Polacy chcą cięć wydatków państwa, ale nie własnych świadczeń. Emeryci kontra rodzice (BADANIE XYZ)

Audio generowane przez AI. Może zawierać błędy.

Polskie finanse publiczne znajdują się w trudnej sytuacji. Deficyt sektora instytucji rządowych i samorządowych utrzymuje się na poziomie około 7 proc. PKB, jednym z najwyższych w Unii Europejskiej. Tak duża nierównowaga fiskalna oznacza znaczną różnicę między wydatkami publicznymi a dochodami państwa, pochodzącymi przede wszystkim z podatków i składek. W konsekwencji szybko rośnie dług publiczny, a największe agencje ratingowe sygnalizują narastające ryzyka dla wiarygodności kredytowej Polski. Ograniczenie deficytu będzie wymagało trudnych decyzji dotyczących polityki fiskalnej. Kluczowe pozostaje pytanie, w jakim stopniu konsolidacja finansów publicznych powinna opierać się na ograniczaniu wydatków, a w jakim na zwiększaniu dochodów podatkowych. A co o stanie polskich finansów publicznych myślą sami Polacy? Zbadaliśmy to.

Wykres interaktywny

Pełny ekran

Trzech na czterech Polaków martwi się stanem budżetu

Badanie przeprowadzone przez agencję badania rynku i opinii publicznej WiseRabbit dla XYZ na próbie 3 tys. respondentów dotyczyło postaw Polaków wobec sytuacji finansów publicznych, w szczególności wysokiego deficytu i narastającego długu publicznego. Ankieta pozwala ocenić zarówno poziom społecznego zaniepokojenia stanem finansów państwa, jak i preferencje dotyczące sposobów ograniczania deficytu, w tym redukcji wydatków publicznych i podnoszenia podatków. Wyniki umożliwiają również analizę różnic w opiniach ze względu na płeć, wiek, wykształcenie, dochody i sytuację zawodową respondentów.

Wykres interaktywny

Pełny ekran

Zdecydowana większość Polaków wyraża zaniepokojenie stanem finansów publicznych. Aż 74,1 proc. respondentów deklaruje, że martwi ich wysoki deficyt i narastający dług publiczny. Wśród nich 31,9 proc. wskazuje, że sytuacja ta zdecydowanie ich martwi, a 42,2 proc. że raczej ich martwi. Przeciwnego zdania jest zaledwie 17,5 proc. badanych, w tym 14,1 proc. raczej nie odczuwa zaniepokojenia, a 3,3 proc. zdecydowanie się nie martwi. Pozostałe 8,5 proc. nie ma sprecyzowanej opinii. Oznacza to, że na jedną osobę niezaniepokojoną stanem finansów publicznych przypadają ponad cztery osoby wyrażające obawy.

Polska jak USA

Zaniepokojenie stanem finansów publicznych wyraźnie rośnie wraz z wiekiem respondentów. Wśród najmłodszych badanych, w wieku 18–29 lat, wysoki deficyt i narastający dług publiczny martwią 67,4 proc. osób. W grupie 30–39 lat odsetek ten jest zbliżony i wynosi 68,2 proc. Wyraźny wzrost następuje wśród osób po czterdziestce. W grupie 40–49 lat zaniepokojenie deklaruje już 75,1 proc. respondentów, a wśród osób w wieku 50–59 lat – 75,7 proc. Największe obawy wyrażają osoby w wieku 60 lat i więcej (78,7 proc.). Różnica między najmłodszą a najstarszą grupą wynosi 11,3 pkt proc. Wyniki wskazują zatem, że choć obawy o kondycję finansów państwa dominują we wszystkich grupach wiekowych, są szczególnie rozpowszechnione wśród starszych Polaków.

Wykres interaktywny

Pełny ekran

Podobną zależność zaobserwowano w USA. Według badania Gallupa z marca 2026 r. deficyt budżetowy i wydatki federalne martwią 73 proc. Amerykanów w wieku 18–34 lat, 79 proc. w wieku 35–54 lat i 83 proc. osób powyżej 55. roku życia. Różnica między najmłodszymi a najstarszymi wynosi 10 pkt proc., niemal tyle samo co w Polsce.

Polacy wolą ograniczać wydatki niż podnosić podatki

Kluczową kwestią w procesie konsolidacji fiskalnej będzie decyzja, w jakim stopniu ograniczanie deficytu powinno odbywać się po stronie dochodowej, a w jakim po stronie wydatkowej.

Polacy zdecydowanie częściej opowiadają się za ograniczaniem wydatków publicznych niż podnoszeniem podatków. Aż 46,3 proc. respondentów uważa, że rząd powinien zmniejszyć deficyt poprzez cięcia wydatków. Kolejne 15,7 proc. popiera połączenie ograniczenia wydatków z podwyżkami podatków. Łącznie zatem 62 proc. badanych wskazuje na potrzebę redukcji wydatków publicznych.

