Republika gangów. Jak Haiti utraciło kontrolę nad własnym losem

Powołana dwa lata temu Przejściowa Rada Prezydencka (CPT) miała być jedynie politycznym pomostem prowadzącym do wyłonienia nowej głowy państwa najpóźniej do 7 lutego 2026 r. Zamiast ustabilizować kraj, zeszła jednak ze sceny w oparach chaosu, ponosząc spektakularną porażkę w organizacji wyborów. Jej kadencja stała się synonimem bezpardonowych przepychanek na szczytach władzy. Jeszcze pod koniec stycznia członkowie rady podjęli desperacką próbę obalenia urzędującego premiera Alixa Didiera Fils-Aimé. Ten ryzykowny manewr ostatecznie obnażył skalę instytucjonalnej improwizacji, jaka zapanowała na Haiti.

Przeciwko takim roszadom w ostatniej chwili ostro zaprotestował Waszyngton. Sekretarz stanu USA Marco Rubio postawił twarde ultimatum: Rada musi zostać rozwiązana zgodnie z terminem, do 7 lutego, a premier Fils-Aimé pozostanie na stanowisku, by zagwarantować ciągłość państwa w walce z gangami, z których część Amerykanie wprost uznają za organizacje terrorystyczne. Departament Stanu poszedł zresztą o krok dalej, uderzając restrykcjami wizowymi członków CPT i haitańskich oficjeli podejrzewanych o zmowy z przestępcami.

Finał tej operacji pozostawił po sobie wyjątkowo gorzki posmak. Jak trafnie podsumowała to agencja Associated Press, presja z zewnątrz utrwaliła u władzy lidera pozbawionego jakiegokolwiek demokratycznego mandatu. Podczas gdy państwa regionu Karaibów, skupione we wspólnocie CARICOM, dyplomatycznie zaapelowały o to, by Haitańczycy odzyskali kontrolę nad własnym państwem, Francja pochwaliła „uporządkowane przekazanie władzy” w swojej dawnej kolonii. Kolejny rozdział haitańskiej historii pisze się więc w pełnej próżni instytucjonalnej – pod dyktando zewnętrznych graczy i w cieniu zbrojnych gangów, które trzęsą ulicami miast.

I choć w marcu machina wyborcza formalnie ruszyła wraz z rozpoczęciem rejestracji partii, zapowiadane głosowanie nadal pozostaje politycznym mirażem. Zarówno termin wyborów, o którym w kuluarach mówi się w kontekście sierpnia 2026 r., jak i elementarna wiarygodność całego procesu budzą dziś poważne wątpliwości.

Gangi wprowadziły własny system podatkowy

Głęboki kryzys gospodarczy na Haiti przestał być jedynie tłem dla politycznych zawirowań. Drastyczne pogorszenie poziomu bezpieczeństwa i paraliż struktur państwowych z każdym dniem spychają tamtejszą gospodarkę w coraz głębszą przepaść. Raport Banku Światowego „Macro Poverty Outlook” nie pozostawia w tej kwestii złudzeń. W 2024 r. haitańskie PKB skurczyło się o 4,2 proc., a szacunki za cały 2025 r. zakładają spadek o kolejne 2 proc. Eksperci alarmują, że galopująca inflacja cen żywności uderza przede wszystkim w najuboższych. Wskaźnik skrajnego ubóstwa rośnie nieprzerwanie od 2021 r.

Gospodarczy wymiar tego upadku widać dziś na każdym kroku. Raporty Biura ONZ ds. Narkotyków i Przestępczości (UNODC) pokazują, jak gangi przejęły łańcuchy dostaw i strategiczne szlaki importowe. Na dodatek zrobiły to w kraju niemal całkowicie uzależnionym od towarów z zewnątrz. Zbrojne bojówki wymuszają haracze od handlarzy i konwojów humanitarnych. Kontrolują trasy dojazdowe do stolicy, Port-au-Prince, a także szlaki wodne i kluczowe arterie drogowe. Przejmując niemal pełną kontrolę nad logistyką, przestępcy de facto narzucili zrujnowanej gospodarce własny, parapaństwowy system podatkowy. Efekt to drastyczny skok cen, paraliż kolejnych branż i masowa ucieczka legalnego kapitału.

