Kategorie artykułu: Biznes Technologia
Współpraca z partnerem

AI nie zastąpi myślenia. Dlaczego polskie firmy mogą przegapić największą szansę od dekad

Sztuczna inteligencja zmienia sposób działania firm, ale sama automatyzacja nie zapewni im trwałej przewagi. Jak wykorzystać nowe technologie, by budować wartość, a nie tylko ograniczać koszty? To jeden z głównych tematów konferencji Symfonia Digital Day „Algorytm polskiej gospodarki”.

Algorytm polskiej gospodarki przyciągnął setki ekspertów, menedżerów i przedstawicieli świata publicznego. Celem konferencji było podjęcie ważnych tematów z punktu widzenia przyszłości biznesu
Algorytm polskiej gospodarki przyciągnął setki ekspertów, menedżerów i przedstawicieli świata publicznego. Celem konferencji było podjęcie ważnych tematów z punktu widzenia przyszłości biznesu. Fot. mat. prasowe

Z tego artykułu dowiesz się…

  1. Dlaczego firma może pracować szybciej dzięki AI, a mimo to nie budować przewagi nad konkurencją.
  2. Gdzie polskie przedsiębiorstwa mogą znaleźć swoje miejsce w gospodarce zmienianej przez sztuczną inteligencję.
  3. Jakie decyzje przesądzą o tym, kto przejmie zyski z AI i co ta zmiana oznacza dla pracowników.
Loading the Elevenlabs Text to Speech AudioNative Player...

Audio generowane przez AI. Może zawierać błędy.

Skala zmian wymaga rozmowy przedsiębiorców, administracji i ekspertów od prawa. Różne są też możliwości wdrażania nowych rozwiązań. Duże firmy dysponują większym zapleczem technologicznym, natomiast małe i średnie przedsiębiorstwa potrzebują nie tylko narzędzi, lecz także wskazówek, w co inwestować i jak planować rozwój.

– We współczesnej gospodarce mamy do czynienia z dużymi przedsiębiorstwami, które mają mocne zaplecze technologiczne, ale mamy też małe i średnie przedsiębiorstwa, które są kołem zamachowym polskiej gospodarki. Dlatego firmy technologiczne takie jak Symfonia muszą wyjść naprzeciw nie tylko samej technologii, ale również pokazać, w jakim kierunku to idzie i jak ja, jako przedsiębiorca, muszę się na to przygotować – przekonywał prezes Grupy Symfonia, Piotr Ciski.

To szansa i wyzwanie. Z wielu perspektyw

O szansach dla polskich firm mówił także Piotr Mieczkowski, szef fundacji Digital Poland. Wskazał dwa kierunki: oprogramowanie open source, pozwalające ograniczać zależność od największych dostawców, oraz specjalizację w niszach. Wśród perspektywicznych obszarów wymienił ochronę zdrowia, obronność, administrację i rolnictwo, w którym AI może wspierać m.in. diagnostykę chorób zwierząt czy kontrolę jakości produkcji.

W debacie nie zabrakło pytania o regulacje. Gabriela Bar przekonywała, że europejski AI Act nie musi hamować innowacji.

– Regulacje unijne dają zarówno małym, jak i dużym bardzo pewny grunt, granice, w których mogą się poruszać, a zatem pewność prawa – mówiła prawniczka.

Zwracała też uwagę na planowane piaskownice regulacyjne, które mają ułatwiać testowanie rozwiązań AI.

Wspólny wniosek z dyskusji? Technologia staje się dostępna dla coraz większej liczby firm. O ich konkurencyjności przesądzi jednak to, co potrafią dzięki niej zmienić w swoim biznesie.

AI może zwiększyć produktywność i nie stworzyć nowej wartości

Andrzej Halesiak, przewodniczący Rady Polskiego Instytutu Ekonomicznego i współautor raportu Banku Światowego, podczas rozmowy otwierającej wydarzenie mówił o tym, gdzie polskie przedsiębiorstwa mogą wygrać na AI, dlaczego automatyzacja nie wystarczy i kto przejmie zyski z technologicznej rewolucji.

– Nie chciałbym mieć firmy, która musi konkurować kosztami. Nie chciałbym być w nieustającym wyścigu o to, żeby być tańszym. Chciałbym mieć firmę z unikalną przewagą konkurencyjną, która pozwala komfortowo funkcjonować, a także płacić dobre wynagrodzenia pracownikom, żeby wszyscy mieli z tego satysfakcję – mówił podczas rozmowy prowadzonej przez XYZ Andrzej Halesiak.

