To ma być nowa linia obrony Polski. Marcin Napiórkowski o tym, jak opowiadać historię (WYWIAD)

Audio generowane przez AI. Może zawierać błędy.

– Pamięć historyczna staje się przedmiotem dezinformacji i narzędziem polaryzacji, dlatego instytucje zajmujące się przeszłością trzeba traktować jako część infrastruktury bezpieczeństwa państwa – mówi Marcin Napiórkowski, dyrektor Muzeum Historii Polski. W rozmowie o strategii polityki pamięci wyjaśnia, dlaczego Polska potrzebuje wielu opowieści o swojej historii, lepszej współpracy muzeów i myślenia wykraczającego poza jedną kadencję rządu.

Pamięć i bezpieczeństwo

Michał Szcześniewski, XYZ: Dlaczego Polska potrzebuje dziś strategii polityki pamięci?

Dr hab. Marcin Napiórkowski, dyrektor Muzeum Historii Polski, szef zespołu opracowującego Strategię Polityki Pamięci: Pamięć staje się polem bitwy. Jest obiektem coraz bardziej rozbudowanej dezinformacji, narzędziem polaryzacji społeczeństwa i wbijania klina między Polskę a jej sojuszników: Ukrainę, Litwę czy państwa Europy Zachodniej.

To oznacza, że musimy zacząć traktować pamięć i instytucje pamięci jako kluczową infrastrukturę bezpieczeństwa państwa. To pierwsza i główna teza tej strategii.

Instytucje pamięci mogą śledzić fałszywe narracje, wyjaśniać ich mechanizmy i aktywnie im przeciwdziałać. Mogą także pełnić kluczową funkcję w redukowaniu polaryzacji i tworzeniu przestrzeni wspólnych, wzmacniając poczucie wspólnoty i utrudniając destabilizację.

Jak w takim razie powinniśmy opowiadać o historii?

Pierwszym odruchem zagrożonej wspólnoty bywa syndrom oblężonej twierdzy. Pojawia się przekonanie, że musimy być jak zaciśnięta pięść i opowiadać historię Polski jednogłośnie.

Musimy zacząć traktować pamięć i instytucje pamięci jako kluczową infrastrukturę bezpieczeństwa państwa.

W strategii proponujemy odwrotne podejście. Dążenie do ujednolicenia pamięci prowadzi do eliminowania osobnych głosów. Wspólnota staje się wtedy bardziej podatna na destabilizację, bo nieustannie szuka wrogów wewnętrznych i zewnętrznych. Jeżeli zakładamy, że może istnieć tylko jedna opowieść o historii Polski, zaczynają nas niepokoić odrębne doświadczenia Kaszubów czy Ślązaków albo krytyczna historia ludowa. Tymczasem siłą naszej kultury pamięci powinny być różnorodność i bogactwo.

Czy każda opowieść o przeszłości jest uprawniona?

Granicą jest prawda historyczna, źródła i praca historyków. Nie chodzi o to, żeby zrównywać prawdę z fałszem, bo w ten sposób nie pokonamy dezinformacji. Możemy natomiast różnić się w interpretacjach i opowiadać o różnych doświadczeniach.

Co się dzieje, gdy próbujemy opowiadać historię tylko w jeden sposób?

Weźmy wystawę „Nasi chłopcy” [o mieszkańcach Pomorza wcielonych do armii III Rzeszy – red.]. Jeżeli zakładamy istnienie jednej jedynej opowieści, przy takiej wystawie pojawia się pytanie: czy ona przypadkiem nie jest przeciwko państwu? Czy nie jest jakimś sabotażem?

Jeżeli założymy, że w polskim pejzażu pamięci jest miejsce na różne opowieści, których granicą są prawda historyczna i źródła, możemy bez gniewu rozmawiać o interpretacjach. To właśnie polski gen wolności w praktyce.