Wykres interaktywny

Pełny ekran

Tymczasem wyłącznie podnoszenie podatków popiera zaledwie 3 proc. respondentów. Niewielu Polaków akceptuje również utrzymanie deficytu na obecnym poziomie (7,4 proc.) lub jego dalszy wzrost (1,5 proc.). Jednocześnie aż 26 proc. badanych nie ma sprecyzowanej opinii na temat sposobu rozwiązania problemu. Wyniki wskazują więc na wyraźną preferencję dla konsolidacji fiskalnej opartej na ograniczaniu wydatków, choć nie przesądzają, które konkretnie wydatki Polacy byliby gotowi zmniejszyć.

Preferencje dotyczące sposobów ograniczania deficytu różnią się między grupami społecznymi. Mężczyźni częściej niż kobiety opowiadają się za samymi cięciami wydatków (51,6 proc. wobec 41,4 proc.), natomiast kobiety znacznie częściej nie mają sprecyzowanej opinii (33,5 proc. wobec 17,9 proc.). Poparcie dla połączenia ograniczania wydatków z podwyżkami podatków rośnie wraz z wiekiem – z 12,2 proc. wśród osób w wieku 18–29 lat do 19,5 proc. wśród osób 60+. Wyraźne różnice występują również w zależności od dochodów: w gospodarstwach o najniższych dochodach aż 46,8 proc. respondentów nie ma zdania, wobec 15,5 proc. w grupie o najwyższych dochodach. Osoby z wyższym wykształceniem częściej popierają także łączenie cięć wydatków z podwyżkami podatków.

Administracja i 800+ na pierwszym miejscu do cięć

Najczęściej wskazywanym obszarem potencjalnych oszczędności jest administracja publiczna, której wydatki ograniczyłoby 51,5 proc. respondentów. Na drugim miejscu znalazł się program 800+ wskazany przez 35 proc. badanych. Znacznie mniejsze poparcie mają cięcia wydatków na trzynastą i czternastą emeryturę (15,4 proc.), obronność (12,6 proc.) oraz inwestycje publiczne (8,5 proc.). Jednocześnie 12,6 proc. respondentów nie potrafi wskazać obszaru, w którym należałoby szukać oszczędności. Natomiast 6 proc. nie chciałoby ograniczać żadnej z wymienionych kategorii wydatków.

Wyniki pokazują, że choć Polacy stosunkowo chętnie deklarują poparcie dla ograniczania wydatków publicznych, ich preferencje dotyczące konkretnych cięć są bardzo zróżnicowane. Warto przy tym pamiętać, że poszczególne kategorie wydatków różnią się skalą. A zatem ich ograniczenie nie przyniosłoby jednakowych oszczędności dla budżetu państwa.

Wykres interaktywny

Pełny ekran

Wiek i płeć mają znaczenie dla wyboru oszczędności

Preferencje dotyczące ograniczania wydatków publicznych wydają się częściowo związane z etapem życia respondentów. Osoby w wieku 60 lat i więcej zdecydowanie najrzadziej wskazują na możliwość ograniczenia trzynastej i czternastej emerytury (7,3 proc.). Natomiast wśród osób w wieku 30–39 lat odsetek ten wynosi 23,7 proc. Z kolei ograniczenie programu 800+ najrzadziej popierają osoby w wieku 40–49 lat (29,1 proc.), a więc w grupie, w której stosunkowo często wychowuje się dzieci. Wśród osób po pięćdziesiątce odsetek ten przekracza już 39 proc. Wyniki są zatem zgodne z hipotezą, że respondenci mniej chętnie popierają ograniczanie świadczeń, z których sami mogą korzystać. Nie pozwalają jednak jednoznacznie potwierdzić takiego mechanizmu, ponieważ nie wiemy, którzy badani rzeczywiście otrzymują poszczególne świadczenia.

Wykres interaktywny

Pełny ekran

Wyraźne różnice w podejściu do ograniczania programu 800+ występują również między kobietami a mężczyznami. Za zmniejszeniem wydatków na to świadczenie opowiada się 42,5 proc. mężczyzn, wobec zaledwie 28,2 proc. kobiet. Różnica wynosi zatem 14,3 pkt proc. i jest największą spośród wszystkich analizowanych kategorii wydatków. Może to częściowo wynikać z większego zaangażowania kobiet w opiekę nad dziećmi i ich silniejszego związku z systemem świadczeń rodzinnych.

