Finlandia traci przewagę edukacyjną. Skala problemu jest większa, niż się wydaje

Finlandia wchodzi w fazę wyraźnego osłabienia kapitału edukacyjnego, a skala problemu zaczyna odbiegać od dotychczasowego wizerunku kraju jako lidera. Odsetek osób w wieku 25–34 lat z wyższym wykształceniem spadł poniżej 40 proc., podczas gdy średnia dla krajów rozwiniętych wynosi ok. 48 proc. Najbardziej zaawansowane gospodarki – takie jak Korea Południowa czy Kanada – zbliżają się już do poziomu 70 proc., co oznacza rosnącą lukę kompetencyjną.

Wykres interaktywny

Pełny ekran

Jeszcze na początku lat dziewięćdziesiątych sytuacja wyglądała odwrotnie. W 1991 r., w pierwszych zestawieniach OECD, Finlandia była najlepiej wykształconym społeczeństwem w organizacji. Model rozwoju oparty na edukacji i innowacjach dawał krajowi wyraźną przewagę konkurencyjną, a system szkolnictwa – od poziomu podstawowego po uniwersytecki – był uznawany za jeden z najbardziej efektywnych na świecie. Fińscy uczniowie regularnie plasowali się w ścisłej czołówce międzynarodowych badań kompetencji, co dodatkowo wzmacniało ten obraz.

Obecne dane sugerują jednak strukturalne osłabienie tego modelu, a nie jedynie przejściowe wahanie. Finlandia nie tylko przestała nadrabiać dystans do liderów, ale zaczęła go systematycznie tracić, co rodzi pytania o długoterminową konkurencyjność gospodarki oraz skuteczność polityki edukacyjnej państwa.

Cel 50 proc. do 2030 r. pod znakiem zapytania

Fiński rząd od lat utrzymuje, że do 2030 r. połowa osób w wieku 25-34 lata powinna posiadać wyższe wykształcenie. Cel ten miał wzmocnić konkurencyjność gospodarki opartej na wiedzy oraz złagodzić skutki starzenia się społeczeństwa. Obecnie jednak, na cztery lata przed wyznaczonym terminem, coraz częściej pojawiają się oceny wskazujące, że jego realizacja jest mało prawdopodobna.

Jak wskazuje minister edukacji Anders Adlercreutz, w trakcie obecnej kadencji liczba absolwentów uczelni wyższych wzrosła o 20 proc. względem poprzedniej, a liczba studentów zwiększyła się o 12 proc. w latach 2015–2022. W innych warunkach takie dynamiki można byłoby uznać za solidne. W praktyce jednak punkt wyjścia pozostaje na tyle niski, że wzrosty te nie zmieniają strukturalnej pozycji Finlandii. Osiągnięcie poziomu 50 proc. wymagałoby znacznie szybszego przyrostu liczby absolwentów, na co obecnie nie ma przesłanek.

Podobne wnioski formułują media branżowe, w tym magazyn „Läraren”, które wskazują, że cel nie zostanie osiągnięty ani do 2030 r., ani prawdopodobnie w kolejnej dekadzie. Pomimo rosnącej liczby studentów system edukacyjny nie nadąża za potrzebami rynku pracy oraz założeniami polityki publicznej. Dodatkowo sam poziom 50 proc. pozostaje relatywnie niski na tle światowych liderów – takich jak Korea Południowa, Kanada, Irlandia czy Japonia – gdzie wskaźniki zbliżają się do 70 proc.

Problem pogłębiają ograniczenia finansowe. Jak podkreśla Marianna Bom, dyrektor finansowa Uniwersytetu Aalto, spadające finansowanie przypadające na jeden dyplom tworzy ryzyko obniżenia jakości kształcenia. W warunkach presji budżetowej uczelnie mogą być motywowane do zwiększania liczby absolwentów kosztem standardów akademickich, co w dłuższym okresie osłabia potencjał badawczy i innowacyjny kraju.

Globalni liderzy zwiększają dystans

W czasie gdy Finlandia mierzy się z narastającymi ograniczeniami systemu edukacyjnego, inne państwa konsekwentnie zwiększają przewagę. Dane OECD pokazują, że liderami pod względem odsetka osób z wyższym wykształceniem w wieku produkcyjnym są Kanada (ok. 65 proc.), Irlandia (58 proc.) oraz Japonia i Korea Południowa (56–57 proc.). Wyniki te są efektem długofalowej polityki publicznej, obejmującej zarówno inwestycje w szkolnictwo wyższe, jak i dostosowanie programów kształcenia do potrzeb rynku pracy.

