Stadiony walutą gospodarczą i polityczną. Na czym polega nietypowa chińska dyplomacja?

Piłkarsko Chiny nigdy nie stały się nawet światowym średniakiem. Tamtejsza reprezentacja kilkukrotnie wdrapywała się na podium Pucharu Azji, ale na mistrzostwach świata zagrała tylko raz. Na mundialu w 2002 r., w nieodległych Korei i Japonii, przegrała wszystkie trzy mecze fazy grupowej. Nie strzeliła w nich ani jednej bramki.

Chińczycy podejmowali próby wskoczenia na wyższy piłkarski poziom. Xi Jinping deklarował niegdyś, że do 2050 r. staną się jedną z najlepszych piłkarsko nacji świata. W tym celu do rodzimej ligi ściągano wysoko opłacanych zagranicznych piłkarzy i trenerów, od których chińscy zawodnicy mieli się uczyć. Skończyło się jednak na bankructwie niektórych zespołów i zakończeniu eksperymentalnego importu europejskiego know-how. Nadzieję porzucił nawet Xi Jinping. Gdy premier Tajlandii gratulował mu swego czasu zwycięstwa chińskich piłkarzy nad tajskimi, odparł, że był to przypadek.

Chinom nie pomogło powiększenie mundialu do 48 drużyn – w tym roku znowu zabraknie ich na mistrzostwach. Ale w jednym piłkarskim rzemiośle osiągnęli mistrzostwo – budowie stadionów i uczynieniu z nich gospodarczej i politycznej waluty.

Stadion „spod koca”

„Podczas wizyty w Pekinie, po zakończeniu oficjalnej części rozmów, Xi Jinping bierze mnie za rękę i mówi, że coś mi pokaże. Prowadzi mnie do wielkiego stołu, a tam coś pod jakimś prześcieradłem, kocem. Zdejmuje ten koc i mówi: »Tutaj jest narodowy stadion, o którym marzyłeś. Damy to narodowi białoruskiemu«. Na początku w to nie wierzyłem. Ale potem pomyślałem: no cóż, Chińczycy nie mówią niczego bez powodu, zwłaszcza Xi. Od tego się wszystko zaczęło” – mówił Aleksandr Łukaszenka o oddanym w 2025 r. Stadionie Narodowym w Mińsku.

33-tysięcznik został wybudowany za chińskie pieniądze, jako wyraz przyjaźni chińsko-białoruskiej. Na jego otwarcie zagrały ze sobą młodzieżowe reprezentacje Chin i Białorusi. Aleksandr Łukaszenka sugerował, że przed stadionem może stanąć pomnik przewodniczącego ChRL.

Jak na razie, obiekt jest umiarkowanie wykorzystywany. Od lutego 2022 r. Białoruś nie rozgrywa domowych meczów u siebie. Reprezentacja, a także tamtejsze kluby, korzystają z gościny węgierskich stadionów. Wyjątkiem był mecz towarzyski z objętą sankcjami Rosją – ten rozegrano właśnie na Stadionie Narodowym.

– Dla Chin Białoruś jest kolejnym w kolekcji przychylnym im państwem. Pozostaje kluczowym korytarzem lądowym do Europy, dlatego Chińczycy inwestują w białoruską infrastrukturę kolejową. Od lipca 2024 r. Białoruś jest pełnoprawnym członkiem Shanghai Cooperation Organisation. W tym samym czasie Chiny i Białoruś przeprowadziły wspólne ćwiczenia wojskowe w pobliżu Brześcia, bezpośrednio przy granicy z Polską. W 2026 r. współpraca rozszerzyła się o wymianę technologii w zakresie cybersecurity i zwalczania „kolorowych rewolucji”. Chiny zbudowały też Park Przemysłowy „Wielki Kamień”. Na razie nie ma tam większych sukcesów, ale dobrze wygląda propagandowo – opowiada o relacjach Mińska i Pekinu Łukasz Kobierski, prezes Instytutu Nowej Europy, specjalizujący się w chińskiej polityce zagranicznej.

Stadion Narodowy z powodzeniem można dołożyć do wyliczanki projektów łączących Chiny i Białoruś. On także ma swoje zadanie wizerunkowe. A przy tym – w przeciwieństwie do wspólnych ćwiczeń wojskowych czy kolejnych podpisywanych porozumień – jest darem „dla ludu”.