Szybsza praca nie musi oznaczać większej wartości

Nowa rzeczywistość wpływa także na zwykłych pracowników. Firmy żądają większej produktywności. Tyle że to droga donikąd.

– Mamy jakieś zadanie, zaczynamy wykorzystywać do niego sztuczną inteligencję, udaje nam się robić je szybciej i mamy wrażenie, że wykreowaliśmy wartość. Ale to nie jest takie proste. Kluczowe jest to, co robimy z czasem, który został uwolniony. Możemy zacząć przeznaczać go na tworzenie dziesiątków czy setek raportów i zestawień, które niekoniecznie kreują nową wartość – tłumaczył Andrzej Halesiak.

Ekonomista zwrócił uwagę na zjawisko określane jako „workslop”: masową produkcję materiałów przy pomocy AI, które nie pomagają w podejmowaniu decyzji. Menedżerowie zasypywani zestawieniami sami sięgają potem po technologię, aby je przetworzyć.

– Jeżeli firma koncentruje się na automatyzacji procesów, ale nie idzie za tym poprawa jej sytuacji na rynku i nadal generuje takie same przychody, mamy jedynie do czynienia z przesunięciem wartości. Jeżeli ogranicza zatrudnienie, pula wynagrodzeń spada, a prawdopodobnie rośnie zysk. Jest to efekt czysto redystrybucyjny. Z punktu widzenia gospodarki nie ma tutaj kreowania nowej wartości – wyjaśniał ekonomista.

Jeżeli wszyscy gracze w branży obniżą koszty, może rozpocząć się wojna cenowa, a korzyści przejmą klienci. Andrzej Halesiak przypomniał paradoks znany z ery komputerów. Nowe technologie widać wszędzie, lecz ich wpływ na wskaźniki gospodarcze może pozostawać słabo widoczny.

Automatyzacja to obrona. Prawdziwa gra zaczyna się później

Sztuczna inteligencja, podobnie jak elektryczność i internet, należy według Andrzeja Halesiaka do technologii ogólnego przeznaczenia. Ich upowszechnianie nie jest liniowe: pierwsza faza służy eksperymentom, dopiero kolejna prowadzi do głębokiej transformacji. AI ma jeszcze jedną cechę, której nie miała elektryczność. Zmienia się samo narzędzie, podczas gdy firmy dopiero uczą się je wykorzystywać.

Andrzej Halesiak wskazał cztery drogi oddziaływania AI na biznes. To zastępowanie części pracy, wzmacnianie kompetencji pracowników, przebudowę całych organizacji oraz tworzenie innowacji. Dwa pierwsze rozwiązania konkurencja może stosunkowo łatwo skopiować.

– To są tak naprawdę strategie defensywne. Robię to, bo wiem, że inni też to zrobią. Żeby nie zostać w tyle, wykorzystuję sztuczną inteligencję do automatyzacji czy wzmocnienia niektórych pracowników. W trzecim etapie, transformacyjnym, zaczynamy budować przewagi, które mogą być trwałe. Wchodzimy w etap ofensywny, w którym możemy usadowić się lepiej niż konkurencja i dzięki temu budować wartość – mówił ekonomista.

Jak przekonywał, są to sytuacje typu „win-win”, kiedy nie musimy nikomu niczego zabierać.

– Dzięki innowacyjności jesteśmy w stanie wykreować zupełnie nowy rynek. A kiedy powstają nowe produkty i nowe rynki, za tym idzie nowe zatrudnienie i nowe zyski. To jest największy potencjał budowania wartości w gospodarce – przekonywał Andrzej Halesiak.

Tymczasem firmy często wdrażają AI dział po dziale. Każdy usprawnia swój fragment, ale niekoniecznie zmienia się sposób funkcjonowania całego przedsiębiorstwa. Andrzej Halesiak przywołał przemianę telefonu komórkowego w smartfon. Przełom nie polegał przecież na udoskonaleniu poprzedniego urządzenia, lecz na zdefiniowaniu go na nowo. To lekcja także dla zmian w procesach wewnątrz biznesu.