Irlandia stanowi przykład szczególnie dynamicznej transformacji. Jeszcze w latach dziewięćdziesiątych była postrzegana jako peryferyjna gospodarka europejska, dziś przyciąga globalne koncerny technologiczne i farmaceutyczne dzięki wysokim kompetencjom kadr. Kluczową rolę odegrała tu spójna strategia łącząca rozwój edukacji z polityką przyciągania inwestycji zagranicznych. Podobny model realizuje Kanada, która systemowo przyciąga studentów zagranicznych i oferuje im możliwość pozostania na rynku pracy po ukończeniu studiów.

Na tle Europy Finlandia również traci pozycję. W czołówce znajdują się Irlandia, Luksemburg, Cypr i Szwecja, gdzie co najmniej połowa dorosłych posiada wykształcenie wyższe. Szwecja osiąga poziom 50,5 proc., podczas gdy Finlandia pozostaje na poziomie 42,6 proc. w grupie wiekowej 25-64 lata, co wskazuje na rosnącą lukę także w regionie nordyckim.

Przewaga szkolnictwa zawodowego przestaje wystarczać

Niższy odsetek absolwentów uczelni wyższych nie jest jednak wyłącznie oznaką słabości systemu. W Finlandii, podobnie jak w części krajów Europy, stanowi on konsekwencję modelu edukacyjnego opartego na silnym szkolnictwie zawodowym i technicznym. System ten przez lata skutecznie dostarczał gospodarce wykwalifikowanych pracowników średniego szczebla, umożliwiając szybkie wejście na rynek pracy.

Dane Eurostatu pokazują, że w wielu rozwiniętych gospodarkach europejskich mniej niż połowa dorosłych posiada dyplom uczelni wyższej. W Niemczech niemal połowa populacji kończy edukację na poziomie średnim zawodowym, co nie przeszkadza w utrzymywaniu wysokiej konkurencyjności gospodarki.

W przypadku Finlandii model ten zaczyna jednak napotykać ograniczenia. Wraz z rosnącym znaczeniem sektorów zaawansowanych technologii rośnie zapotrzebowanie na wysoko wykwalifikowane kadry akademickie. System edukacyjny nie nadąża za tym przesunięciem strukturalnym, co prowadzi do stopniowego pogłębiania się luki kompetencyjnej.

Czy Finlandia ma przestrzeń na zmianę modelu?

Fiński rząd stoi przed rosnącym napięciem między ambicjami edukacyjnymi a ograniczeniami fiskalnymi. Z jednej strony presja demograficzna i potrzeby gospodarki wymuszają zwiększenie liczby absolwentów uczelni wyższych, z drugiej – przestrzeń budżetowa pozostaje ograniczona. W obecnej kadencji finansowanie szkolnictwa wyższego zostało obniżone o ponad 100 mln euro. To dość istotnie ogranicza możliwości realizacji bardziej ambitnych reform.

Równolegle pogarsza się sytuacja na rynku pracy, szczególnie wśród osób młodych. Ekonomiści wskazują, że podniesienie poziomu wykształcenia należy do najskuteczniejszych narzędzi poprawy zatrudnienia oraz produktywności gospodarki. Wyższe wykształcenie zwiększa szanse na zatrudnienie i wyższe dochody, co przekłada się na wzrost gospodarczy. Ograniczanie nakładów na edukację osłabia więc instrument, który mógłby stabilizować rynek pracy, pogłębiając istniejące problemy.

Jednocześnie sama skala kształcenia nie rozwiązuje problemu strukturalnego. Kluczowe znaczenie ma lepsze powiązanie edukacji z rynkiem pracy. W tym rozwój programów stażowych, większe zaangażowanie pracodawców w proces dydaktyczny oraz usprawnienie przejścia absolwentów na rynek pracy. Wymaga to nie tylko zwiększenia finansowania, ale także zmiany modelu współpracy między uczelniami a biznesem.

Fiński system edukacji, przez lata uznawany za punkt odniesienia dla innych krajów, znajduje się dziś w fazie dostosowania do nowych realiów. Tempo tych zmian pozostaje jednak wolniejsze niż w państwach, które szybciej reagują na potrzeby gospodarki opartej na wiedzy.

Główne wnioski

1. Spadek Finlandii w rankingach edukacyjnych ma charakter strukturalny i długotrwały. Mimo wzrostu liczby studentów o 12 proc. w latach 2015–2022 kraj nie zmniejsza dystansu do liderów.
2. Model oparty na silnym szkolnictwie zawodowym traci efektywność w warunkach gospodarki opartej na wiedzy, która wymaga większej liczby absolwentów uczelni wyższych.
3. ele polityczne pozostają niespójne z możliwościami finansowymi. Osiągnięcie poziomu 50 proc. do 2030 r. jest mało realne przy jednoczesnym ograniczaniu finansowania szkolnictwa wyższego o ponad 100 mln euro.