Podatek od dużych majątków najpopularniejszym sposobem zwiększenia dochodów

Jeśli jednak konieczne byłoby zwiększenie dochodów publicznych, Polacy zdecydowanie najchętniej sięgnęliby po opodatkowanie dużych majątków. Takie rozwiązanie wskazało 44,3 proc. respondentów. Na drugim miejscu znalazło się podniesienie podatku dochodowego od przedsiębiorstw (CIT), które popiera 26 proc. badanych. Znacznie mniejszą akceptacją cieszą się podwyżki obciążeń bezpośrednio dotykających dochody i konsumpcję gospodarstw domowych. Wzrost VAT wskazało 9,7 proc. respondentów, PIT 8,8 proc., a składki zdrowotnej 7,9 proc. Wyniki sugerują, że Polacy są znacznie bardziej skłonni akceptować zwiększenie obciążeń podatkowych, jeśli postrzegają je jako dotyczące przede wszystkim osób zamożnych lub przedsiębiorstw, a nie ich samych.

Wykres interaktywny

Pełny ekran

We wszystkich grupach wiekowych kolejność preferowanych podwyżek podatków jest niemal identyczna. Najczęściej wskazywany jest podatek od dużych majątków, następnie CIT, a znacznie rzadziej VAT i PIT. Różni się natomiast skala poparcia dla poszczególnych rozwiązań. W przypadku podatku majątkowego rozpiętość wynosi aż 18,5 pkt proc. Od 34,1 proc. wśród osób w wieku 18–29 lat do 52,6 proc. wśród osób 60+. Z kolei poparcie dla podwyższenia CIT jest znacznie bardziej wyrównane i mieści się w przedziale od 24,4 do 28,5 proc. Młodsi respondenci częściej niż starsi wskazują natomiast PIT i VAT. W żadnej grupie wiekowej podnoszenie tych podatków nie cieszy się jednak dużym poparciem.

Wykres interaktywny

Pełny ekran

Podsumowanie

Wyniki badania pokazują, że zdecydowana większość Polaków jest zaniepokojona stanem finansów publicznych i wyraźnie preferuje ograniczanie wydatków zamiast podnoszenia podatków. Znacznie trudniej jednak o zgodę co do konkretnych działań. Respondenci najchętniej wskazują na oszczędności w administracji publicznej, a w przypadku zwiększania dochodów na opodatkowanie dużych majątków i przedsiębiorstw.

Problem polega na tym, że potencjalne oszczędności i dodatkowe dochody z najczęściej wskazywanych przez Polaków rozwiązań są relatywnie niewielkie w stosunku do skali potrzeb. Według szacunków Marcina Wrońskiego dla Instytutu Badań Strukturalnych podatek od dużych majątków mógłby przynieść od 0,2 do 0,4 proc. PKB rocznie. W warunkach 2026 r. odpowiadałoby to około 8–16 mld zł. Z kolei ograniczenie wydatków na administrację publiczną o 10 proc. oznaczałoby oszczędności rzędu kilku miliardów złotych.

Dla porównania, koszt trzynastej i czternastej emerytury wynosi łącznie około 32 mld zł rocznie, a programu 800+ ponad 60 mld zł. Tymczasem trwałe ograniczenie deficytu finansów publicznych do poziomu zbliżonego do unijnego limitu 3 proc. PKB wymagałoby konsolidacji fiskalnej rzędu 4 proc. PKB, czyli około 160 mld zł. Osiągnięcie takiej skali dostosowania byłoby zatem bardzo trudne bez zmian obejmujących również największe kategorie wydatków publicznych lub szerokie źródła dochodów podatkowych.

Jednocześnie poparcie dla likwidacji poszczególnych świadczeń jest zróżnicowane między grupami społecznymi. To pokazuje, że społeczna akceptacja dla konsolidacji fiskalnej nie musi oznaczać równie szerokiego poparcia dla konkretnych reform.

Główne wnioski

1. Wysoki deficyt i narastający dług publiczny martwią 74,1 proc. Polaków. Zaniepokojenie jest powszechne we wszystkich grupach wiekowych, ale wyraźnie rośnie wraz z wiekiem. Od 67,4 proc. wśród najmłodszych respondentów do 78,7 proc. wśród osób w wieku 60 lat i więcej.
2. Polacy zdecydowanie częściej opowiadają się za ograniczaniem wydatków publicznych niż podnoszeniem podatków. Redukcję wydatków, samodzielnie lub w połączeniu z podwyżkami podatków, wskazuje 62 proc. badanych. Zaledwie 3 proc. uważa, że deficyt należy ograniczać wyłącznie poprzez zwiększanie podatków.
3. Najwięcej Polaków szukałoby oszczędności w administracji publicznej (51,5 proc.) i programie 800+ (35 proc.). Z kolei w przypadku zwiększania dochodów państwa najpopularniejszym rozwiązaniem jest opodatkowanie dużych majątków (44,3 proc.). Preferencje dotyczące konkretnych cięć różnią się jednak w zależności od wieku i płci respondentów.