Tę dramatyczną sytuację z rosnącym niepokojem obserwują sąsiedzi Haiti. „Diario Libre”, jeden z głównych dzienników w Dominikanie, powołując się na analizy ekspertów, opisuje postępującą ruinę haitańskiej gospodarki jako bezpośredni skutek załamania systemu bezpieczeństwa. Gazeta odnotowuje potężne tąpnięcie w kluczowym dla kraju sektorze tekstylnym. Tylko w krótkim okresie urzędowania Przejściowej Rady Prezydenckiej zatrudnienie spadło tam z 32 do zaledwie 20 tys. osób. Choć dokładne liczby mogą się różnić w zależności od metodologii, trend pozostaje jednoznaczny. Brutalna przestępczość gangów stała się dziś nie tylko śmiertelnym zagrożeniem dla obywateli, ale wręcz jedną z głównych zmiennych makroekonomicznych, która dyktuje warunki funkcjonowania państwa.

Budżet jak kataklizm

Finansowym echem tej zapaści jest błyskawicznie pustoszejący budżet. Z danych Banku Światowego wynika, że dochody podatkowe Haiti skurczyły się z 6,3 proc. PKB w 2023 r. do zaledwie 5,2 proc. w 2024 r. Międzynarodowy Fundusz Walutowy kreśli równie ponury scenariusz na 2026 r., prognozując dalszy spadek PKB oraz inflację przekraczającą 25 proc. Przekazy pieniężne od haitańskiej diaspory wciąż ratują budżety wielu rodzin. Jednak twarda waluta płynąca z zewnątrz nie zastąpi działających portów, sprawnej logistyki i elementarnego poczucia bezpieczeństwa.

Haitańska policja pogrąża się w chaosie – osłabiają ją polityczne układy i poważne braki kadrowe. W tej sytuacji zagraniczne wsparcie pozostaje jedynym realnym kołem ratunkowym dla państwa. Problem polega na tym, że stacjonujący na wyspie międzynarodowy kontyngent jest zbyt mały i niedofinansowany, by powstrzymać gangi przed przejmowaniem kontroli nad kolejnymi obszarami.

Międzynarodowa pomoc może nadejść zbyt późno

Dowodzona przez Kenię misja bezpieczeństwa, która rozpoczęła działania na Haiti w czerwcu 2024 r., do dziś nie osiągnęła pełnego operacyjnego rozpędu. Jak informowała w styczniu agencja Reuters, na miejscu stacjonuje zaledwie około tysiąca zagranicznych funkcjonariuszy. Aby ratować sytuację, jesienią 2025 r. Rada Bezpieczeństwa ONZ powołała znacznie silniejsze „Siły ds. Zwalczania Gangów” (Gang Suppression Force), wyposażając je w rozszerzony mandat i prawo do dokonywania aresztowań. Problem w tym, że misja, która docelowo ma liczyć 5,5 tys. żołnierzy, osiągnie pełną gotowość najwcześniej latem lub jesienią. Czyli długo po tym, jak minął lutowy termin wyłonienia nowych władz.

Przyszłość całej operacji wciąż pozostaje niepewna. Niezależny serwis „The New Humanitarian” alarmuje, że misja opiera się na dobrowolnych wpłatach państw członkowskich ONZ. Braki w finansowaniu mogą opóźnić rozwinięcie jej struktur. Rośnie też obawa przed ofiarami cywilnymi w gęsto zabudowanych dzielnicach Port-au-Prince.

Analitycy z ośrodka Chatham House mówią wprost o błędnym kole. Brutalność gangów odstrasza zagranicznych darczyńców, a brak pieniędzy pozwala przestępcom dalej umacniać kontrolę nad krajem. Eksperci zwracają uwagę na jeszcze jeden problem. Zagraniczni żołnierze nie zaprowadzą trwałego porządku samodzielnie. Potrzebują wiarygodnego partnera po stronie haitańskiego państwa, z którym mogliby odzyskiwać kontrolę nad ulicami i odbudowywać zrujnowany wymiar sprawiedliwości. Po upadku Przejściowej Rady Prezydenckiej takiego partnera po prostu brakuje.