Polskie firmy nie muszą budować kolejnego globalnego modelu AI

Andrzej Halesiak podzielił łańcuch wartości AI na cztery ogniwa: sprzęt obliczeniowy, centra danych, modele oraz zastosowania technologii. Polska ma ograniczone możliwości rywalizacji w trzech pierwszych obszarach, choć może rozwijać wyspecjalizowane modele, na przykład dla konkretnych branż.

Za najbardziej obiecujące ogniwo ekonomista uznał wdrażanie AI w istniejących przedsiębiorstwach. Polska ma rozbudowany przemysł i kompetentny sektor informatyczny. Potencjał polega na połączeniu tych dwóch zasobów.

– Mamy w Polsce bardzo dobrze rozbudowaną bazę przetwórstwa przemysłowego. Problem w tym, że z reguły funkcjonujemy w tym ogniwie łańcucha wartości, które sprowadza się do czystej produkcji czy montażu. Mamy bardzo niewielką ekspozycję na tworzenie innowacyjnych produktów i rozwiązań. Słabo jesteśmy też pozycjonowani w kontekście własnych marek, gdzie jest olbrzymia wartość – oceniał Andrzej Halesiak.

Jak zaznaczył, gdyby udało nam się połączyć nasz przemysł z dobrymi informatykami, byłaby to olbrzymia przestrzeń do budowania unikalnej wartości, którą można potem ekspandować na rynki zagraniczne.

Jest jeszcze warunek – umiejętność zadbania o dane. Andrzej Halesiak przypomniał, że technologie ogólnego przeznaczenia potrzebują infrastruktury komplementarnej. Dla AI to moc obliczeniowa, energia i uporządkowane informacje. Z tym ostatnim elementem Polska ma, jego zdaniem, poważny problem zarówno w firmach, jak i w administracji.

Menedżerowie nie wiedzą, czego nie wiedzą

W rozmowie pojawił się także wątek raport Banku Światowego współautorstwa Andrzeja Halesiaka, którego metodologia pozwala analizować wpływ AI na pracę umysłową, aktywa niematerialne i fizyczne zasoby gospodarki.

Według przedstawionych w nim scenariuszy bez AI tempo wzrostu polskiej gospodarki spowolniłoby, między innymi z powodu demografii, do poniżej 2 proc. w 2035 r. Sztuczna inteligencja może podtrzymać wyższą ścieżkę wzrostu. W najbardziej optymistycznym wariancie różnica względem scenariusza bazowego zbliża się, według Andrzeja Halesiaka, do dwunastu punktów procentowych. Warunkiem jest jednak szybkie wdrażanie zmian transformacyjnych, a nie tylko automatyzacji, oraz mobilność pracowników.

– Wielu menedżerów w Polsce nawet nie wie, czego nie wie. Kiedy porównują poziom wykorzystania technologii w swoich firmach z innymi, z reguły oceniają się powyżej przeciętnej. Tymczasem, kiedy rzeczywistość się sparametryzuje i zmierzy, okazuje się, że są poniżej. Musimy przełamać barierę wiedzy technologicznej wśród menedżerów – przekonywał.

Nowe zawody, drugie kariery i pytanie, do kogo trafią zyski

Zwolnienia wywoływane automatyzacją są widoczne natychmiast. Nowe role i profesje rodzą się po cichu. Andrzej Halesiak przywołał badania amerykańskiego rynku pracy wskazujące, że 60 proc. obecnych zawodów nie istniało w 1940 r. Uważa, że obecne zmiany mogą przebiegać jeszcze szybciej.

– Bardzo słabo promujemy drugie kariery. Jeżeli pracowałem pięć czy dziesięć lat w jakimś zawodzie, a potem próbuję się przekwalifikować, to bez odpowiedniej historii w CV bardzo trudno mi zmienić profesję. Potrzebujemy myślenia nowymi kategoriami. Takie zmiany zawodów będą prawdopodobnie występowały znacznie częściej niż obecnie – mówił ekonomista.

Rozwój kompetencji nie powinien być traktowany wyłącznie jako koszt. Andrzej Halesiak wskazał jako inspirację skandynawski model flexicurity, w którym firmy uczestniczą w utrzymywaniu zdolności pracowników do podejmowania innej pracy, nawet jeśli sami będą musieli się z nimi rozstać.

Kto zapłaci, kto skorzysta

Osobną kwestią jest podział korzyści. Zgodnie z modelowaniem Banku Światowego, przy zachowaniu obecnych rozwiązań instytucjonalnych, korzyści z AI mogą przypadać przede wszystkim właścicielom kapitału, a nie pracownikom.