Czytaj również: Zełenski: otwarcie archiwów ws. Wołynia i nowe kroki wobec Polski

Jakie znaczenie ma to dla naszych relacji z sąsiadami?

Jeśli nie powiemy wprost, jakie są nasze cele i zasady, pozostawiamy miejsce na domysły. W naszej polityce pamięci jest miejsce na różne historie na przykład relacji polsko-ukraińskich, również na najtrudniejsze rozdziały. Nie oznacza to rezygnacji z prawdy historycznej. Oznacza, że nie chcemy budować narracji hegemonicznej ani nikogo sobie podporządkowywać.

Rosji zależy na przedstawieniu Polski jako państwa, które zachowuje się tak jak ona. Będzie nam przypisywać imperialną politykę historyczną i podsycać obawy naszych sąsiadów.

Muzea, współpraca i pieniądze

Co nowego wniesie strategia?

To nie jest strategia rewolucji. Nie mówi: odrzućmy to, co poprzednie rządy, w tym rząd Prawa i Sprawiedliwości, budowały przez lata. Jej podstawą jest dostrzeżenie ogromnego kapitału, który powstał dzięki inwestycjom w muzea. Dziś musimy zastanowić się, jak wykorzystać ten dorobek wobec nowych wyzwań.

Co więc wymaga poprawy?

Mamy imponujące inwestycje w nowe muzea, ale nie stworzyliśmy dostatecznie sprawnej sieci współpracy między nimi. Instytucje często działają w silosach, zlecają podobne badania albo przygotowują wydarzenia związane z tymi samymi rocznicami, nie wiedząc wystarczająco dużo o działaniach innych.

Wśród ekspertów, z którymi rozmawialiśmy, mocno wybrzmiewała sugestia, żeby przyhamować z otwieraniem nowych instytucji, a dofinansować już istniejące. Przykładem jest sieć archiwów państwowych. Są też biblioteki i lokalne izby pamięci.

Jak można to zmienić?

Proponujemy między innymi stworzenie Obserwatorium Pamięci. Byłoby ono formą współpracy już istniejących instytucji, a nie osobną instytucją. Chodzi o połączenie wysiłków badawczych, żeby lepiej monitorować stan pamięci, poznawać potrzeby różnych grup odbiorców, śledzić dezinformację i sprawdzać skuteczność prowadzonych działań.

Zadaniem państwa nie jest ingerowanie w wolność badań akademickich ani ręczne sterowanie muzeami.

Pierwsze próby skierowane na walkę z dezinformacją już prowadzimy w ramach nieformalnej współpracy Muzeum Historii Polski z Instytutem Pileckiego, Centrum Mieroszewskiego i Muzeum POLIN. Zamiast działać obok siebie, możemy uzupełniać swoje kompetencje.

Co jeszcze przewiduje strategia?

W ramach wspierania stabilności i kultury dialogu proponujemy powołanie Rady Pamięci. Byłaby forum współpracy przy planowaniu obchodów i patronów kolejnych lat. Dziś Sejm i Senat ustanawiają patronów z niewielkim wyprzedzeniem.

Proponujemy myślenie ze zdecydowanie większym, trzyletnim wyprzedzeniem: wcześniejsze wyznaczanie patronów, wskazanie osoby odpowiedzialnej za organizację obchodów i określenie budżetu. Dzięki temu za te same albo mniejsze pieniądze można byłoby zrobić więcej.

Czy da się to wszystko zorganizować i sfinansować?

Być może to z mojej strony przejaw myślenia życzeniowego.  Czasem potrzebny jest ktoś, kto nie wie, że się nie da i po prostu działa.

W naszym zamyśle Obserwatorium i Rada nie będą wymagały dodatkowego zastrzyku budżetowego, lecz przede wszystkim porozumienia między instytucjami. Wiem, że porozumienie bywa czasem równie trudne, jak finansowanie, ale to nie znaczy, że powinniśmy rezygnować z ambitnych celów.

Co z rolą lokalnych społeczności?

