Demografia jutra
Cyfrowa biegłość nie ma metryki. Każde pokolenie może się czegoś nauczyć
Ze sztucznej inteligencji korzysta 31 proc. osób w wieku 30–44 lata, ale tylko 8 proc. seniorów. Jednocześnie dzieci, które spędzają w internecie ponad cztery godziny dziennie, niekoniecznie potrafią wykorzystywać go do nauki i rozwoju.
Z tego artykułu dowiesz się…
- Dlaczego wiek nie przesądza o poziomie kompetencji cyfrowych i jakie ograniczenia kryją się za pozorną swobodą korzystania z technologii.
- Jakie formy wykluczenia cyfrowego dotykają seniorów, dzieci i młodzież – także tych, którzy mają dostęp do nowoczesnych urządzeń.
- W jaki sposób międzypokoleniowa wymiana wiedzy może pomagać seniorom bezpiecznie korzystać z nowych technologii, a młodym rozwijać praktyczne umiejętności.
Audio generowane przez AI. Może zawierać błędy.
70-letni emerytowany inżynier R. zapisał się na warsztaty USP 60+ na Uniwersytecie w São Paulo bez wcześniejszego doświadczenia z AI, chcąc poznać cyfrowy świat swojego wnuka i odnaleźć z nim wspólny język. Prowadzący zajęcia badacze z zakresu gerontologii użyli manualnych, drewnianych układanek Tangram, aby wyjaśnić uczestnikom samą logikę działania algorytmów. Dopiero w kolejnym etapie udostępnili asystenta AI osadzonego bezpośrednio w znanym seniorom komunikatorze WhatsApp. Przełamanie barier poznawczych pozwoliło panu R. uzyskać samodzielność w korzystaniu z nowych narzędzi, a całej grupie warsztatowej – stworzyć własny logotyp oraz opracować poradnik bezpiecznego poruszania się w sieci dla rówieśników.
Ten przypadek, opisany w raporcie Międzynarodowego Związku Telekomunikacyjnego (ITU), opracowanym we współpracy z firmą EY oraz uniwersytetem KAIST, zdaniem autorów dowodzi, że relacje międzypokoleniowe stanowią kluczowy katalizator adaptacji cyfrowej osób starszych, pozwalając im przejść od roli biernych odbiorców do aktywnych obywateli cyfrowego świata.
Z drugiej strony potoczny mit „cyfrowo wszechwiedzącej młodzieży” obalają dane dotyczące najmłodszych. Jak wynika z badania Internet dzieci 2026, dzieci w wieku 7–14 lat spędzają online średnio aż cztery godziny i 25 minut dziennie, lecz na treści edukacyjne przeznaczają zaledwie 1 proc. tego czasu. Choć raport NASK „Nastolatki” wskazuje, że 70 proc. uczniów korzysta już z narzędzi sztucznej inteligencji, to 72 proc. z nich nie zna pojęcia deepfake.
Wiek nie determinuje kompetencji cyfrowych
Ocena kompetencji cyfrowych wyłącznie przez pryzmat daty urodzenia bywa uproszczeniem.
– Wiek ma znaczenie, ale nie powinien być traktowany jako jedyny ani najważniejszy wyznacznik kompetencji cyfrowych. Dwie osoby w tym samym wieku mogą mieć zupełnie różne umiejętności. Z kolei senior aktywnie korzystający z nowych technologii może poruszać się w cyfrowym świecie sprawniej niż ktoś znacznie młodszy. Dlatego ważniejsze od metryki jest to, jakie mieliśmy możliwości zdobywania wiedzy i doświadczeń. Różnice w kompetencjach cyfrowych często odzwierciedlają więc nierówności edukacyjne i zawodowe, a nie tylko przynależność do określonego pokolenia – wyjaśnia Elżbieta Wojciechowska, prezeska Fundacji Digital University.
Z kolei Iwona Duda, prezeska Fundacji Sarigato, realizującej ogólnopolski projekt edukacyjny Hakersi, wskazuje, że z obserwacji jej organizacji wynika, że choć dzieci często mają dostęp do urządzeń ekranowych już od najmłodszych lat, to nie znajduje to odzwierciedlenia w poziomie ich kompetencji cyfrowych.
