Miliardy na rolnictwo w Afryce. Europa inwestuje w bezpieczeństwo

Audio generowane przez AI. Może zawierać błędy.

Tradycyjny model zachodniej pomocy żywnościowej, choć przez dekady miał odpowiadać na realne kryzysy humanitarne, bywał również źródłem problemów. Dostawy darmowej lub subsydiowanej żywności mogły osłabiać konkurencyjność lokalnych gospodarstw, zaburzać ceny na miejscowych rynkach i tworzyć pole do nadużyć. Coraz częściej afrykańskie państwa odpowiadają więc: zamiast kolejnych dostaw chcemy inwestycji, technologii i kapitału.

Maszyny zamiast darmowego ryżu

To nie jest już tylko prośba o pomoc, ale plan rozwoju rozpisany na lata 2026-2035. Zaprezentowany na początku września na forum w Kigali w Rwandzie program jest nową, dziesięcioletnią odsłoną Kompleksowego Programu Rozwoju Rolnictwa w Afryce (CAADP), oficjalnej inicjatywy Unii Afrykańskiej. Cel jest jasny: lepiej wykorzystać własny potencjał rolny i zwiększyć bezpieczeństwo żywnościowe kontynentu.

Stawka jest ogromna. Według często przywoływanych szacunków w Afryce znajduje się około 600 mln hektarów niezagospodarowanych gruntów nadających się pod uprawę. Ma to odpowiadać blisko 60 proc. światowych zasobów tego rodzaju ziemi. Nie dziwi więc, że kontynent znajduje się w centrum zainteresowania inwestorów rolnych. Pokazują to m.in. dane Land Matrix Initiative – międzynarodowej bazy monitorującej duże transakcje dotyczące gruntów.

Paradoks polega na tym, że ogromny potencjał rolny nie przekłada się automatycznie na bezpieczeństwo żywnościowe. Problemem nie jest tylko wydajność produkcji, lecz także dramatyczny deficyt magazynów, transportu, chłodni i przetwórstwa.

Te 100 mld dolarów ma do 2035 r. sfinansować to, co w Europie uchodzi za oczywistość. Czyli nowoczesne maszyny, magazyny, sieci logistyczne i łańcuchy chłodnicze. Brak tej infrastruktury prowadzi dziś do ogromnych strat. Jaskrawym przykładem jest Nigeria, jeden z największych producentów pomidorów na kontynencie. Znaczna część zbiorów przepada jeszcze przed dotarciem na rynek, ponieważ brakuje transportu, magazynów i chłodni. Jednocześnie kraj importuje koncentrat pomidorowy m.in. z Chin i Włoch.

Podobny mechanizm działa na rynku mleka. Importowane mleko w proszku może konkurować cenowo z lokalną produkcją także dlatego, że afrykańskim hodowcom brakuje chłodni, pasteryzatorów i sprawnych łańcuchów dystrybucji.

Warto dodać, że wartość importu żywności przez Afrykę jest liczona w dziesiątkach miliardów dolarów rocznie. Prognozy zakładają dalszy szybki wzrost tych wydatków. To pokazuje skalę paradoksu: kontynent dysponujący ogromnym potencjałem rolniczym przeznacza coraz więcej pieniędzy na zakup żywności za granicą.

Dla zachodnich firm – w tym europejskiego przemysłu maszynowego, inżynieryjnego i sektora agrotechnologicznego – modernizacja afrykańskiego rolnictwa nie musi więc być kosztem pomocy rozwojowej. Może stać się wieloletnim rynkiem wartym dziesiątki miliardów dolarów.

Miliony hektarów w obcych rękach

W powszechnej świadomości mocno zakorzeniło się przekonanie, że to przede wszystkim Chiny masowo przejmują ziemie w Afryce. Dane o dużych transakcjach gruntowych pokazują jednak znacznie bardziej skomplikowany obraz. Wśród inwestorów znajdują się podmioty z USA, Europy, państw Zatoki Perskiej i Azji.

Nie chodzi przy tym wyłącznie o bezpośredni zakup ziemi. Często są to wieloletnie dzierżawy, koncesje lub umowy, które dają zagranicznym firmom kontrolę nad produkcją na dużych obszarach. Problem pojawia się wtedy, gdy ziemia, wcześniej wykorzystywana do produkcji żywności na lokalny rynek, zaczyna służyć przede wszystkim eksportowi.