Nie ma sprzeczności między pamięcią lokalną czy regionalną a ogólnopolską. Ludzie powinni być współgospodarzami własnej pamięci, dlatego potrzebujemy mechanizmów, które dowartościują lokalne organizacje.

Weźmy zbliżającą się wielkimi krokami dwusetną rocznicę powstania listopadowego. Można zorganizować wielkie obchody w Warszawie, ale można też tak zaplanować program, żeby część środków otrzymały niewielkie podmioty lokalne. Powstanie nie jest przecież wyłącznie historią Warszawy. Dobre doświadczenia zebraliśmy już podczas obchodów 160. rocznicy powstania styczniowego.

Strategia na lata

Co musi się stać, żeby strategia zaczęła działać?

Strategia sama nie rozwiązuje problemów. Pomaga je rozpoznać, wskazać cele i zdecydować, gdzie skierować wysiłki. Później trzeba przełożyć ją na programy, mechanizmy finansowania i regulacje. Przygotowanie dobrego pakietu legislacyjnego to praca na lata dla urzędników. Przed nami jeszcze długa droga, jeśli chodzi o konkretne rozwiązania.

Czy polityka pamięci może przetrwać zmianę rządu?

Nie mamy wyjścia. Alternatywa jest przerażająca. Jeśli pozwolimy, żeby pamięć stała się przestrzenią wojny domowej, nie będziemy mieć przyszłości. Nie jest za późno, żeby się cofnąć o krok albo dwa.

Ta strategia jest w dobrym znaczeniu dokumentem kompromisowym. W jej przygotowaniu uczestniczyły różne środowiska. Powinniśmy myśleć o polityce pamięci na lata. Mamy doświadczenia z programu wieloletniego „Niepodległa” i z dużych inwestycji kulturalnych, które były kontynuowane przez kolejne rządy.

Wśród ekspertów, z którymi rozmawialiśmy, mocno wybrzmiewała sugestia, żeby przyhamować z otwieraniem nowych instytucji, a dofinansować już istniejące.

Zresztą, gdzieś głęboko u źródeł tej strategii jest uznanie dla kluczowego dla konserwatystów rozpoznania, że pamięć jest kluczowa dla przetrwania społeczeństwa. Już kilka lat temu, pracując nad książką „Turbopatriotyzm”, zrozumiałem, że ta diagnoza znaczenia pamięci była mądra i przewidująca. Choć sam jestem osobą o lewicowych poglądach, głęboko wierzę, że w tej kwestii nie ma miejsca na konflikt.

Co może zapewnić jej trwałość?

Ważne jest wspieranie autonomii dyrektorów instytucji, trwałości ich kadencji i mechanizmu konkursowego. Strategia powinna również wyznaczać granice interwencji państwa. Zadaniem państwa nie jest ingerowanie w wolność badań akademickich ani ręczne sterowanie muzeami. Powinno ono wyznaczać długofalowe cele, tworzyć warunki do działania i dbać o infrastrukturę łączącą instytucje.

A jaką rolę miałby odgrywać Instytut Pamięci Narodowej?

Strategia nie ma charakteru nakazowo-zakazowego. Przedstawiciele IPN aktywnie uczestniczyli w pracach. Instytut oficjalnie przekazał nam uwagi do roboczej wersji strategii, były one zresztą bardzo krytyczne. IPN, zgodnie ze swoją misją, zwraca szczególną uwagę na granice tolerancji – na to, że nie ma w Polsce miejsca na gloryfikację zbrodni nazistowskich i komunistycznych. W strategii, z kolei, skupiamy się przede wszystkim na uwzględnieniu różnych doświadczeń historycznych. Między tymi zadaniami może istnieć napięcie, ale nie ma wątpliwości, że bezwzględne odcięcie od totalitaryzmów jest warunkiem budowy demokratycznej kultury pamięci.

Jak dobrze Polacy znają historię?

