Local content na językach, polskie firmy na marginesie. „Odpadają, zanim zdążą złożyć ofertę”
Local content miał sprawić, że pieniądze wydawane na strategiczne inwestycje będą w większym stopniu trafiać do polskich firm. Przetargi na rozbudowę zakładu PIT-Radwar w Kobyłce czy na dostawę amunicji pokazują jednak inną rzeczywistość. O local contencie w praktyce rozmawiamy z resortami, a także przedsiębiorcami.
Z tego artykułu dowiesz się…
- Dlaczego warunki przetargu na rozbudowę zakładu PIT-Radwar wywołały zarzuty o ograniczanie dostępu polskim firmom.
- Jak tłumaczą tę sytuację ministerstwa: MAP, MON oraz Polska Grupa Zbrojeniowa.
- Jakie znaczenie w przetargach ma cena.
Audio generowane przez AI. Może zawierać błędy.
Local content – jedno z najczęściej odmienianych przez polityków pojęć ostatnich miesięcy – miał sprawić, by jak największa część pieniędzy wydawanych na strategiczne inwestycje zostawała w Polsce. Założenie planu jest proste – podmioty wydające publiczne pieniądze mają wybierać najpierw spółki działające w Polsce.
Ministerstwo Aktywów Państwowych (MAP) przygotowało nawet własną definicję local contentu. Według resortu o tym, czy przedsiębiorstwo można uznać za krajowe, nie przesądza wyłącznie pochodzenie kapitału, ani narodowość właściciela. Znaczenie mają m.in. miejsce prowadzenia działalności, zatrudnienie, płacone w Polsce podatki i składki. Oznacza to, że do krajowego komponentu mogą być zaliczane także firmy z zagranicznym kapitałem.
Znaczenie zdefiniowanych przez MAP założeń będzie rosło. Przed Polską kolejna fala wielkich inwestycji – od energetyki jądrowej i Portu Polska rozpoczynając. Jak się jednak okazuje, polityczne deklaracje nie zawsze przekładają się na praktykę zakupową.
PGZ wyklucza polskie podmioty?
Wątpliwości dotyczące stosowania zasad local contentu w praktyce dobrze pokazuje przetarg na rozbudowę zakładu PIT-Radwar w Kobyłce. To polski producent i dostawca zaawansowanych urządzeń na potrzeby obronności i bezpieczeństwa państwa.
Jednym z wymogów we wspomnianym przetargu było wykazanie się realizacją w ciągu ostatnich siedmiu lat obiektu kubaturowego o wartości co najmniej 500 mln zł. Tak duże inwestycje realizowano jednak w Polsce sporadycznie. Podobne kontrakty zaś zdobywały głównie firmy z kapitałem zagranicznym.
Na tę sprzeczność zwracali uwagę polscy przedsiębiorcy. Jerzy Mirgos, prezes i założyciel Mirbudu, jednej z największych grup budowlanych w Polsce, w XYZ wskazywał, że wymagania w danym postępowaniu dyskwalifikują wszystkie polskie podmioty.
– Żadna polska firma nie ma szans na spełnienie warunków brzegowych. Pozostają więc spółki z międzynarodowych holdingów, które mogą się podeprzeć doświadczeniem i zasobami swoich zagranicznych struktur. W efekcie polscy wykonawcy odpadają, zanim zdążą złożyć ofertę – mówił Jerzy Mirgos.
Zarzucił również rządowi niewywiązywanie się z deklaracji.
– Minister Balczun mówi o wspieraniu polskich podmiotów, promowany jest local content. Ale kiedy schodzimy do poziomu spółek Skarbu Państwa, powiązanych z Polską Grupą Zbrojeniową (PGZ) okazuje się, że z tych zapowiedzi nic nie ma – mówił Jerzy Mirgos.
PGZ: Kryteriami są oświadczenia firm
Sytuację – w bardzo oszczędnych słowach – skomentowała Polska Grupa Zbrojeniowa. Spółka informuje, że wdraża rozwiązania z Kodeksu Dobrych Praktyk Local Content, a kryteria krajowości opierają się… na oświadczeniach przedsiębiorców. Spełnienie tych kryteriów ma być następnie raportowane na platformie zakupowej PGZ.
„Niezależnie od wdrażania kodeksu PGZ podejmuje działania na rzecz polonizacji produkcji, rozwoju krajowych kompetencji oraz włączania polskich przedsiębiorstw do łańcuchów dostaw” – podało biuro prasowe.
