ONZ chce przełamać pułapkę surowcową. Polskie firmy mogą na tym zyskać

Audio generowane przez AI. Może zawierać błędy.

Wsparciem ONZ zostaną objęte Gwinea, Indonezja, Madagaskar, Nigeria, Zambia i Zimbabwe. Inicjatywa wychodzi naprzeciw postulatom tych państw, które chcą ograniczyć negatywne skutki pułapki surowcowej. Polega ona na tym, że państwa Globalnego Południa eksportują nieprzetworzone surowce, a następnie importują wyprodukowane z nich towary. W rezultacie ich bilans handlowy pozostaje ujemny. Bogacą się oligarchiczne elity, a znaczna część społeczeństw nie może wydostać się z ubóstwa. Pełne odejście od tego modelu w krótkiej lub średniej perspektywie nie jest możliwe. Wymaga bowiem dużych nakładów kapitałowych i pozyskania know-how. Kraje te mogą jednak poprawiać swoją pozycję w łańcuchach dostaw. Polska dysponuje technologiami, które mogłyby im w tym pomóc.

Dlaczego właśnie te sześć państw?

Budżetu inicjatywy ONZ nie podano do publicznej wiadomości. Wiadomo natomiast, że w jej realizację zaangażowany jest Program Narodów Zjednoczonych ds. Rozwoju (UNDP). Każde z sześciu państw ma otrzymać pomoc techniczną dostosowaną do własnych potrzeb. Obejmie ona opracowanie odpowiednich regulacji i zasad zarządzania, rozwijanie lokalnego przetwórstwa minerałów oraz wprowadzanie zabezpieczeń chroniących społeczności i środowisko. To jednak też musi kosztować, ale o tym nikt nic nie pisze.

Państwa wybrano do projektu na podstawie pięciu kryteriów: dotychczasowych doświadczeń współpracy rządów z ONZ, przywiązania do agendy ONZ, potencjału zasobów mineralnych, możliwości pozyskania finansowania oraz szans na wypracowanie dobrych praktyk, z których mogłyby korzystać inne kraje.

Z lotu ptaka

Gwinea dysponuje jedną czwartą światowych rezerw boksytów oraz znaczącymi zasobami żelaza, diamentów i złota. Prowadzi też badania dotyczące występowania złóż uranu. Na Madagaskarze występują złoża boksytów, niklu, tytanu, wanadu, żelaza, grafitu i ilmenitu.

Nigeria ma rozmaite surowce mineralne, w tym lit, cynę i tantal. Jej atutem są również pierwsze duże inwestycje w przetwórstwo surowców. Najbogatszy człowiek Afryki, Aliko Dangote, wybudował tam największą rafinerię ropy naftowej na kontynencie. Zambia posiada znaczące zasoby miedzi i jest ważnym uczestnikiem amerykańskiego megaprojektu budowy korytarza kolejowego Lobito. W Zimbabwe występują duże złoża platyny, chromu, złota i diamentów. Indonezja z kolei jest jednym z najważniejszych światowych producentów niklu, a także wydobywa m.in. cyrkonium i kobalt. Ma również doświadczenie w przetwórstwie tych surowców.

Jak nie wylać dziecka z kąpielą?

Obecny model handlu surowcami z państwami Globalnego Południa jest korzystny dla największych potęg przemysłowych świata: USA, Chin, Francji, Japonii i Niemiec. Przez dziesięciolecia kupowały one surowce i przetwarzały je we własnych fabrykach. W ciągu ostatnich 30 lat, ze względu na rosnące koszty pracy, przenosiły jednak część produkcji do państw Europy Wschodniej i Azji. Przykładowo wiele niemieckich fabryk działa dziś w Polsce. Ponieważ również w tych krajach koszty pracy rosną, rozwój przetwórstwa minerałów w miejscach ich wydobycia może z czasem okazać się korzystny także dla obecnych odbiorców surowców.

Jeden dzień pracy robotnika w USA kosztuje więcej (prawie 225 dolarów) niż przeciętne miesięczne wynagrodzenie w Gwinei (175 dolarów). Koszty transportu i tak obciążają importerów, dlatego przetwarzanie surowców w krajach ich pochodzenia może być opłacalne dla obu stron.
Na obecnym modelu gospodarczym najbardziej tracą państwa Globalnego Południa. Afryka, eksportując surowce i importując przetworzone towary, generuje deficyt handlowy w wysokości 43 mld dolarów rocznie (uśrednione dane z lat 1995-2023).

Etniczna ekonomia

Dotychczas model ten był korzystny dla największych grup etnicznych z poszczególnych państw. Zdobywając władzę, dzieliły zyski z eksportu między sobą, lekceważąc potrzeby reszty społeczeństwa. Długofalowo prowadziło to jednak do wojen domowych lub zamachów stanu.

Najbardziej jaskrawym przykładem tej sytuacji jest Sudan Południowy, gdzie po uzyskaniu niepodległości władzę przejęło dominujące plemię Dinka. Głównym źródłem dochodów kraju jest eksport ropy naftowej. Gdy jej ceny spadły, nie było możliwości finansowania stanowisk w wojsku dla przedstawicieli innych plemion. W rezultacie wybuchła wojna domowa trwająca w latach 2013–2018 między Dinka a plemionami Nuer, Szylluk i Bari. Jednocześnie wraz z przenoszeniem się ludności do miast, więzi plemienne zastępowane są przez relacje sąsiedzkie lub przynależność do danej grupy ekonomicznej.