– Każdej rewolucji technologicznej towarzyszy rewolucja społeczna. Chodzi o przebudowę systemów społeczno-gospodarczych. Jeżeli zaczniemy stosować nowe rozwiązania technologiczne w otoczeniu, które się nie zmienia, w ramach tych samych instytucji czy systemu podatkowego, istnieje duże prawdopodobieństwo, że implementacja technologii doprowadzi do napięć społecznych – ostrzegał ekonomista.

Dlatego w rozmowie pojawiła się kwestia przesunięcia części obciążeń podatkowych z pracy na kapitał, a także opodatkowania nieruchomości. Według Andrzeja Halesiaka system instytucjonalny powinien zmieniać się wraz z technologią, aby zatrudnienie pozostawało konkurencyjne, a korzyści nie skupiały się wyłącznie u właścicieli.

– Musimy pamiętać, że na końcu dnia pracownik jest równocześnie konsumentem. Jego siła nabywcza decyduje o wielkości poszczególnych rynków, a to wpływa również na wyniki przedsiębiorców – podkreślił w czasie Symfonia Digital Day.

Najgroźniejszy błąd? Liczyć zwrot, zanim zrozumie się możliwości

Ekonomista apelował o zmianę podejścia do liczenia zwrotu z inwestycji. Szczególnie stawiania wysokich wymagań co do ROI.

– W moim przekonaniu to jeden z największych zabójców udanych projektów AI. Jeśli na samym starcie będziemy preferować te, w których łatwo policzyć zwrot, wybierzemy automatyzację, bo tam potrafimy oszacować wpływ na zatrudnienie. A chodzi o to, żeby nie zgubić obszarów związanych z transformacją i innowacyjnością – wyjaśniał Andrzej Halesiak.

Zachęcał, aby projekty AI oceniać jako portfel eksperymentów. Część z nich może być inwestycją w wiedzę i kompetencje, podobnie jak edukacja, bez gwarancji natychmiastowego zysku. Dzięki temu firma ma szansę odkryć zastosowania, których nie widać na początku.

– Warto już teraz, w fazie eksperymentowania, myśleć o transformacji. Czasami warto usiąść i zastanowić się: gdybym miał dzisiaj na nowo zakładać biznes, to jak on by wyglądał? To prawdopodobnie robi państwa przyszła konkurencja, której jeszcze nie ma. Te firmy dopiero się wyłonią, bo dostrzegą przestrzeń, żeby z nowym modelem wejść na rynek – podsumował Andrzej Halesiak.

Główne wnioski

  1. Samo przyspieszenie pracy dzięki AI nie wystarczy do tworzenia nowej wartości. Andrzej Halesiak wskazuje, że automatyzacja i wzmacnianie kompetencji pracowników to strategie defensywne, które konkurencja może łatwo skopiować. Trwalsze przewagi powstają dzięki przebudowie organizacji oraz tworzeniu nowych produktów i rynków. Znaczenie ma także wykorzystanie zaoszczędzonego czasu. Produkowanie kolejnych raportów, które nie pomagają podejmować decyzji, nie przekłada się na rozwój biznesu.
  2. Szansą dla Polski jest połączenie przemysłu z kompetencjami sektora informatycznego. Według ekonomisty najbardziej obiecującym obszarem jest zastosowanie AI w istniejących przedsiębiorstwach. Mogłoby to pomóc polskim firmom wyjść poza produkcję i montaż w stronę własnych innowacyjnych produktów oraz marek. Wymaga jednak uporządkowania danych i zwiększenia wiedzy technologicznej menedżerów. Barierą może być również oczekiwanie szybkiego, łatwo mierzalnego zwrotu z każdego projektu, ograniczające przestrzeń na eksperymenty.
  3. Podział korzyści z AI będzie zależał także od zmian instytucjonalnych i przygotowania pracowników. Przy zachowaniu obecnych rozwiązań, zgodnie z przywołanym modelowaniem Banku Światowego, zyski mogą trafiać przede wszystkim do właścicieli kapitału. Halesiak wskazuje na potrzebę ułatwienia zmian zawodu, wspierania rozwoju kompetencji oraz przesunięcia części obciążeń podatkowych z pracy na kapitał. Przypomina, że dochody pracowników kształtują popyt, od którego zależą również wyniki przedsiębiorstw.