Często kontakt ze smartfonem czy tabletem ogranicza się wyłącznie do rozrywki, biernej konsumpcji treści i obrazów, scrollowania mediów społecznościowych. Nierzadko to wszystko dzieje się w sposób kompulsywny, z odczuwaniem presji i czegoś, co określa się mianem: FOMO, czyli lęku i obaw przed tym, że coś istotnego nas omija, jeśli nie jesteśmy obecni online
– Często kontakt ze smartfonem czy tabletem ogranicza się wyłącznie do rozrywki, biernej konsumpcji treści i obrazów, scrollowania mediów społecznościowych. Nierzadko to wszystko dzieje się w sposób kompulsywny, z odczuwaniem presji i czegoś, co określa się mianem: FOMO, czyli lęku i obaw przed tym, że coś istotnego nas omija, jeśli nie jesteśmy obecni online. Pojawiają się więc trudności z utrzymaniem higieny cyfrowej i używaniem technologii w taki sposób, który pozwala czerpać z niej korzyści np. edukacyjne i rozwojowe – mówi Iwona Duda.
Elżbieta Wojciechowska wskazuje też, że warto odróżnić swobodę korzystania z technologii od jej rzeczywistego rozumienia.
– Codzienna obecność w mediach społecznościowych czy sprawne posługiwanie się aplikacjami nie oznaczają jeszcze umiejętności rozpoznawania dezinformacji, ochrony danych czy krytycznej oceny treści generowanych przez AI. Dlatego tak istotna jest edukacja, która pozwala rozwijać kompetencje cyfrowe niezależnie od wieku i wcześniejszych doświadczeń. Dostęp do technologii to dopiero początek. Równie ważne jest to, czy potrafimy korzystać z niej świadomie, bezpiecznie i wykorzystywać nowe narzędzia do rozwiązywania konkretnych problemów – dodaje Elżbieta Wojciechowska.
Komentarz partnera cyklu
Usługi cyfrowe dla każdego pokolenia. Jak projektować bez barier?
Stosujemy wytyczne WCAG (Web Content Accessibility Guidelines), czyli standard dostępności, który wskazuje, jak projektować aplikacje i serwisy użyteczne dla wszystkich, także dla osób ze szczególnymi potrzebami. Uwzględniamy ustawienia telefonu i przeglądarki, np. powiększoną czcionkę czy czytnik ekranu. Treści i komunikację upraszczamy i dopasowujemy do różnych grup klientów, by każdy mógł poczuć, że mówimy zrozumiałym dla niego językiem. Dostępność jest dla nas podstawą użytecznych usług cyfrowych.
Wiemy, że oczekiwania kolejnych pokoleń wobec produktów cyfrowych będą rosły. Dlatego pracujemy nad personalizacją adaptacyjną: chcemy, by funkcje, produkty i usługi jeszcze wyraźniej dopasowywały się do tego, co i jak robi klient. Projektowanie to proces, w którym stale wsłuchujemy się w potrzeby i opinie użytkowników, bo tylko tak możemy tworzyć dla nich coraz lepsze usługi cyfrowe.
Wykluczenie cyfrowe ma różne oblicza
Wbrew utartym schematom problem wykluczenia nie dotyczy wyłącznie seniorów i nie sprowadza się jedynie do braku dostępu do sieci. Z danych zawartych w raporcie NASK wynika, że 5 proc. uczniów w Polsce wciąż nie posiada własnego komputera, a w ostatnich latach odsetek nastolatków korzystających z laptopów spadł z 58 proc. do 36 proc. na rzecz smartfonów.
– W projekcie Hakersi widzimy, jak różne oblicza potrafi mieć wykluczenie cyfrowe wśród dzieci i młodzieży. Z jednej strony objawia się ono brakiem dostępu do sprzętu, dzięki któremu można się uczyć czy pracować. Przekazujemy więc laptopy do rodzin zastępczych, placówek czy rodzin znajdujących się w trudnej sytuacji materialnej – mówi Iwona Duda.
Dodaje, że można być otoczonym różnymi nowoczesnymi sprzętami, a mimo to być wykluczonym i mieć trudniejszy start np. w życie zawodowe.
– Często dzieje się tak wtedy, gdy brakuje wsparcia dorosłych i świadomego prowadzenia edukacji technologicznej. Ogromna jest w tym wszystkim rola rodziców, opiekunów, nauczycieli, którzy będą przewodnikami w cyfrowym świecie. Niestety, wiele młodych osób czuje się dziś zagubionych, pozostawionych samym sobie w przestrzeni internetowej – zauważa Iwona Duda.
