające wiele unijnych statystyk i funkcjonujące w warunkach permanentnego kryzysu politycznego, właśnie dołączyło do gospodarczego jądra Wspólnoty. Z perspektywy wielu Bułgarów sprawa jest jednak znacznie bardziej złożona. Przyjęciu wspólnej waluty towarzyszą bowiem silne obawy o dalszy wzrost kosztów życia, głęboki kryzys polityczny wywołany upadkiem rządu tuż przed finałem akcesji, a także trudna debata publiczna, którą zakłócały liczne kampanie dezinformacyjne.

Istotnym, choć często niedostrzeganym szczegółem jest fakt, że Bułgaria nie wkracza dziś w zupełnie nieznaną rzeczywistość walutową. Bułgarski lew od niespełna trzech dekad funkcjonował w rygorze izby walutowej (currency board), sztywno powiązany najpierw z marką niemiecką, a następnie z euro. Było to bezpośrednie pokłosie traumatycznych doświadczeń z hiperinflacją lat 90. W praktyce więc Bułgarzy od dawna żyli w orbicie polityki monetarnej strefy euro, nie mając jednak formalnego wpływu na jej funkcjonowanie.

Co zmienia się w praktyce?

Techniczny proces przejścia na nową walutę oparto na kilku kluczowych zasadach:

• Sztywny kurs wymiany: Przelicznik ustalono na poziomie 1 euro = 1,95583 lewa. Jest to ta sama wartość, która od lat obowiązywała w ramach systemu izby walutowej i odpowiadała kursowi centralnemu w mechanizmie ERM II.
• Okres podwójnego obiegu: Przez cały styczeń 2026 r. płatności można dokonywać zarówno w lewach, jak i w euro. Po tym terminie wyłącznym środkiem płatniczym stanie się wspólna waluta.
• Wydawanie reszty: W okresie przejściowym, nawet płacąc w lewach, klient powinien otrzymać resztę w euro. Wyjątek stanowią sytuacje, gdy sprzedawca chwilowo nie dysponuje zapasem nowej gotówki.
• Podwójne ceny: Obowiązek prezentowania cen w obu walutach wszedł w życie 8 sierpnia 2025 r. i zostanie utrzymany przez rok, czyli do 8 sierpnia 2026 r.
• Wymiana gotówki: Bułgarski Bank Narodowy będzie wymieniał lewy na euro bezterminowo. Banki komercyjne oraz placówki pocztowe będą świadczyć tę usługę krócej - do końca 2026 r.

Powyższe mechanizmy mają istotny wymiar polityczny, ponieważ dotyczą kluczowego zagadnienia obecnego w debacie publicznej: szeroko rozpowszechnionych obaw, że zmiana waluty będzie wykorzystywana przez przedsiębiorców jako okazja do nieuzasadnionego podwyższania cen.

Zaczęło się od zapaści gospodarczej

Gospodarcze losy Bułgarii splotły się ze wspólną walutą na długo przed formalną decyzją o jej przyjęciu. W 1997 roku, w reakcji na gospodarczą zapaść (nazywaną „zimą Widenowa” od nazwiska ówczesnego premiera), kraj wprowadził system izby walutowej (currency board), sztywno wiążąc lewa najpierw z marką niemiecką, a następnie z euro. Choć mechanizm ten pozbawił Sofię autonomii w polityce monetarnej, stał się gwarantem pożądanej wówczas stabilizacji makroekonomicznej.

Wraz z akcesją do Unii Europejskiej w 2007 roku wejście do strefy euro stało się dla Bułgarii traktatowym zobowiązaniem. Finał tego procesu przypominał ścieżkę przetartą przez inne kraje regionu w ostatnich latach: wymagał wypełnienia kryteriów konwergencji, nowelizacji prawa bankowego oraz odporności na presję bieżącej polityki, z natury niechętnej długofalowym reformom.

W 2025 roku machina instytucjonalna wyraźnie przyspieszyła. 8 lipca Rada Unii Europejskiej przyjęła kluczowe akty prawne, definitywnie wyznaczając datę konwersji na 1 stycznia 2026 r. i potwierdzając sztywny kurs wymiany. To, co w Brukseli postrzegano jako naturalne zwieńczenie procesu integracji, w Sofii wywoływało jednak mieszane emocje. Bułgarska scena polityczna, od lat zmagająca się z chroniczną niestabilnością i częstymi wyborami, nie sprzyjała merytorycznej debacie. Nawet w środowiskach proeuropejskich rosła frustracja, że proces przyjęcia euro prowadzono technokratycznie, pozostawiając debatę publiczną na łasce partyjnych mediów i szerzącej się w internecie dezinformacji.