Anatomia upadku Haiti

Obecny koszmar Haiti nie rozpoczął się wraz z gwałtownym wzrostem siły gangów. Od upadku krwawej dyktatury rodziny Duvalierów w 1986 r. kraj ten pozostaje uwięziony w serii nieudanych transformacji i postępującym paraliżu instytucji państwowych. Obalenie prezydenta Jean-Bertranda Aristide’a w 2004 r. sprowadziło na wyspę „błękitne hełmy” ONZ w ramach operacji MINUSTAH. Misja, która trwała aż do 2017 r., nie przyniosła jednak trwałej stabilizacji, a pozostawiła po sobie ponure dziedzictwo. Najbardziej dramatycznym symbolem tej porażki była epidemia cholery, która pochłonęła tysiące ofiar.

Prawdziwy cios nadszedł jednak 12 stycznia 2010 r. Katastrofalne trzęsienie ziemi dosłownie zmiażdżyło i tak już skrajnie osłabione państwo. Według wyliczeń Banku Światowego zginęło około 220 tys. osób, a 1,5 mln straciło dach nad głową. Straty materialne sięgnęły niemal 8 mld dolarów. Żywioł zniszczył ministerstwa, sądy i komendy policji, a setki tysięcy ludzi zostały zmuszone do życia w prowizorycznych obozach. Choć ogromna operacja humanitarna uratowała tysiące istnień, utrwaliła jednocześnie specyficzny model zarządzania państwem. Zagraniczni darczyńcy zaczęli tworzyć równoległe systemy świadczenia usług publicznych, podczas gdy lokalne instytucje państwowe pogrążały się w dalszym rozkładzie.

Kilka miesięcy później, w październiku 2010 r., na wyspie wybuchła epidemia cholery – choroby niewidzianej tam od ponad stu lat. Śledztwa wskazały bezpośrednią przyczynę: bakterie przedostały się do rzeki z obozu sił pokojowych ONZ. Gdy w 2016 r. Wówczas sekretarz generalny ONZ, Ban Ki-moon, oficjalnie przeprosił Haitańczyków. Zaufanie do zagranicznych misji stabilizacyjnych było już poważnie nadwyrężone.

Zamach na prezydenta, który wstrząsnął światem

Lata po katastrofie z 2010 r. przyniosły chroniczną niestabilność polityczną i stopniowy rozpad instytucji demokratycznych. Wybory były wielokrotnie przekładane lub podważane, a kulminacją kryzysu stało się anulowanie sfałszowanego głosowania prezydenckiego z 2015 r. Doprowadziło to do powtórzenia wyborów w atmosferze ulicznych zamieszek i otworzyło drogę do burzliwej prezydentury Jovenela Moïse’a.

Moïse od początku rządów mierzył się z ogromną presją polityczną. Już po objęciu urzędu w 2017 r. wybuchły masowe protesty. Oskarżenia o brak demokratycznej legitymacji oraz gigantyczna afera korupcyjna związana z funduszami PetroCaribe sprawiły, że jego prezydentura była nieustannym zarządzaniem kryzysami. Realne reformy państwa schodziły na dalszy plan.

Około 2020 r. sytuacja osiągnęła punkt krytyczny. Z powodu braku wyborów wygasły mandaty parlamentarzystów, a władza ustawodawcza przestała funkcjonować. Moïse zaczął rządzić wyłącznie za pomocą dekretów, co opozycja określała jako pełzającą dyktaturę. Spór o datę końca jego kadencji dodatkowo zaostrzył napięcia. Prezydent utrzymywał, że powinien rządzić do lutego 2022 r., podczas gdy opozycja i część społeczeństwa domagały się jego odejścia rok wcześniej.