Kontrowersje wywołują także inwestycje europejskich koncernów związane z zieloną transformacją. Krytycy określają część z nich mianem „zielonego kolonializmu”. Wskazują że polityka dekarbonizacyjna bogatych państw może zwiększać presję na ziemię rolną w krajach rozwijających się.

Jednym z przykładów jest włoski koncern energetyczny Eni, który rozwija w Afryce projekty związane z uprawą roślin przeznaczonych do produkcji biopaliw, m.in. w Kenii. Surowce mają trafiać do europejskiego sektora paliwowego, co rodzi pytania o konkurencję między uprawami energetycznymi a produkcją żywności.

W 2024 r. Politico i organizacja Transport & Environment opisywały problemy związane z tym modelem. Ich ustalenia wskazywały m.in. na ryzyko przerzucania części kosztów europejskiej transformacji energetycznej na afrykańskich rolników. Gdy zamiast żywności zaczynają oni uprawiać rącznik pospolity lub inne rośliny oleiste przeznaczone na biopaliwa, stają się bardziej zależni od cen, pośredników i powodzenia pojedynczych upraw.

Jeżeli plony niszczy susza albo zawodzi odbiorca, konsekwencją może być nie tylko utrata dochodu, lecz także pogorszenie lokalnego bezpieczeństwa żywnościowego. To właśnie dlatego pytanie o afrykańskie rolnictwo coraz częściej staje się częścią dyskusji o kosztach europejskiej transformacji.

Tropy wiodą do Polski

Na tej mapie Polska pozostaje graczem marginalnym. Polski kapitał nie jest znaczącym uczestnikiem wielkich transakcji gruntowych w Afryce. Wynika to zarówno z historii, jak i współczesnego modelu ekspansji polskich firm.

Jednym z najbardziej niezwykłych epizodów były próby gospodarczego zaangażowania w Liberii w latach 30. XX w. Liberia, znajdująca się wówczas pod silną presją gospodarczą i polityczną, poszukiwała nowych partnerów. Pod egidą Ligi Morskiej i Kolonialnej powstały polskie przedsięwzięcia plantacyjne. Uprawiano tam m.in. kawę i rącznik pospolity. Projekt nie przetrwał jednak narastających problemów politycznych i presji międzynarodowej.

Dzisiaj model jest zupełnie inny. Polski kapitał, wspierany m.in. przez Polską Agencję Inwestycji i Handlu (PAIH), szuka w Afryce przede wszystkim rynków dla maszyn, technologii, silosów, systemów przetwórstwa i nawozów. Zamiast inwestować w przejmowanie ziemi, polskie firmy mogą zarabiać na zwiększaniu jej produktywności.

I właśnie taki model dobrze odpowiada temu, czego coraz częściej oczekują afrykańskie państwa. Nie kolejnego worka ryżu, lecz maszyny, magazynu, chłodni, technologii i wiedzy pozwalającej wyprodukować i sprzedać własną żywność.

Wykres interaktywny

Pełny ekran

Lekcje z ochrony ziemi: Liberia i Zimbabwe

Jednym z najgłośniejszych przykładów sporu o kontrolę nad ziemią i lasami stała się Liberia. Emiracka spółka Blue Carbon, kierowana przez członka rodziny panującej w Dubaju, podpisała za rządów prezydenta George’a Weaha memorandum dotyczące projektu obejmującego około miliona hektarów lasów – niemal 10 proc. powierzchni kraju. Oficjalnym celem była ochrona lasów i generowanie kredytów węglowych. Projekt jednak szybko spotkał się ze sprzeciwem organizacji społecznych. Wskazywały one, że może kolidować z prawami lokalnych społeczności zagwarantowanymi przez liberyjską ustawę o prawach do ziemi z 2018 r.

Projekt ostatecznie nie wyszedł poza wstępny etap. Jeszcze przed wyborami w 2023 r. administracja Weaha wstrzymała jego realizację, a później nowe władze nie podjęły prób jego reaktywacji. W 2026 r. Liberia pracowała już nad własnym systemem regulacji rynku kredytów węglowych, przewidującym większą kontrolę państwa i udział społeczności lokalnych. Nie tyle więc „wyrzucono umowę do kosza”, ile zatrzymano model, który budził poważne zastrzeżenia prawne i społeczne.

