Kościół Katolicki-Afryka. Studium wzajemnych zależności

Papież nieprzypadkowo wybiera Afrykę. Kontynent ten dostarcza Kościołowi nowych wiernych. Dzieje się tak nie tylko za sprawą demografii, ale też dlatego, że afrykański katolicyzm znacząco różni się od europejskiego. Kościół w Afryce jest organizatorem życia wspólnotowego i rozrywki oraz zastępuje państwa w wielu funkcjach. Nieprzypadkowo jest też swoistym adwokatem imigrantów i rzecznikiem afrykańskich interesów na świecie. Prowadzi też na kontynencie działalność gospodarczą, a jego udział w inicjatywach biznesowych zwiększa ich wiarygodność i bezpieczeństwo.

Katolicyzm po afrykańsku

Jeśli mózgiem katolicyzmu jest Watykan, a sercem Rio de Janeiro (najwięcej katolików mieszka w Brazylii), to jego płucami można określić afrykańskie miasta. W ciągu ostatnich 20 lat liczba katolików w Afryce uległa podwojeniu. Obecnie jest ich 288 mln i stanowią 20 proc. światowej populacji wiernych tego odłamu chrześcijaństwa. Najwięcej katolików w Afryce mieszka w Demokratycznej Republice Konga (28,7 mln), Nigerii (23,9 mln), Ugandzie (16,5 mln), Tanzanii (12,2 mln), Angoli (10,6 mln) i Kamerunie (9,8 mln). Papież pielgrzymuje właśnie do Kamerunu i Angoli. Ale wcześniej odwiedzi też Algierię, gdzie katolicy stanowią mniejszość, zmagającą się z dyskryminacją społeczną i państwową oraz Gwineę Równikową, w której stanowią oni 80 proc. populacji tego niespełna dwumilionowego państwa.

Dynamiczny przyrost liczby katolików w Afryce wynika nie tylko z samego wzrostu demograficznego na tym kontynencie. Jest to też zasługa tego, że Kościół Katolicki płynnie adaptuje się do lokalnych obyczajów. Liturgia w afrykańskich kościołach jest pełna śpiewów i elementów tanecznych typowych dla miejscowych kultur plemiennych. Atmosfera podczas mszy jest bardziej radosna i nieformalna niż w kościołach na terenie Europy. Dzięki temu katolicyzm sukcesywnie przejmuje wyznawców afrykańskich religii tradycyjnych. W wielu przypadkach są to zresztą spirytualistyczne wierzenia monoteistyczne utożsamiające Boga z siłami natury. Katolicyzm jest też uznawany za modną religię miasta, w przeciwieństwie do religii tradycyjnych stanowiących wiejski relikt przeszłości oraz islamu. Katolicyzm jest też mniej restrykcyjny niż islam.

Gdzie państwo nie może, tam Kościół pośle

Kościół Katolicki w Afryce zastępuje lub uzupełnia państwo w zakresie podstawowej opieki zdrowotnej i edukacji. We współpracy z innymi chrześcijańskimi związkami wyznaniowymi prowadzi ponad 5 tys. szpitali, prawie 15 tys. klinik i ok. 500 wiejskich gabinetów medycznych w 17 państwach afrykańskich. Najwięcej kościelnych placówek zdrowia funkcjonuje w Demokratycznej Republice Konga (3187), Kenii (998), Tanzanii (968), Nigerii (690), Ugandzie (626) i Ghanie (374). Na terenie Afryki do katolickich szkół uczęszcza ok. 27 mln dzieci. Najwięcej w Demokratycznej Republice Konga (6,3 mln), Ugandzie (4,7 mln), Kenii (3,2 mln), Rwandzie (1,4 mln) i Nigerii (880 tys.).