Odnośnie PIT-Radwar PGZ nie wyjaśnia, czy kryteria krajowości były w nim stosowane. Przekonuje, że wymagania w drugim etapie rozbudowy zakładu nie różnią się od tych stosowanych podczas pierwszego etapu, realizowanego w latach 2022-2023. Wyśrubowane zdaniem wielu kryteria wynikają „ze skali i strategicznego znaczenia inwestycji”, a ich celem jest ograniczenie ryzyka i zapewnienie terminowej realizacji projektu.
PGZ nie ujawnia szczegółów postępowania ze względu na jego niepubliczny charakter.
Zapytane przez nas Ministerstwo Obrony Narodowej nie odniosło się do sprawy. W odpowiedzi przesłanej do naszej redakcji resort oświadczył, że pytania o przetarg PIT-Radwar w Kobyłce wykraczają poza właściwości resortu. Nadmienił jednocześnie, że stale monitoruje bezpieczeństwo, ale wyniki tych analiz nie zostaną ujawnione.
MAP: Local content nie może przesłaniać efektywności
O przetarg na PIT-Radwar zapytaliśmy także Ministerstwo Aktywów Państwowych. To właśnie MAP pod przewodnictwem Wojciecha Balczuna ukuło i propagowało pojęcie local contentu.
W odpowiedzi przesłanej do naszej redakcji MAP wskazuje, że zamawiający zobowiązany był do przyjęcia tak wysokich warunków udziału m.in. ze względu na skalę i wartość inwestycji. Chodziło o zweryfikowanie zdolności wykonawców.
Resort podkreśla, że do postępowania zaproszono największe firmy budowlane, działające na polskim rynku, a „warunki nie miały charakteru dyskryminacyjnego”. MAP zaznacza, że przetarg prowadzono poza reżimem Prawa zamówień publicznych na podstawie wewnętrznych regulacji spółki. To PIT-Radwar odpowiadał więc za określenie warunków i ocenę ryzyka inwestycji.
„Sam fakt, że część podmiotów działających na rynku może nie spełniać określonych wymagań, nie może być postrzegane za naruszenie zasad local contentu (…)” – napisał MAP.
Jedyne kryterium: cena
Ale przykładów, w których nie uwzględnia się zasad local contentu jest więcej.
Takim postępowaniem był przetarg na zakup i dostawę amunicji kal. 5,56x45 mm NATO z pociskiem typu SS 109. Z odpowiedzi, które udzieliła nam Komenda Główna Policji, rzeczywiście wynika, że w przetargu nie przewidziano dodatkowej punktacji za polskie pochodzenie produktów ani produkcję w Polsce.
– Jedynym kryterium decydującym o wyborze najkorzystniejszej oferty jest cena brutto, której w umowie przypisano wagę 100 proc. – skomentowała podkom. Iwona Kijowska z biura komunikacji KGP.
Zwróciła jednocześnie uwagę, że jest to zgodne „z zasadami równego traktowania wykonawców oraz uczciwej konkurencji”. Policja zaznacza, że przy zamówieniach na amunicję, kryteria oceny ofert są ustalane osobno dla każdego zamówienia.
O podobnej sprawie mówił nam inny przedsiębiorca działający w przemyśle zbrojeniowym.
– Z moich wieloletnich doświadczeń wynika, że polscy producenci są otwarci na współpracę między sobą i tworzenie wspólnych rozwiązań. Często jednak zamówienia finansowane ze środków publicznych premiują, mniej lub bardziej świadomie, dostawców zagranicznych albo pośredników, którzy korzystają z wieloletniego wsparcia własnych państw – uważa przedsiębiorca chcący zachować anonimowość.
Dodaje, że jeśli chcemy budować silną, odporną polską gospodarkę, musimy traktować zamówienia publiczne także jako inwestycję w krajowe kompetencje.
– Z perspektywy średniego przedsiębiorstwa szczególnie ważny jest realny dostęp do tych zamówień. Przez lata rozwijamy innowacje wyłącznie na własne ryzyko, inwestując w badania i rozwój większość zysku. Zamówienia publiczne pozwoliłyby uruchomić produkcję na większą skalę, przy zachowaniu kontroli nad firmą i opracowaną technologią – podsumowuje.
Zdaniem eksperta
Czy Polska jest na dobrej drodze local contentu?
