Średniowiecze z żeńską końcówką. Czyli wystawa „Jam posełkini jego”

W monumentalnych wnętrzach Biblioteki Narodowej, a dokładniej w jej reprezentacyjnej siedzibie – Pałacu Rzeczypospolitej – moment przełomu między średniowieczem i renesansem przemawia do nas jako epoka językowej odwagi. „Jam posełkini jego. Język i emocje polskiego średniowiecza” to opowieść o polszczyźnie, która dopiero się rodziła, ale już była zaskakująco śmiała. I zaskakująco równościowa w swojej fleksyjnej wyobraźni. Wszystko przez to, że nikt nie wiedział, że czegoś nie można.

Bo oto w jednym z najstarszych zabytków języka natrafiamy na słowo „posełkini”. Nie jest to ani żart, ani ideologiczny manifest, lecz naturalna forma gramatyczna. Tak samo jak „prorokini”. Tak samo jak inne żeńskie odpowiedniki funkcji i godności. Średniowieczny skryba nie miał z tym problemu. To my – współcześni – mamy z tym kłopot.

Sprzed ośmiuset lat

Tytuł wystawy nie jest więc prowokacją kuratorską. To cytat. „Jam posełkini jego” – mówi Maryja w „Pieśni o Zwiastowaniu”. Forma żeńska to w tym wypadku żaden eksperyment, ale konsekwencja logiki języka. Polszczyzna, zanim została ujęta w ramy normatywnych podręczników czasów powojennych, gdy wszystko trzeba było kodyfikować i unifikować, oddychała swobodniej. Tworzyła formy, które dziś wielu uznaje za „nowe”, a które w rzeczywistości mają kilkusetletni rodowód. Wystawa subtelnie, ale stanowczo przypomina, że język nie jest betonem. Jest żywym organizmem, który się rozwija, obrasta w nowe tkanki i się regeneruje.

Wśród najcenniejszych eksponatów oglądamy „Kazania świętokrzyskie", najstarszy zachowany zabytek polskiej prozy. Skromne, a zarazem monumentalne świadectwo narodzin literackiej polszczyzny. Obok choćby „Psałterz floriański", trójjęzyczne arcydzieło, którego polska warstwa powstała najpewniej dla królowej Jadwigi Andegaweńskiej. To nie są martwe relikty.

Archiwum emocji

Ale ta ekspozycja nie jest wyłącznie filologicznym seminarium. To raczej laboratorium uczuć. Bo średniowiecze – wbrew stereotypowi – było epoką emocjonalnie intensywną, kolorową, pulsującą. W rękopisach odnajdujemy czułość i gniew, zachwyt i rozpacz, modlitwę i przekleństwo. Język służył nie tylko opisywaniu świata, lecz jego przeżywaniu.

W gablotach oglądamy niemal 800-letnie karty pergaminu, iluminowane inicjały, marginalia pełne fantastycznych stworów. Te smoki i hybrydy z marginesów to jakby wizualny odpowiednik językowej wyobraźni – nieokiełznanej, swobodnej, nieprzyciętej do linijki.

Kuratorzy nie poprzestają na pokazie zabytków. Wystawa została pomyślana jako doświadczenie – przestrzeń, w której słowo staje się materią. Nie zatrzymuje się więc na suchych tekstach. To raczej performatywna, multisensoryczna przestrzeń, w której marginesy dawnych ksiąg pełne smoków, syren i hybryd ożywają na nowo w rzeźbach Saszy Wiktora i świetlnych instalacjach Aleksandra Prowalińskiego. Oprawa graficzna Hanny Dudkowiak i gry inspirowane średniowiecznymi iluminacjami przenoszą nas w czas, w którym język był jednocześnie modlitwą, zaklęciem i bronią. Światło wydobywa fakturę pergaminu, aranżacja pozwala czytać tekst jako obraz, a obraz jako opowieść. To średniowiecze bez kurzu.

Pamięć dawna, spór współczesny

Najciekawsze jest jednak to, co dzieje się między epokami. Bo gdy dziś spieramy się, czy „posłanka”, „ministra” czy „architektka” brzmią „naturalnie”, wystawa odpowiada: naturalność jest kwestią pamięci. Jeśli zapominamy, że język przez stulecia tworzył żeńskie formy bez ideologicznego lęku, to problem nie leży w słowach. Leży w naszym wyobrażeniu historii.

„Jam posełkini jego” brzmi dziś jak manifest. A przecież nim nie był. Był zdaniem. Zwyczajnym, gramatycznie poprawnym zdaniem sprzed wieków. I może właśnie to jest największa siła tej wystawy: nie moralizuje, nie agituje, nie dopisuje współczesnych tez do średniowiecznych kart. Ona po prostu pokazuje, że język polski był – i jest – bardziej pojemny, niż chcieliby jego strażnicy.

Wychodząc z Pałacu Rzeczypospolitej, mam wrażenie, że średniowiecze mruga do nas porozumiewawczo. I mówi: „Spokojnie. Już to kiedyś przerabialiśmy”.

Główne wnioski

1. Wystawa pokazuje, że żeńskie formy nazw godności i funkcji były naturalną częścią dawnej polszczyzny, zanim stały się przedmiotem współczesnych sporów.
2. Prezentowane zabytki to nie tylko muzealne relikty, ale żywe dokumenty formowania się literackiej polszczyzny i jej pierwszych zapisanych emocji.
3. Ekspozycja udowadnia, że język sprzed wieków nie jest martwy – rezonuje z dzisiejszymi debatami i przypomina o ciągłości kultury.