Polityczny impas zakończył się dramatycznie 7 lipca 2021 r., kiedy Jovenel Moïse został zamordowany we własnym domu. Zamach wstrząsnął opinią publiczną na całym świecie i ujawnił całkowitą niezdolność państwa do ochrony własnych instytucji. Śmierć prezydenta pogłębiła kryzys władzy i stworzyła ogromną próżnię polityczną. W tę przestrzeń niemal natychmiast wkroczyły uzbrojone gangi. Ruszyła fala masowych porwań i gangsterzy stopniowo przejęli kontrolę nad kolejnymi dzielnicami i regionami kraju. Według najnowszych danych ONZ gangi kontrolują nawet 90 proc. Port-au-Prince.

Niemal pięć lat po zamachu sprawa wciąż nie została prawnie zamknięta. O ile w marcu przed sądem w Miami ruszył proces czterech oskarżonych o udział w spisku, o tyle haitański sąd apelacyjny nakazał rozpoczęcie krajowego śledztwa od nowa. Fakt, że nawet zabójstwo urzędującego prezydenta do dziś nie doczekało się sądowego rozstrzygnięcia, mówi o dzisiejszym Haiti więcej niż jakiekolwiek statystyki.

Jak nie huragan, to epidemia

Żywioły nie dawały wytchnienia krajowi, który po poprzednich katastrofach nawet na moment nie zdołał się podnieść. W październiku 2016 r. huragan Matthew spustoszył południowe rejony Haiti, zabijając ponad pół tysiąca osób. Pięć lat później silne trzęsienie ziemi zrujnowało półwysep Tiburon. Zginęło wówczas ponad 2 tys. ludzi, a około 130 tys. domów zostało zniszczonych. Każdy kolejny kataklizm wywoływał nowe fale uchodźców wewnętrznych, osłabiał resztki usług publicznych i popychał zdesperowanych mieszkańców w stronę struktur przestępczych, które w wielu miejscach zaczęły zastępować państwo.

W ślad za zrujnowaną infrastrukturą pojawiały się kolejne epidemie. Cholera z 2010 r. pochłonęła niemal 10 tys. ofiar. Na początku 2022 r. Haiti ogłoszono krajem wolnym od tej choroby. Sukces okazał się krótkotrwały. Zaledwie kilka miesięcy później, w warunkach masowych przesiedleń i załamania systemu sanitarnego, epidemia powróciła, infekując dziesiątki tysięcy osób. Dodatkowym ciosem była pandemia COVID-19, która w kraju z niedoborem testów i lekarzy rozprzestrzeniała się w dużej mierze poza oficjalnymi statystykami.

Ten ciąg katastrof dobrze oddaje skalę haitańskiego dramatu. Państwo było systematycznie osłabiane przez nakładające się na siebie kryzysy: polityczne, gospodarcze i naturalne. Zanim ostatecznie załamały się struktury władzy, a kontrolę nad wieloma dzielnicami przejęły uzbrojone gangi, Haiti utraciło coś jeszcze ważniejszego – zdolność do odbudowy i regeneracji po kolejnych wstrząsach.

Główne wnioski

1. Haiti funkcjonuje dziś w instytucjonalnej próżni, a ciągłość władzy jest utrzymywana w dużej mierze pod dyktando zagranicznych mocarstw, co podważa demokratyczną legitymację rządzących. Przejściowa Rada Prezydencka poniosła spektakularną porażkę, nie organizując zaplanowanych przed lutym 2026 r. wyborów, i zeszła ze sceny w atmosferze politycznego skandalu.
2. W wielu miejscach przestępcy de facto zastąpili struktury państwowe. Przejmując kontrolę nad logistyką i kluczowymi szlakami dostaw, gangi narzuciły zrujnowanej gospodarce własny system „podatkowy” oparty na haraczach. Skutkiem jest pogłębiająca się recesja, ucieczka kapitału oraz wyraźny wzrost skrajnego ubóstwa.
3. Obecna zapaść państwa jest efektem dekad nakładających się kryzysów: katastrof naturalnych, epidemii oraz wstrząsów politycznych, takich jak zabójstwo prezydenta w 2021 r. Wydarzenia te stopniowo pozbawiały Haiti zdolności do samodzielnej odbudowy. Międzynarodowe misje stabilizacyjne pozostają niedofinansowane i działają w warunkach braku wiarygodnego partnera po stronie haitańskiego rządu.