Technologia w służbie relacji
Elżbieta Wojciechowska wskazuje, że technologia może budować mury między pokoleniami albo stać się mostem, który je łączy.
– To, którą rolę odegra, zależy w dużej mierze od tego, jak uczymy się z niej korzystać. Nie powinniśmy zakładać, że młodsze pokolenia automatycznie lepiej rozumieją technologię, a osoby starsze mają w tym obszarze jedynie braki do nadrobienia. Każde pokolenie wnosi inne doświadczenia i kompetencje – wskazuje prezeska Fundacji Digital University.
Dodaje, że przykładem takiego podejścia jest realizowany przez Fundację we współpracy z Visa Foundation ogólnopolski projekt edukacyjny Akademia Be.Net – finanse i cyberodporność, który jest skierowany do uczniów szkół ponadpodstawowych.
– Jedną z możliwych aktywności w tym projekcie jest opracowanie przez młodzież rozwiązań, które pomogą seniorom świadomiej korzystać z usług finansowych online. To okazja do spojrzenia na technologię z perspektywy innego pokolenia, poznania jego potrzeb i wykorzystania własnych umiejętności w praktyce – zaznacza Elżbieta Wojciechowska.
To nie jedyny projekt, w którym nastolatki wprowadzają starszych w cyfrowy świat. Wcześniej wspomniany raport ITU opisuje m.in. australijską inicjatywę Be Connected i działający w jej ramach program Young Mentors, w którym młodzież uczy seniorów bezpiecznej obsługi e-usług oraz rozpoznawania cyfrowych oszustw i materiałów typu deepfake. Podobne międzypokoleniowe wsparcie zastosowano w litewskim projekcie No One Left Behind, realizowanym w sieci bibliotek publicznych. Podczas jednych z takich zajęć 75-letnia uczestniczka, przy wsparciu opiekunów, wykorzystała wyszukiwanie obrazem oparte na AI, by odkryć, że mężczyzna podający się za lekarza w rzeczywistości posługiwał się cudzą tożsamością.
Nie tylko starsi uczą się od młodszych – wymiana wiedzy zachodzi równie naturalnie w drugim kierunku, gdy dorośli specjaliści wspierają młodzież ze środowisk zagrożonych wykluczeniem. Przykładem takich działań jest ogólnopolski projekt Hakersi, realizowany przez Fundację Sarigato. Inicjatywa ta pomaga dzieciom i młodzieży – m.in. z domów dziecka i pieczy zastępczej – rozwijać praktyczne kompetencje cyfrowe oraz budować pewność siebie. Kluczową rolę odgrywają w nim dorośli wolontariusze i eksperci branżowi, nazywani SuperBohakerami.
– Zarówno poprzez indywidualne zajęcia, korepetycje z przedmiotów szkolnych, warsztaty i kursy technologiczne, aż po sesje inspiracyjne i mentoringowe. Zajęcia prowadzone są zarówno online, jak i stacjonarnie. Stawiamy na elastyczność, dzięki czemu łatwiej połączyć potrzeby dziecka, placówki i wolontariusza – mówi Iwona Duda.
Dodaje, że kompetencje cyfrowe podczas zajęć są rozwijane m.in. poprzez naukę programowania, grafiki, AI, cyberbezpieczeństwa i higieny cyfrowej.
Wszystko to łączymy z rozwijaniem kompetencji społecznych, ponieważ w kontakcie z technologią komunikacja, inteligencja emocjonalna i współpraca zespołowa również mają bardzo duże znaczenie
– Wszystko to łączymy z rozwijaniem kompetencji społecznych, ponieważ w kontakcie z technologią komunikacja, inteligencja emocjonalna i współpraca zespołowa również mają bardzo duże znaczenie. Zajęcia prowadzone są więc w takiej formie, by dzieci mogły poznawać różne narzędzia cyfrowe, odkrywać swoje zainteresowania, wchodzić w rolę badaczy, testować, próbować i w bardzo praktyczny sposób rozwijać przydatne umiejętności – mówi Iwona Duda.
Dodaje, że szczególna w relacji wolontariuszy z dziećmi i młodzieżą jest atmosfera dużej życzliwości, wsparcia i zaufania.