Podobne ambicje Blue Carbon pojawiły się w Zimbabwe. Firma informowała o projekcie obejmującym 7,5 mln ha, czyli około jednej piątej powierzchni kraju. Tu jednak również nie doszło do faktycznego przejęcia praw do tak ogromnego obszaru. Według władz Zimbabwe porozumienie pozostało deklaracją zainteresowania, a firma nie przedstawiła nawet formalnej koncepcji projektu wymaganej do rozpoczęcia procedury.

Te przypadki pokazują, że spór nie dotyczy wyłącznie tego, kto formalnie jest właścicielem ziemi. Równie ważne jest pytanie, kto otrzymuje prawo do czerpania z niej dochodów, decydowania o sposobie użytkowania lasów i sprzedaży związanych z nimi kredytów węglowych. W państwach, w których ogromne obszary funkcjonują w ramach tradycyjnych lub wspólnotowych systemów własności, nawet pozornie ekologiczna inwestycja może prowadzić do konfliktu z mieszkańcami.

Spór nie dotyczy wyłącznie tego, kto formalnie jest właścicielem ziemi. Równie ważne jest pytanie, kto otrzymuje prawo do czerpania z niej dochodów, decydowania o sposobie użytkowania lasów i sprzedaży związanych z nimi kredytów węglowych.

Zambia mierzy się z innym problemem. Chodzi o niepełną formalizację praw do ziemi i nakładanie się tradycyjnych systemów własności z państwowym rejestrem gruntów. Rząd od kilku lat rozwija Narodowy Program Nadawania Tytułów Własności oraz cyfryzuje administrację gruntami. Nie jest to jednak żadna rewolucja rozpoczęta dopiero w sierpniu 2026 r. Cyfrowy system ZILAS i elektroniczne procedury dotyczące tytułów własności funkcjonowały już wcześniej. W 2026 r. władze rozszerzały przede wszystkim program formalizacji i rejestracji praw do ziemi.

Prawo dla drobnych inwestorów, osobne ścieżki dla wielkich projektów

Globalny wyścig o ziemię tworzy interesujący kontrast z przepisami dotyczącymi zwykłych zagranicznych inwestorów. Nie oznacza to jednak, że wielkie korporacje po prostu „omijają konstytucję”. Duże przedsięwzięcia korzystają raczej ze specjalnych konstrukcji prawnych – dzierżaw, koncesji, spółek lokalnych czy praw przyznawanych projektom inwestycyjnym.

W Zambii ziemia pozostaje pod kontrolą państwa. Cudzoziemcy mogą uzyskać do niej prawa w określonych przez ustawę przypadkach, m.in. jako inwestorzy, stali rezydenci lub za zgodą prezydenta. Standardowe prawa dzierżawne mogą obowiązywać do 99 lat. Nie ma więc prostego zakazu posiadania ziemi przez cudzoziemców – istnieje natomiast system mocno uzależniony od statusu inwestora i zgód administracyjnych.

W Liberii przepisy są bardziej restrykcyjne. Konstytucja stanowi, że prawo własności nieruchomości przysługuje obywatelom Liberii, z ograniczonymi wyjątkami dotyczącymi m.in. niektórych instytucji zagranicznych. Cudzoziemiec nie może więc po prostu kupić ziemi na takich samych zasadach jak obywatel.

W Tanzanii cała ziemia ma formalnie status ziemi publicznej powierzonej prezydentowi w imieniu narodu. Cudzoziemcy nie otrzymują zwykłego prawa własności, ale mogą korzystać z gruntów przeznaczonych pod inwestycje poprzez tzw. derivative rights albo długoterminowe dzierżawy.

Ten system tworzy realną asymetrię. Drobny inwestor musi przejść przez restrykcyjne procedury, podczas gdy wielki projekt dysponujący kapitałem i politycznym wsparciem może korzystać ze specjalnie przewidzianych ścieżek inwestycyjnych. Nie jest to jednak tyle konflikt między „mrówkami a gigantami”, ile zderzenie dwóch różnych reżimów prawnych: zwykłego obrotu nieruchomościami oraz dużych projektów inwestycyjnych.

Rolnictwo jako element polityki migracyjnej

Dla Europy inwestowanie w afrykańskie rolnictwo może mieć znaczenie wykraczające daleko poza politykę rozwojową. W Afryce Subsaharyjskiej rolnictwo odpowiada obecnie za około połowę zatrudnienia, dlatego wzrost produktywności, rozwój przetwórstwa i tworzenie miejsc pracy poza samymi gospodarstwami mogą wpływać na stabilność gospodarczą całych regionów.