Zauważamy wyraźną potrzebę dostosowania standardów i procedur współpracy ze stroną publiczną do dynamicznie zmieniających się dzisiejszych realiów. Innowacyjne podmioty tworzące nowatorskie rozwiązania o podwójnym zastosowaniu potrzebują szerszego wsparcia, aby móc w pełni uczestniczyć w budowaniu krajowej odporności. Widzimy również konieczność wypracowania lepszych mechanizmów ułatwiających pozyskiwanie finansowania, a także ogromną szansę w lepszym zagospodarowaniu wiedzy oraz potencjału osób kończących służbę w Siłach Zbrojnych RP.
Czy w Polsce jesteśmy na dobrej drodze? Zdecydowanie dostrzegamy rosnący potencjał rodzimych przedsiębiorstw technologicznych, co stanowi doskonały fundament na przyszłość. Aby jednak przekuć te możliwości w realne zdolności państwa, potrzebujemy sprawnej platformy współpracy łączącej przemysł, inwestorów i instytucje publiczne. Właśnie w tym celu powołaliśmy naszą Izbę. Naszą linią działania jest otwieranie drzwi do rynku obronnego, pomaganie w zrozumieniu procesów zamówień, offsetu czy certyfikacji oraz transparentne wspieranie zmian prawnych. Wierzymy, że konstruktywny dialog i mądre łączenie potencjałów pozwolą polskim technologiom o podwójnym zastosowaniu stać się trwałym filarem naszego narodowego bezpieczeństwa.
Na problem braku mechanizmów premiujących krajową produkcję w zamówieniach publicznych zwraca uwagę kolejny przedsiębiorca operujący w przemyśle zbrojeniowym.
– O wyborze dostawcy decyduje przede wszystkim cena, która w niektórych postępowaniach stanowi 100 proc. oceny ofert, a w innych odpowiada za 80 proc., przy pozostałych 20 proc. przypisanego okresu gwarancji. Miejsce produkcji zamawianego sprzętu nie jest ponadto punktowane. Polskie firmy posiadające własne zakłady produkcyjne nie uzyskują żadnej przewagi nad pośrednikami oferującymi produkty wytwarzane za granicą – punktuje przedsiębiorca.
Jego zdaniem potrzebne są zmiany legislacyjne, które pozwoliłyby uwzględniać produkcję na terenie Polski jako dodatkowe kryterium oceny ofert. Byłby to konkretny sposób realizacji deklarowanej przez rząd polityki wspierania krajowego przemysłu i zwiększania udziału polskich przedsiębiorstw w zamówieniach sektora obronnego.
Na którym poziomie jest problem?
Choć idea rozwijania krajowej produkcji i wzmacniania suwerenności gospodarczej spotyka się z poparciem przedsiębiorców, jej realizacja w praktyce napotyka istotne bariery.
Jak wskazuje jeden z nich, stawianie na polski przemysł ma szczególne znaczenie dla bezpieczeństwa państwa, zwłaszcza w obliczu niepewnych trwałości deklaracji sojuszniczych. Problemem pozostaje jednak dostęp krajowych producentów do wojska i spółek Skarbu Państwa.
– Od dwóch lat bezskutecznie próbujemy zainteresować polski sektor obronny gotowymi rozwiązaniami, które znajdują już zastosowanie na rynku cywilnym oraz w państwach NATO. Mimo zainteresowania i pozytywnych ocen ze strony instytucji rządowych, w tym zajmujących się wspieraniem polskiego eksportu, naszej firmie nie udało się nawiązać bezpośredniego kontaktu ani z wojskowymi ani z osobami odpowiedzialnymi za podejmowanie decyzji zakupowych w państwowych spółkach zbrojeniowych – opisuje przedsiębiorca.
Opowiada, że docierają do polityków, nawet na szczeblu ministrów czy wicepremierów, ale nie do ludzi, którzy faktycznie mogliby wykorzystać ich rozwiązania.
– Taka sytuacja pokazuje rozdźwięk między politycznymi deklaracjami dotyczącymi wspierania krajowego przemysłu a codzienną praktyką funkcjonowania państwowego sektora obronnego. W efekcie wojsko i spółki Skarbu Państwa nie zawsze wiedzą, jakie technologie są już dostępne na polskim rynku, a krajowi producenci mają trudności z dotarciem do potencjalnych odbiorców – podsumowuje nasz rozmówca.