– To dmuchanie w skrzydła, dodawanie odwagi, wzmacnianie poczucia własnej wartości, które często jest nadwątlone wśród osób z trudniejszych środowisk. Korzyści czerpią nie tylko podopieczni. Również wolontariusze wiele uczą się od dzieci, a wspólna nauka staje się dla nich okazją do rozwijania własnych umiejętności i próbowania sił w nowych rolach – edukatorów – wskazuje Iwona Duda.
Umiejętności ponadczasowe w cyfrowej przyszłości
Rozwój sztucznej inteligencji sprawia, że edukacja cyfrowa nie może kończyć się wraz ze szkołą ani sprowadzać do instrukcji obsługi kolejnych aplikacji.
– Powinna opierać się na praktycznych wyzwaniach, rozwijać umiejętność rozwiązywania problemów i budować pewność w korzystaniu z nowych technologii, niezależnie od wieku czy wcześniejszych doświadczeń. W kolejnych latach szczególnie cenna będzie umiejętność krytycznej oceny technologii, rozumienia jej ograniczeń i ciągłego uczenia się. Nie chodzi przecież o to, by nadążać za wszystkimi nowymi narzędziami, ale by potrafić świadomie decydować, kiedy i do czego warto ich użyć. Odpowiedzialność za rozwijanie tych kompetencji powinna być wspólna: szkoły i uczelnie tworzą fundamenty, pracodawcy wspierają dalszy rozwój, a organizacje społeczne pomagają docierać do osób, które mają ograniczony dostęp do edukacji – podkreśla Elżbieta Wojciechowska.
Iwona Duda dodaje, że młodzi potrzebują technologii, która będzie ich wspierać w nauce i umożliwiać rozwój.
– Wspierać nie oznacza wyręczać, choć jest to na pewno duża pokusa, szczególnie gdy mówimy o korzystaniu z narzędzi AI. Tym bardziej więc powinniśmy położyć nacisk na budowanie świadomości zarówno rodziców, opiekunów, jak i dzieci oraz młodzieży. Aby móc korzystać z możliwości świata technologii, na pewno warto rozwijać zdolność krytycznego myślenia, umiejętność analizy, wyciągania wniosków i rozwiązywania problemów, kreatywność i empatię. Narzędzia będą się zmieniać, dlatego warto postawić na to, co ponadczasowe – zaznacza Iwona Duda.
Dodaje, że w kampanii „Tego nie zastąpi AI”, Fundacja podkreśla, jak ważną rolę odgrywają relacje międzyludzkie w erze sztucznej inteligencji.
To właśnie teraz dzieci i młodzież szczególnie potrzebują ludzkiego wsparcia w zderzeniu ze światem algorytmów i promptów. AI nie zastąpi uważności i bliskości, nie wyposaży młodych ludzi w kompetencje społeczne, dzięki którym będzie im łatwiej odnaleźć się w rzeczywistości fizycznej i cyfrowej
– To właśnie teraz dzieci i młodzież szczególnie potrzebują ludzkiego wsparcia w zderzeniu ze światem algorytmów i promptów. AI nie zastąpi uważności i bliskości, nie wyposaży młodych ludzi w kompetencje społeczne, dzięki którym będzie im łatwiej odnaleźć się w rzeczywistości fizycznej i cyfrowej – mówi Iwona Duda.
Główne wnioski
- Kompetencje cyfrowe nie zależą wyłącznie od wieku. Sprawne korzystanie z aplikacji czy mediów społecznościowych nie oznacza, że mamy umiejętności rozpoznawania dezinformacji, ochrony danych i krytycznej oceny treści generowanych przez AI.
- Dostęp do urządzeń nie gwarantuje umiejętności korzystania z technologii. Seniorzy mogą mieć trudności z obsługą nowych narzędzi, a dzieci i młodzież, mimo wielogodzinnej obecności w sieci, często wykorzystują ją głównie do rozrywki. Wykluczenie może wynikać zarówno z braku sprzętu, jak i braku edukacji oraz wsparcia dorosłych.
- Wymiana międzypokoleniowa pomaga rozwijać kompetencje cyfrowe w praktyce. Młodzi mogą uczyć seniorów obsługi e-usług i rozpoznawania oszustw, a dorośli eksperci wspierać dzieci w nauce programowania, AI czy cyberbezpieczeństwa. Korzyści odnoszą obie strony.