Aby przyciągnąć inwestorów, państwa afrykańskie wprowadzają zachęty i ulgi podatkowe, ale również zakazy importu wysoko przetworzonych towarów lub eksportu surowców. Zbyt radykalne ograniczenia mogą prowadzić do gwałtownego wzrostu cen. Przykładowo, na skutek całkowitego zakazu importu samochodów, obowiązującego w Algierii w latach 2019–2022, miały one stać się ponad dwukrotnie droższe niż w Europie.

Jak Polska może wykorzystać ten trend?

W światowych łańcuchach dostaw Polska zwykle pełni rolę pośrednią. Nasze firmy często specjalizują się w produkcji podzespołów do niemieckich, francuskich lub amerykańskich wyrobów końcowych. Są jednak także branże – np. przemysł zbrojeniowy, kolejowy oraz produkcja maszyn i urządzeń – w których dostarczamy gotowe produkty. Dlatego warto obserwować rozwój przetwórstwa surowców w Afryce i nawiązywać kontakty z tamtejszymi przedsiębiorcami planującymi inwestycje w tej dziedzinie.

Uprzemysłowienie państw Globalnego Południa wymaga dostępu do technologii i maszyn. Obecnie przewagę konkurencyjną mają dostawcy z Chin, Indii i Turcji, m.in. dzięki niskim cenom swoich produktów. Polskie firmy mogłyby z nimi konkurować, rozwijając partnerstwa przemysłowe. Na przykład maszyny górnicze produkowane w Polsce można byłoby wysyłać do Afryki w częściach, a następnie montować na miejscu. Taki model mógłby funkcjonować przez około 20 lat – tyle czasu, według przedstawionej prognozy, lokalne firmy potrzebowałyby na samodzielne opanowanie całego procesu produkcji.

Miniwywiad

IndusComp planuje ekspansję na nowe rynki

Co sądzi pan o utworzeniu przez ONZ mechanizmu wsparcia państw w zakresie minerałów krytycznych dla transformacji energetycznej? Czy stwarza on szanse dla polskich firm?

Moim zdaniem Afryka to główny depozytariusz minerałów na świecie, zwłaszcza tych krytycznych. To ogromny kontynent, którego nie docenia się. Walka o wydobycie ich ma istotny charakter dla zapewnienia stabilności geopolitycznej świata, bo tak naprawdę jest to również kwestia stabilizacji dostaw dla wielu interesariuszy całego procesu. Nie tylko do Chin i USA, ale też do Europy. Generalnie problemem jest jednak to, że polskie firmy mają deficyt kompetencji w zakresie funkcjonowania na rynkach relacyjnych i dlatego ich obecność jest incydentalna. Z mojej wiedzy wynika, że generalnie polskie firmy interesują się rynkiem nigeryjskim.

Czy firmy z klastra IndusComp są aktywne na rynkach wskazanych w inicjatywie ONZ?

Klaster planuje otworzyć swoje biuro w Dżakarcie. W dniach 1-7 listopada będziemy tam obecni. 4 listopada zorganizujemy uroczystą kolację dla osób zaangażowanych w ten projekt. Drugi kierunek to Zambia, o której rozmawiamy bardzo aktywnie, jako hub również na Malawi i DR Konga. Mamy przedstawiciela w Gwinei i planujemy zorganizować misję firm gwinejskich do Polski w drugiej połowie listopada. Klaster zorganizował dotychczas misję do Indonezji, trwają rozmowy w sprawie misji do Zambii. Firma Famur dostarczyła kilka lat temu osprzęt do indonezyjskiej kopalni węgla zarządzanej przez firmę z Japonii. Obecnie próbujemy odtworzyć ten kontakt i kontynuować działania. Bardzo ciekawymi krajami są Madagaskar i Zimbabwe.

Na jakie rynki pozaeuropejskie eksportują firmy należące do klastra?

Myślimy o wejściu naszych firm na rynek etiopski. Była organizowana tam misja gospodarcza. Jesteśmy bardzo zainteresowani rynkami Malezji, Indonezji, Kambodży, Wietnamu i Filipin. W drugiej kolejności Indie, no i Afryka traktowana jako całość.

Marcin Jabłoński

przewodniczący rady Polskiego Klastra Kompetencji Przemysłowych IndusComp

Główne wnioski

1. Nie podano publicznie wysokości środków przeznaczonych na mechanizm wsparcia państw w zakresie minerałów krytycznych dla transformacji energetycznej. Wiadomo, że inicjatywa ma zapewnić pięciu państwom afrykańskim i Indonezji pomoc techniczną, m.in. w zarządzaniu, tworzeniu regulacji i organizacji łańcuchów dostaw.
2. Państwa afrykańskie coraz częściej wprowadzają ograniczenia eksportu surowców lub importu towarów przetworzonych, aby skłonić zagranicznych inwestorów do rozwijania produkcji na ich terytorium. W krótkim okresie takie działania mogą jednak szkodzić obu stronom: zwiększać koszty dla odbiorców zagranicznych, a lokalnie ograniczać dochody lub powodować niedobory towarów.
3. Polskie przedsiębiorstwa produkują maszyny i dysponują technologiami, które mogłyby znaleźć zastosowanie w państwach objętych inicjatywą ONZ. Muszą jednak konkurować z dostawcami zagranicznymi. Jedną z możliwości są spółki joint venture, w których polskie firmy wnosiłyby technologię i maszyny, a partnerzy lokalni – kapitał, grunty i pracowników.