Ekspert: politycy sobie, a local content gdzie indziej
Podobnie uważa Bartosz Kuźnicki z firmy BC Arms. Jego zdaniem „local content” jest bardzo głośno premiowany na wysokich szczeblach, w szczególności politycznych, jednak w żaden sposób nie wpływa to na kwestię zakupów w ramach prawa zamówień publicznych ani nawet zamówień podprogowych w ramach procedury uproszczonej. Wszystkie postępowania promują głównie niską cenę oraz spełnienie wymagań minimalnych. Pochodzenie produktu nie ma znaczenia.
– W medialnym przekazie słychać wypowiedzi, które na to wskazują, ale w naszym sektorze nie ma to żadnego przełożenia i nie jest to w żaden sposób premiowane. Dodam tylko, że produkcja produkcji jest nierówna. Na naszym przykładzie mogę jasno powiedzieć: cały proces produkcyjny od pierwszego cięcia materiału z belki po wykończenie ma miejsce w naszej firmie. Do tego udało nam się doprowadzić do polonizacji jednego z głównych komponentów, jakim jest ceramika. Prowadzimy również prace nad polonizacją drugiego najważniejszego elementu, jakim jest polietylen – wskazuje Bartosz Kuźnicki.
Firma na terenie Polski realizuje procesy związane z badaniem i rozwojem oraz samą produkcję. Wiąże się to z dużymi kosztami: zatrudnienia, użycia materiałów do badań oraz energii.
– Nie jesteśmy w stanie konkurować cenowo z produktami chińskimi czy firmami wykorzystującymi luki prawne w postaci wykonania ostatniej istotnej obróbki na terenie Polski czy Europy. I one nazywają to produkcją lokalną, choć w rzeczywistości 95 proc. produktu powstało w Chinach. Kupujący zapominają często, że w tak konkurencyjnym świecie wyższa cena polskiego produktu nie wynika z marży producenta tylko kosztów. W naszym przypadku kupując płytę w klasie K4 wspiera się zatrudnienie zarówno w naszej firmie, jak i w firmie produkującej dla nas ceramikę pod Warszawą – tłumaczy prezes BC Arms.
A co należałoby zmienić w kwestii rozwiązań „local content” dla przemysłu obronnego czy szerzej dual-use?
– Należałoby natychmiast wprowadzić wymóg wskazania kraju pochodzenia komponentów. A jeżeli jest możliwość pozyskania ich na miejscu, to premiować producentów nie tylko produkujących w Polsce, ale też korzystających w miarę możliwości z lokalnych komponentów – proponuje Bartosz Kuźnicki.
I wskazuje ryzyko.
– Jeżeli nie zrobimy w tej materii porządku, to ryzykujemy całkowitą utratą zdolności produkcyjnych na terenie Polski i Europy. Doprowadzą do tego produkty z regionów świata, gdzie wymogi BHP, kontrola jakości oraz obciążenia związane ze spełnieniem wymagań ekologicznych nie są respektowane. Dopuszczenie do sytuacji, w której coraz więcej produktów przez niższą cenę będzie kupowana w Chinach, może doprowadzić do drastycznego skoku wskaźnika stopy bezrobocia, ponieważ firmy handlowe i pośrednicy zatrudniają znacząco mniej osób niż firmy produkcyjne, które będą upadać przez brak zamówień – podsumowuje prezes BC Arms.
Nie brakuje głosów pozytywnych
Nie wszyscy przedsiębiorcy z sektora obronnego podzielają jednak krytyczne opinie na temat realizacji polityki local contentu. Przykładem jest branża tekstylna, w której preferowanie krajowej produkcji ma już wieloletnią tradycję.
– W przypadku zamówień dla Wojska Polskiego całość produkcji od ponad dekady odbywa się w kraju. Obejmuje to również poszczególne etapy łańcucha dostaw, w tym działalność polskich dziewiarni i farbiarni. W tekstyliach local content nie jest żadną nowością. Funkcjonuje od ponad 10 lat – wskazuje Sebastian Knap, prezes firmy Trawena, dostarczającej wyroby tekstylne dla sił zbrojnych Polski, Niemiec i Szwecji.
Przedsiębiorca zwraca uwagę, że poszczególne państwa NATO przyjmują odmienne podejście do miejsca produkcji zamawianego wyposażenia. Według jego relacji Polska wyraźnie preferuje produkcję krajową, zaś Szwecja koncentruje się przede wszystkim na cenie, pozostawiając dostawcy swobodę wyboru lokalizacji zakładów.
Niemcy stosują zaś rozwiązanie pośrednie: wykazanie i udokumentowanie poszczególnych elementów łańcucha dostaw. W ocenie prezesa Traweny polski system zamówień w sektorze tekstylnym już dziś realizuje zatem wiele założeń, które obecnie przedstawiane są jako nowe elementy polityki local contentu.