Widzimy rozbieżność między deklaracjami, że historia jest ważna, a rzeczywistym poziomem wiedzy. Niepokoją odpowiedzi nawet na proste pytania, na przykład o to, co wydarzyło się w 1918 r.

Nie możemy jednak całej odpowiedzialności zrzucać na szkołę. Instytucje pamięci również mają pracę do wykonania. Potrzebujemy wyobraźni historycznej, rozumienia krytyki źródeł i umiejętności oceny wiarygodności przekazu. Historia uczy też myślenia przyczynowo-skutkowego.

Skąd będziemy wiedzieć, czy strategia działa?

Każda sensowna strategia powinna zawierać mechanizmy weryfikacji. Jednym z zadań Obserwatorium Pamięci byłoby monitorowanie wskaźników, które pokażą, czy cała strategia i konkretne działania przynoszą rezultaty.

Można badać, czy ludzie uważają, że więcej ich łączy, czy dzieli oraz sprawdzać stosunek do własnej wspólnoty i innych grup. Potrzebne są też mierniki dla konkretnych programów, na przykład tego, czy angażują małe, lokalne podmioty.

Kto będzie odpowiadał za wdrożenie strategii?

Dotychczas prowadziłem prace nad dokumentem i oczywiście biorę odpowiedzialność za jego błędy i ograniczenia. Teraz jednak decyzje przechodzą na poziom polityczny i urzędniczy. Strategię firmuje ministra kultury Marta Cienkowska. To po stronie resortu mają zapaść decyzje dotyczące wdrożenia oraz mechanizmów weryfikacji.

Strategia sama nie rozwiązuje problemów. Pomaga je rozpoznać, wskazać cele i zdecydować, gdzie skierować wysiłki.

Co za trzy–pięć lat uznałby pan za dowód sukcesu?

Byłoby nim to, że w innych krajach zaczęłyby powstawać podobne dokumenty, a polskie podejście do wielogłosowej pamięci stałoby się przykładem dobrej praktyki. Szczególnie cenne byłoby to w relacjach z naszymi sąsiadami.

No i oczywiście jako naukowiec bardzo bym się cieszył, gdyby działania w obszarze pamięci były w stopniu większym niż dotychczas oparte na danych. Chodzi o to, żeby nie prowadzić polityki na wyczucie albo według politycznego widzimisię. Potrzebujemy informacji zwrotnej o tym, co działa, a co trzeba poprawić.

Główne wnioski

1. Pamięć historyczna staje się kwestią bezpieczeństwa. Według Marcina Napiórkowskiego fałszywe narracje o przeszłości mogą pogłębiać podziały w społeczeństwie i psuć relacje Polski z sojusznikami. Odpowiedzią nie powinna być jednak jedna, narzucona opowieść o historii. Dyrektor Muzeum Historii Polski przekonuje, że wspólnotę wzmacnia różnorodność perspektyw, pod warunkiem że ich granicę wyznaczają prawda historyczna i źródła.
2. Polska potrzebuje lepszej współpracy istniejących instytucji pamięci. Napiórkowski zwraca uwagę, że muzea i inne placówki często działają osobno, choć prowadzą podobne badania lub przygotowują obchody tych samych rocznic. Jedną z propozycji jest Obserwatorium Pamięci, które pomogłoby łączyć ich wysiłki, monitorować dezinformację i oceniać skuteczność działań. Strategia ma też dowartościować lokalne organizacje oraz pamięć regionalną.
3. Strategia będzie wymagała trwałości ponad podziałami i konkretnych mechanizmów wdrożenia. Zdaniem Napiórkowskiego polityka pamięci powinna być kontynuowana przez kolejne rządy, a instytucje zajmujące się historią muszą mieć przestrzeń do niezależnego działania. Sam dokument nie wystarczy: jego cele trzeba przełożyć na programy, zasady finansowania, regulacje i mierniki. Decyzje dotyczące wdrożenia mają należeć do Ministerstwa Kultury.