Skala niedoinwestowania jest ogromna. Według analizy Boston Consulting Group opartej na ATLAS Investment Barometer w 2022 r. na afrykańskie rolnictwo przypadało średnio około 140 dolarów inwestycji na jednego rolnika rocznie, wobec około 1,3 tys. dolarów średnio na świecie. Dane obejmują przy tym finansowanie publiczne, prywatne i rozwojowe – nie tylko wydatki państwa.

To nie znaczy, że kilka miliardów euro automatycznie zatrzyma migrację. Decyzje migracyjne zależą od wielu czynników – dochodów, demografii, konfliktów, zmian klimatu, sytuacji politycznej czy popytu na pracę w Europie. Jednak inwestycje zwiększające produktywność rolnictwa, przetwórstwo i lokalne zatrudnienie mogą ograniczać część presji ekonomicznej skłaniającej ludzi do wyjazdu.

Z europejskiej perspektywy rachunek jest więc szerszy niż liczba kilometrów ogrodzeń czy budżet Frontexu. Pieniądze wydane na chłodnie, nawadnianie, logistykę, magazyny i lokalne przetwórstwo mogą jednocześnie tworzyć rynek dla europejskich firm i wzmacniać gospodarki państw położonych na południe od Morza Śródziemnego.

Rolnictwo na geopolitycznej szachownicy

Europa nie działa jednak w próżni. Chiny od lat finansują w Afryce infrastrukturę, projekty rolne, centra demonstracyjne, drogi i inne elementy zaplecza gospodarczego. Daje to Pekinowi dostęp do rynków i wzmacnia długoterminowe relacje z afrykańskimi państwami, także w sektorach związanych z surowcami krytycznymi. Nie oznacza jednak „pełnej kontroli” Chin nad afrykańskimi minerałami – o te same aktywa coraz intensywniej konkurują dziś USA, UE i inni inwestorzy.

Rosja stosuje inny model. Jest ważnym eksporterem zbóż, a dostawy żywności wykorzystuje również jako element dyplomacji. Po wycofaniu się z czarnomorskiej inicjatywy zbożowej Moskwa przekazała w 2023-2024 r. sześciu państwom afrykańskim łącznie 200 tys. ton darmowego zboża. Takie działania wzmacniają polityczny przekaz Rosji jako dostawcy żywności, choć nie oznaczają automatycznie politycznej kontroli nad państwami odbiorcami.

Europa ma więc do wyboru nie tyle prostą alternatywę „traktory albo mury”, ile decyzję o tym, czy chce traktować afrykańskie rolnictwo jako jeden z elementów własnej polityki gospodarczej, rozwojowej i bezpieczeństwa. Inwestycje w nawadnianie, chłodnie, magazyny, przetwórstwo i maszyny mogą zwiększać produkcję żywności, tworzyć miejsca pracy i otwierać nowe rynki dla europejskich firm.

Sto miliardów dolarów nie kupi Europie „spokoju na granicach”. Może jednak pomóc zbudować coś trwalszego: gospodarki, w których większa część młodych ludzi będzie miała ekonomiczny powód, by swoją przyszłość wiązać z miejscem, w którym się urodzili.

Główne wnioski

1. Tradycyjna pomoc żywnościowa może uzależniać lokalne społeczności i destabilizować wewnętrzne rynki Afryki. Kontynent coraz wyraźniej oczekuje nie tylko pomocy, lecz także inwestycji, transferu technologii, nowoczesnych maszyn rolniczych i infrastruktury logistycznej.
2. Przekonanie, że to przede wszystkim Chiny masowo przejmują afrykańską ziemię, upraszcza rzeczywistość. Wśród największych inwestorów kontrolujących znaczne areały znajdują się również fundusze i korporacje ze Stanów Zjednoczonych oraz państw Unii Europejskiej.
3. Finansowanie afrykańskiego rolnictwa może być dla Europy skuteczniejszym i bardziej humanitarnym elementem polityki migracyjnej niż samo wzmacnianie barier granicznych. Inwestycje w miejsca pracy, produkcję żywności i infrastrukturę mogą ograniczać część ekonomicznych przyczyn migracji u źródła.