Zwraca uwagę na jeszcze jeden aspekt. Obsługa zamówień wojskowych wymaga bowiem nie tylko odpowiedniego zaplecza produkcyjnego, lecz także znajomości specyficznych wymagań zamawiającego i umiejętności funkcjonowania w systemie zamówień publicznych.
– Z tego względu nie spodziewam się, aby najnowsze deklaracje dotyczące local contentu doprowadziły do istotnych zmian na rynku tekstyliów wojskowych. Dostrzegam natomiast potencjalną szansę dla krajowych poddostawców, którzy mogliby w większym stopniu uczestniczyć w łańcuchach produkcyjnych firm realizujących kontrakty dla armii – mówi Sebastian Knap.
Współpraca z administracją jest dobra, ale...
Kolejny z przedsiębiorców, rozwijający technologie dual-use, wskazuje, że na średnich i niższych szczeblach administracji dostrzega otwartość, zaangażowanie i gotowość do współpracy. Pozytywnie ocenia codzienne kontakty z instytucjami podlegającymi resortowi obrony. Zaznacza jednak, że dobra współpraca z administracją nie oznacza automatycznego preferowania polskich firm w zamówieniach publicznych.
Jego zdaniem w debacie o local contencie często miesza się kwestie strategicznej polityki przemysłowej, warunków poszczególnych przetargów i możliwości technologicznych samych przedsiębiorców.
– Dobra współpraca z instytucjami nie oznacza jeszcze, że polskość jest automatycznie premiowana w warunkach zamówień. Z kolei brak zamówienia dla polskiej firmy nie musi oznaczać, że państwo nie chce wspierać krajowej technologii – podkreśla przedsiębiorca.
Zwraca uwagę, że samo opracowanie innowacyjnego rozwiązania nie wystarcza, aby dostarczyć je wojsku. Przedsiębiorcy muszą zapewnić odpowiednią skalę produkcji, powtarzalność, niezawodność i obsługę techniczną. Przedsiębiorca podkreśla również znaczenie zrozumienia procesu badawczego i wymagań odbiorcy. W tym obszarze pozytywnie ocenia własne doświadczenia ze współpracy z instytucjami.
Znacznie większy problem przedsiębiorca dostrzega w braku konsekwentnej, długofalowej polityki przemysłowej państwa. Jego zdaniem Polska powinna określić, jakie strategiczne kompetencje technologiczne i produkcyjne zamierza rozwijać, a następnie realizować te założenia niezależnie od zmian politycznych.
– Firma nie zbuduje zakładu, zespołu i technologii w rytmie kolejnych politycznych zwrotów. Administracja również potrzebuje stabilnych priorytetów, odpowiednich zasobów i przestrzeni do podejmowania decyzji, a ministerialne deklaracje muszą przekładać się na konkretne działania instytucji wykonawczych. Nie oznacza to jednak, że local content powinien sprowadzać się do produkowania wszystkiego w Polsce – mówi przedsiębiorca.
Jego zdaniem w kraju należy świadomie rozwijać własne kompetencje i kontrolę nad kluczowymi obszarami, korzystając równocześnie ze współpracy europejskiej i międzynarodowej. Skuteczna polityka local contentu wymaga według niego przewidywalności i konsekwencji ze strony państwa oraz większego zaangażowania oraz gotowości produkcyjnej krajowych firm.
Główne wnioski
- Deklaracje o local contencie nie zawsze przekładają się na warunki przetargów. Przykład rozbudowy PIT-Radwar pokazuje, że wymagania stawiane wykonawcom mogą budzić zastrzeżenia krajowych firm. W zamówieniu policji na amunicję nie przewidziano dodatkowych punktów za polskie pochodzenie produktu.
- Cena i warunki udziału w postępowaniach mogą utrudniać rozwój krajowych producentów. Polskie firmy konkurują z zagranicznymi dostawcami, którzy często mają przewagę kosztową. Przedsiębiorcy zwracają też uwagę na trudności z dotarciem do wojska i państwowych spółek zbrojeniowych.
- Local content nie oznacza automatycznie, że cała produkcja musi odbywać się w Polsce. Przykład branży tekstylnej pokazuje, że krajowe łańcuchy dostaw mogą funkcjonować od lat. Rozwój pozostałych sektorów wymaga jednak stabilnej polityki państwa, zamówień i budowania kompetencji produkcyjnych.