Szoku poznawczego nie będzie

Ponieważ lew już wcześniej był sztywno powiązany ze wspólną walutą, przystąpienie do strefy euro nie przyniesie Bułgarii wyraźnego efektu „eliminacji ryzyka kursowego”, jaki pojawiał się w gospodarkach z płynnym kursem walutowym. Bułgarski biznes od dawna funkcjonował bowiem w systemie, którego wiarygodność i tak zależała od stabilności całej strefy euro. Istota zmiany dotyczy raczej sposobu prowadzenia polityki pieniężnej oraz aspektów psychologicznych na rynku:

• Wpływ na politykę monetarną: Europejski Bank Centralny podkreśla, że Bułgaria zyska wgląd w proces decyzyjny i prawo głosu.  Prezes Bułgarskiego Banku Narodowego staje się pełnoprawnym członkiem Rady Prezesów EBC, co stanowi istotną zmianę jakościową. Dotychczas Sofia jedynie biernie importowała politykę pieniężną z Frankfurtu, teraz staje się jej współdecydentem.
• Niższe koszty finansowania długu: Członkostwo w strefie euro ma potencjał, by obniżyć postrzegane ryzyko inwestycyjne, zredukować koszty finansowania długu i uprościć handel zagraniczny. Bruksela i Frankfurt konsekwentnie promują te atuty, przedstawiając wspólną walutę jako gospodarczą kotwicę i geopolityczny symbol jedności.
• Nowy najbiedniejszy członek strefy euro: Przyjęcie euro nie jest jednak magicznym remedium na strukturalne problemy kraju. Bułgaria wchodzi do klubu jako jego najbiedniejszy członek. Według danych Eurostatu za 2024 rok bułgarski PKB na głowę mieszkańca (według parytetu siły nabywczej) sięga zaledwie 66 proc. unijnej średniej. Co gorsza, wskaźnik zagrożenia ubóstwem lub wykluczeniem społecznym wyniósł w tym samym roku aż 30,3 proc., co jest niechlubnym rekordem w skali całej UE.

Te liczby to coś więcej niż sucha statystyka. Tłumaczą one, dlaczego debata o euro nabrała tak emocjonalnego charakteru. W kraju, gdzie znaczna część społeczeństwa żyje w gospodarczej niepewności, obawy przed wzrostem cen łatwo przeradzają się w polityczne napięcia.

Państwo ma walczyć z pokusą „zaokrąglania w górę”

Wymiana waluty na euro zazwyczaj uruchamia przewidywalny rytuał polityczno-społeczny: konsumenci są przekonani, że ceny podstawowych produktów, choćby słynnej filiżanki cappuccino, poszybowały w górę z dnia na dzień. Banki centralne co prawda zderzają te subiektywne wrażenia z twardymi danymi, argumentując, że realny wpływ konwersji na inflację jest marginalny, ale społeczne postrzeganie drożyzny rzadko pokrywa się z faktami.

Christine Lagarde, szefowa Europejskiego Banku Centralnego, przyznała jednak otwarcie, że w Bułgarii istnieje ryzyko krótkotrwałego impulsu inflacyjnego, wynikającego z pokusy „zaokrąglania cen w górę” przez handlowców. Zastrzegła jednocześnie, że w ujęciu historycznym efekt ten był ograniczony (zazwyczaj podbijał wskaźnik inflacji jednorazowo o 0,2–0,4 punktu procentowego), czego dowodem są niedawne, uspokajające doświadczenia Chorwacji z przyjęcia wspólnej waluty w 2023 roku.

Specyfika bułgarskiego scenariusza wynika jednak z wyjątkowo niefortunnego timingu. Ostatnie lata w całej Europie stały pod znakiem wysokiej inflacji, a Bułgarzy odczuli ją szczególnie dotkliwie. Według Narodowego Instytutu Statystycznego roczna inflacja (CPI) w listopadzie 2025 r. wyniosła aż 5,2 proc. Nawet według zharmonizowanego wskaźnika unijnego (HICP), przywoływanego przez Bułgarską Agencję Prasową, inflacja utrzymała się na odczuwalnym poziomie 3,7 proc.