Takich darów Chińczycy rozdali w ostatnich dekadach kilkadziesiąt. Robili to tam, gdzie mieli interes – gospodarczy lub polityczny.

Chiński Puchar Narodów

W 2027 r. Puchar Narodów Afryki ugoszczą Kenia, Uganda i Tanzania. Większość meczów zostanie rozegrana na stadionach finansowanych przez Chiny i budowanych przez chińskie firmy. Jednym z nich ma być powstający w KeniiTalanta Sports Stadium na 60 tys. osób.

Model współpracy jest w zasadzie powtarzalny. Chiny finansują albo znacząco dofinansowują budowę obiektu, niekiedy udzielają również pożyczek. Na tym jednak ich wsparcie zazwyczaj się kończy. Na plac budowy wchodzą chińskie firmy, które przywożą ze sobą zarówno prefabrykowane elementy infrastruktury, jak i własnych pracowników. Lokalne przedsiębiorstwa oraz miejscowi robotnicy mogą liczyć najwyżej na ograniczony udział w inwestycjach.

W ten sposób Chińczycy ograniczają koszty i zachowują kontrolę nad know-how. W takim modelu powstały lub zmodernizowane zostały stadiony w około 40 państwach Afryki.

Stadionowe inwestycje najobficiej widać w państwach, w których Chiny mają największe interesy gospodarcze. Gdy w 2010 r. Angola organizowała Puchar Narodów Afryki, stadiony również zaprojektowały i wybudowały chińskie firmy. Wkrótce potem Chiny stały się największym odbiorcą angolskiej ropy.

Dwa lata później turniej współorganizował Gabon (po kolejnych pięciu latach gościł go samodzielnie). To także nie byłoby możliwe bez wsparcia Chin. W przeciwnym kierunku płyną ropa i transporty manganu, które stanowią fundament chińsko-gabońskiej współpracy – na tyle istotnej, że jej symbolika patronuje jednemu ze stadionów. Na jego otwarcie Gabończycy rozegrali mecz towarzyski z Brazylią.

– Chiny koncentrują się na krajach posiadających surowce krytyczne dla transformacji energetycznej. W Demokratycznej Republice Konga kontrolują większość wydobycia kobaltu i miedzi. Gwinea stała się dla nich głównym dostawcą boksytów. Chińskie firmy zintegrowały tam kopalnie z nowo wybudowanymi liniami kolejowymi i portami. W Zimbabwe przejęły z kolei kopalnie litu – wylicza Łukasz Kobierski.

Część pożyczek zaciąganych na potrzeby chińskich inwestycji spłacana jest bezpośrednio w surowcach.

Chińczycy trzymają się coraz mocniej

Infrastruktura sportowa to tylko jedno z wielu narzędzi, którymi Chiny umacniają swoją obecność w Afryce. Od lat budują tam drogi, mosty, szpitale i budynki rządowe. Bez ich udziału nie powstałoby wiele lotnisk, portów czy rafinerii. Wiele z tych inwestycji realizowanych jest przy tym we własnym interesie – nowoczesna infrastruktura ułatwia przetwarzanie i transport surowców eksportowanych do Chin. W przeciwnym kierunku płyną kontenery z chińskimi towarami.

– W 2026 r. Pekin wprowadził zerowe stawki celne na produkty z 53 krajów afrykańskich. Chiny zadeklarowały przyznanie 50 tys. pełnych stypendiów rządowych dla studentów z Afryki. Obecnie działa tam ponad 60 Instytutów Konfucjusza. Chiny stały się drugim najpopularniejszym kierunkiem studiów zagranicznych dla Afrykańczyków – zaraz po Francji, wyprzedzając USA i Wielką Brytanię. Pekin buduje w ten sposób armię „ambasadorów” swoich interesów – tłumaczy Łukasz Kobierski.

Stadiony odgrywają istotną rolę wizerunkową – nie tylko dla darczyńców, lecz także dla państw je otrzymujących. Bez takich obiektów wiele z nich nie byłoby w stanie organizować dużych imprez sportowych, które często służą przykrywaniu problemów gospodarczych czy oskarżeń o autorytarne rządy. Stadiony stają się również przestrzenią koncertów i politycznych wieców.