Kościół Katolicki jest mocarstwem dyplomatycznym, odgrywającym istotną rolę w mediacjach pomiędzy stronami konfliktów w Afryce. Watykan utrzymuje stosunki dyplomatyczne z aż 183 państwami. Aktywnie uczestniczył w procesach pokojowych w takich krajach jak m.in. Rwanda, Sudan Płd., Uganda, Kongo, RPA, Mozambik, Algieria, Sierra Leone, Nigeria czy Kamerun. W większości przypadków jego rola była oceniana pozytywnie, jednak w przypadku konfliktu w Rwandzie i Kamerunie był oskarżany o sprzyjanie rządom tych państw.

Papież dyplomata

Kwietniowa pielgrzymka Papieża również ma charakter dyplomatyczny. W Algierii będzie rozmawiać z władzami w sprawie poprawy sytuacji miejscowych chrześcijan (nie tylko katolików), w Kamerunie odbudowywać wizerunek lokalnego Kościoła, a w Gwinei Równikowej i Angoli umacniać jego autorytet.

Kościół jest też międzynarodowym rzecznikiem interesów Afryki. 13 lutego 2025 r. w Nairobi zapoczątkował kampanię na rzecz umorzenia wszystkich długów państw afrykańskich. Wcześniejsza tego typu kampania z 2009 r. zakończyła się umorzeniem długów o wartości 100 mld dolarów. Katoliccy duchowni na czele z papieżem regularnie apelują o przestrzeganie praw imigrantów przybywających do Europy, również tych nielegalnych. Stanowisko to jest zgodne z duchem Biblii, ale również korzystne dla instytucji Kościoła, ponieważ znaczna część przybywających imigrantów stanowi napływ praktykujących katolików.

Katolickie inwestycje

Działalność Kościoła Katolickiego wymaga solidnego finansowania. Strukturą za to odpowiedzialną jest Instytut Dzieł Religijnych zwany potocznie Bankiem Watykańskim (BW). Jest to instytucja powołana do zarządzania majątkiem i finansami Stolicy Apostolskiej. Należą do nich ruchomości i nieruchomości przekazane Kościołowi przez osoby fizyczne i prawne oraz depozyty na rachunkach księży i świeckich pracowników oraz kościelny fundusz emerytalny. Pracę BW nadzoruje Komisja Kardynalska, której podlega prałat Banku i rada nadzorcza złożona ze świeckich praktyków biznesu. Im z kolei podlega dyrektor zarządzający, którym od 2014 r. jest francuski ekonomista Jean-Baptiste de Franssu. W 2024 r. BW zgromadził depozyty o wartości 5,7 mld euro, aktywa o wartości 2,4 mld euro oraz osiągnął roczny zysk w wysokości 32,8 mln euro. Jednak w październiku 2025 r. Papież Leon XIV zezwolił też przy inwestycjach Stolicy Apostolskiej na korzystanie z pomocy zewnętrznych banków komercyjnych.

BW jest też administratorem nieruchomości kościelnych w Afryce, gdzie Kościół Katolicki jest jednym z największych właścicieli gruntów. Dokładny areał nie jest podawany do publicznej wiadomości.

Kościół posiada jednak znaczne tereny w większości państw afrykańskich, które były mu podarowane najpierw przez mocarstwa kolonialne, a następnie przez władze niepodległych państw afrykańskich. Znaczna część tych terenów jest przeznaczana pod działalność duszpasterską, społeczną i charytatywną. Zdarza się jednak też, że ma kościelnych działkach powstają obiekty pełniące funkcje komercyjne.

Główne wnioski

1. To Afryka jest kontynentem, gdzie następuje największy przyrost katolików.
2. Kościół Katolicki w Afryce, oprócz działalności duszpasterskiej, pełni też rolę organizatora życia społecznego, dostarczyciela rozrywki, instytucji wspomagającej państwo w świadczeniu usług z zakresu edukacji i służby zdrowia. Jest też organizacją aktywną dyplomatycznie, zwłaszcza w zakresie mediacji pokojowych.
3. Majątkiem Kościoła Katolickiego zarządza Instytut Dzieł Religijnych zwany potocznie Bankiem Watykańskim. Administruje on licznymi nieruchomościami również na terenie Afryki.