Ponieważ gospodarstwa domowe są już obecnie bardzo wyczulone na punkcie kosztów życia, władze wprowadziły dodatkowy system zabezpieczeń, które ma uzupełniać przejściowy obowiązek prezentowania cen w obu walutach:

• Nadzór nad sieciami handlowym: Wprowadzono rygorystyczne wymogi dla największych podmiotów na rynku, obejmujące m.in. obowiązek codziennej publikacji cen online produktów z tzw. dużego koszyka konsumenckiego.
• Zwiększone uprawnienia kontrolne: Instytucje państwowe zyskały szersze kompetencje do ścigania nieuzasadnionych podwyżek, które sprzedawcy mogliby próbować ukryć pod pretekstem konwersji walutowej.

Te środki ostrożności odzwierciedlają brutalną prawdę polityczną: jeśli społeczeństwo uzna euro za synonim ukrytej drożyzny, cały projekt integracji zostanie uznany za porażkę, niezależnie od tego, jak stabilne pozostaną wskaźniki makroekonomiczne.

Bułgaria bez rządu w historycznym momencie

Ważnym tłem dla przyjęcia przez Bułgarię wspólnej waluty jest fakt, że kulminacyjny moment tego procesu zbiegł się z kolejnym wstrząsem na szczytach władzy. W połowie grudnia 2025 r. upadł mniejszościowy rząd premiera Rosena Żelazkowa, uginając się pod presją trwających wiele tygodni masowych protestów społecznych. Protestujący łączyli postulaty antykorupcyjne z ostrą krytyką przedstawionego przez rząd projektu budżetu. Władzę ponownie przejął tymczasowy gabinet, a prezydent Rumen Radew rozpoczął kolejną serię konsultacji mających doprowadzić do wyłonienia nowej większości parlamentarnej lub… rozpisania ósmych wyborów parlamentarnych w ciągu zaledwie czterech lat.

W tle tych wydarzeń pozostawał nie tylko spór o budżet państwa, lecz przede wszystkim szeroki sprzeciw wobec zjawiska „zawłaszczania państwa” (state capture) przez wpływowe grupy interesu. Zdaniem przeciwników wejścia do strefy euro obecny chaos polityczny to najgorszy możliwy moment na przeprowadzenie tak istotnej reformy. Społeczeństwo musi bowiem zaufać instytucjom państwa w kwestii swoich oszczędności dokładnie w chwili, gdy ich autorytet szoruje po dnie.

Ten kryzys zaufania znajduje odbicie w głębokiej polaryzacji społecznej. Grudniowe wyniki Eurobarometru ukazały kraj pęknięty na pół: 42 proc. badanych popiera przyjęcie euro, podczas gdy 49 proc. jest przeciw. Sondaże zlecane przez ministerstwo finansów również rysowały obraz chwiejnej równowagi, z minimalną i zmienną przewagą jednej ze stron.

Na tym gruncie dezinformacja znalazła wyjątkowo żyzną glebę. Raporty medialne i analizy fact-checkingowe udokumentowały zalew fałszywych narracji: od pogłosek o konieczności natychmiastowej wymiany gotówki pod groźbą utraty oszczędności, po teorie spiskowe głoszące, że przyjęcie euro to wstęp do wprowadzenia „cyfrowego pieniądza” jako instrumentu totalnej inwigilacji. Bułgarska redakcja Radia Wolna Europa (RFE/RL) punktowała te przekazy jako całkowicie oderwane od rzeczywistości, zwracając jednak uwagę na ich wysoką skuteczność w społeczeństwie trawionym brakiem zaufania do instytucji państwa. Sytuację dodatkowo pogarsza jeden z najniższych w UE poziomów kompetencji cyfrowych, co czyni Bułgarów szczególnie podatnymi na wyrafinowane techniki manipulacji.

Główne wnioski

1. Bułgaria weszła do strefy euro 1 stycznia 2026 r. jako 21. członek, co dla Brukseli jest dowodem na „domknięcie” jej procesu eurointegracji, ale w kraju odbywa się to w atmosferze lęku przed drożyzną, kryzysu politycznego i toksycznej debaty publicznej zdominowanej przez dezinformację.
2. Choć bułgarski lew od ponad 25 lat był sztywno powiązany z euro w ramach izby walutowej, społeczeństwo tego najbiedniejszego kraju UE (30 proc. zagrożonych ubóstwem) żyje w lęku przed wzrostem cen i „zaokrąglaniem” stawek przez handlowców, czemu władze próbują przeciwdziałać poprzez zwiększone kontrole i podwójne cenniki.
3. Bułgarskie społeczeństwo jest mocno podzielone w ocenie przyjęcia euro (49 proc. przeciw), a niski poziom zaufania do instytucji oraz braki w kompetencjach cyfrowych uczyniły Bułgarów podatnymi na zmasowane kampanie dezinformacyjne (m.in. o utracie oszczędności czy wzmożonej inwigilacji).