Stadionem w niepodległość Tajwanu

Drugim istotnym wymiarem „dyplomacji stadionowej” jest kwestia Tajwanu. W chińskiej polityce obowiązuje zasada jednych Chin, zgodnie z którą istnieje jedno państwo chińskie obejmujące Chiny, Tajwan, Makau i Hongkong. Większość państw świata uznaje tę zasadę, jednocześnie utrzymując nieformalne relacje z Tajwanem – tak jak Polska. Istnieje jednak grupa państw, które traktują Tajwan jako pełnoprawnego partnera dyplomatycznego. Przykładem jest Paragwaj, który nie utrzymuje formalnych relacji z Pekinem.

Obecnie do tej grupy należy 12 państw. W Europie jest to wyłącznie Watykan. Jeszcze niedawno była ona liczniejsza, ale do jej kurczenia się przyczyniła się m.in. chińska dyplomacja infrastrukturalna.

– Dla Chińskiej Republiki Ludowej przejęcie ostatnich sojuszników Tajwanu to cel strategiczny, który ma zepchnąć wyspę na margines polityki międzynarodowej. Pekin dąży do sytuacji, w której nie będzie ani jednego państwa uznającego Tajwan za suwerenny podmiot. Ma to stworzyć międzynarodowy konsensus, że kwestia Tajwanu jest „wewnętrzną sprawą Chin” – mówi Łukasz Kobierski.

W XXI w. relacje z Tajwanem zerwało blisko 20 państw. W wielu z nich w tym czasie powstały stadiony wspierane przez Chiny. Tak było m.in. w Grenadzie czy Kostaryce. W 2007 r. prezydent tego drugiego kraju wprost poprosił o sfinansowanie takiej inwestycji. W tym samym roku Kostaryka zerwała relacje dyplomatyczne z Tajwanem. Cztery lata później do użytku oddano Stadion Narodowy w San José. Od tego czasu zorganizowano na nim m.in. piłkarskie mistrzostwa świata kobiet do lat 17 i do lat 20. Występowali tam artyści tacy jak Red Hot Chili Peppers, Pearl Jam, Coldplay czy Bad Bunny.

Tajwańczycy dysponują znacznie mniejszymi zasobami finansowymi, ale mimo to próbują odnaleźć się w tej rywalizacji. Gdy ponad dwie dekady temu Kiribati zerwało relacje z Chinami i zwróciło się w stronę Tajwanu, jego władze dokończyły rozpoczętą i porzuconą przez Chińczyków budowę stadionu. Na niewiele się to jednak zdało – w 2019 r. państwo ponownie nawiązało stosunki z Pekinem.

– Chiny próbują wypierać z Oceanii wpływy głównie Stanów Zjednoczonych i Australii. Pomagają budować infrastrukturę cyfrową, a jako lider technologii wydobywczych oferują państwom takim jak Kiribati czy Wyspy Cooka partnerstwo w eksploatacji minerałów z dna oceanu – wskazuje Łukasz Kobierski.

Stadion made in China

Budując stadiony, Chiny budują zarazem wpływy gospodarcze i polityczne. Nie uzależniają przy tym swojej pomocy od zmian ustrojowych, których często oczekują państwa Zachodu. To z kolei jest korzystne dla wielu przywódców państw afrykańskich, z których część prowadzi autorytarną politykę i utrzymuje się u władzy od dekad.

W zamian za inwestycje Chiny zyskują dostęp do surowców i chłonnych rynków. Realizują przy tym politykę jednych Chin i poszerzają grono sojuszników w Zgromadzeniu Ogólnym ONZ, gdzie głos każdego państwa – niezależnie od jego wielkości – ma taką samą wagę.

„Są państwa suwerenne pod względem politycznym i prawnym, gdzie najważniejsze decyzje są jednak efektem działania sił zewnętrznych” – pisał o neokolonializmie pierwszy prezydent niepodległej Ghany, Kwame Nkrumah.

W 2008 r. jego państwo gościło Puchar Narodów Afryki na stadionach, które dotowali Chińczycy.

Główne wnioski

1. Dyplomacja stadionowa pozwala Chinom budować relacje gospodarcze i polityczne, zwłaszcza z państwami Afryki, Oceanii i Ameryki Środkowej.
2. Chiny poczyniły inwestycje w infrastrukturę piłkarską w około 40 państwach Afryki.
3. Stadiony są elementem szerszego pakietu wsparcia gospodarczego, obejmującego także budowę dróg, mostów czy rafinerii. W zamian Chińczycy zyskują preferencyjny dostęp do surowców lub zawierają korzystne dla siebie porozumienia polityczne.