Matejko i Malczewski w Poznaniu. Stary Browar kolejny raz zaprasza do świata sztuki

Audio generowane przez AI. Może zawierać błędy.

Tematem wystawy „Poza twarzą”, której kuratorem jest Wojtek Piotr Onak, są sposoby widzenia człowieka w polskiej sztuce od XIX wieku po współczesność przedstawione w różnych formach sztuki.

– Punktem wyjścia była kolekcja Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych w Krakowie – instytucji powstałej w 1854 roku, pierwszego tego rodzaju towarzystwa sztuki na ziemiach polskich. To ponad 170 lat wyborów, wystaw, zakupów, sporów, artystów i odbiorców. W pewnym sensie sama kolekcja jest zapisem tego, jak zmieniało się nasze rozumienie sztuki. Do tego dochodzi Pałac Sztuki, czyli najstarszy w Krakowie gmach wzniesiony specjalnie z myślą o prezentowaniu sztuki. Interesowało mnie więc nie tylko to, co znajduje się w kolekcji, ale również to, co można z niej dzisiaj opowiedzieć. Prezentowana kolekcja nie jest dla mnie zamkniętym archiwum, a żywym materiałem. Kolejne pokolenia artystów, kuratorów i widzów mogą odczytywać ją inaczej, dostrzegać nowe relacje i stawiać jej własne pytania. Dlatego historyczne dzieła zestawiamy czasem ze współczesnymi pracami spoza zbioru. Nazywam je kuratorskimi kontrapunktami. Sztuka komentuje tutaj inną sztukę – tłumaczy Wojtek Piotr Onak.

Jak dodaje, wystawa wyznacza perspektywę szerszą niż sam gatunek portretu. Człowiek pojawia się tu nie tylko w podobiźnie, ale także w krajobrazie, scenie rodzajowej czy martwej naturze.

– Wystawa porusza się między wizerunkiem a doświadczeniem, między reprezentacją a pamięcią, między fizyczną obecnością postaci a jej rozproszeniem w świecie rzeczy, natury i czasu. Całość została pomyślana jako opowieść o zmianach spojrzenia. Od XIX-wiecznej podobizny, przez symboliczne i psychiczne zagęszczenie Młodej Polski, po współczesne formy myślenia o człowieku przez ciało, pamięć, czas i zanik – zaznacza kurator wystawy.

Wyjątkowe spotkanie Matejki z Wyspiańskim

Choć mamy tutaj całą plejadę wybitnych artystów, to, jak podkreśla kurator wystawy, najważniejsza jest opowieść, a nie lista wielkich nazwisk.

– Kolekcja TPSP jest ogromnym zapisem historii, dlatego szukałem prac, które po zestawieniu zaczynają mówić coś więcej, niż mówią osobno. Czasem łączy je bezpośrednia historia, czasem forma, a czasem właśnie konflikt. Dlatego Matejko spotyka się z Wyspiańskim jako mistrz z uczniem, ale również jako dwie różne wizje roli artysty. Z kolei niemal sto lat później pojawia się Magdalena Abakanowicz, która również musiała wywalczyć własny język wobec sposobu myślenia narzucanego jej podczas studiów. Nie są to te same historie, ale ich zestawienie pozwala zobaczyć, że pewne pytania w sztuce powracają w kolejnych epokach. W innych miejscach interesuje mnie portret, pamięć, obecność człowieka, sposób budowania kanonu albo moment, kiedy obraz dzięki reprodukcji zaczyna funkcjonować poza muzeum. Kluczem nie jest więc chronologia. Kolekcja daje nam słowa i obrazy zgromadzone przez wiele pokoleń. Zadaniem kuratora jest ułożyć z nich zdanie, którego wcześniej jeszcze nie było – tłumaczy Wojtek Piotr Onak.

Portrety i autoportrety artystów

Poza wspominanymi Janem Matejko i Stanisławem Wyspiańskim podczas poznańskiej wystawy będzie można zobaczyć również dzieła Jacka Malczewskiego: „Chłop w kożuchu”, „Elenai”, tryptyk „Mój koncert”, pejzaże i martwe natury Leona Chwistka, Fryderyka Pautscha, Tymona Niesiołowskiego czy Kazimierza Puchały.

Ważną część wystawy tworzą także autoportrety i portrety stworzone przez Jacka Malczewskiego, Damazego Kotowskiego, Leopolda Gottlieba, Włodzimierza Buczka, Czesława Kiełbińskiego, Marii Markowskiej, Allana Rzepki, Alojzego Siweckiego, Stanisława Wójtowicza, Leona Chwistka, Zofii Leśniak, Blanki Mercère, Władysława Jarockiego, Władysława Ludomirskiego, Józefa Mehoffera, Wacława Taranczewskiego i Stanisława Wiśniewskiego.

Zaskakującym zabiegiem jest zestawienie prac z okresu Młodej Polski i dwudziestolecia międzywojennego z instalacją Daniela Rycharskiego pt. „Ogród zimowy 3”.

– Ta praca otwiera dialog z historycznym obrazem wsi poprzez język, który sam artysta wiąże ze śmiercią wsi, umieraniem tradycyjnego rolnictwa i zanikiem kultury chłopskiej wypieranej przez model przemysłowy. W tle pozostaje także pierwszy Ogród zimowy, zbudowany z mieszkańcami Kurówka z nieużywanych części maszyn i narzędzi rolniczych przekształconych w kolorowe metalowe kwiaty. Z kolei część ekspozycji poświęconą portretom i autoportretom rozszerzy prezentacja prac Magdaleny Abakanowicz i Romana Opałki – tłumaczy kurator wystawy.

Dialog historii ze współczesnością

Mówiąc o wystawie, Wojtek Piotr Onak zwraca uwagę na współpracę dwóch jakże różnych instytucji, jakimi są krakowskie Towarzystwo Przyjaciół Sztuk Pięknych oraz Pop Culture Gallery w Starym Browarze w Poznaniu.

– Podczas wystawy poznajemy historię TPSP i jego ogromną rolę w tworzeniu publiczności dla sztuki, wspieraniu artystów, budowaniu kolekcji oraz demokratyzowaniu dostępu do dzieł. Możemy zobaczyć, jak zmieniały się kolejne pokolenia twórców i jak coś, co w jednym momencie było nowe, kontrowersyjne albo podważało obowiązujące zasady, później samo stawało się częścią kanonu. Wystawa pokazuje również, że kolekcja nigdy nie ma jednego, ostatecznego znaczenia. Towarzystwo przez ponad 170 lat tworzyło zapis historii. Dzisiaj ten zapis daje nam – kuratorom i odbiorcom – możliwość ponownego czytania, zadawania pytań i budowania własnych połączeń. I tutaj bardzo mocno spotykają się TPSP i Pop Culture Gallery. Jedno od XIX wieku budowało publiczny obieg sztuki, drugie dzisiaj pyta, gdzie przebiega granica pomiędzy sztuką, popkulturą i codziennością. Kultura powstaje poprzez obecność, poprzez to, co oglądamy, czego słuchamy, co powtarzamy i co zostaje w naszej zbiorowej pamięci – wyjaśnia kurator.

Jak dodaje, choć obie instytucje dzieli ponad półtora wieku, to łączy ich przekonanie, że sztuka powinna być obecna w życiu ludzi.

– TPSP od początku demokratyzowało dostęp do sztuki: organizowało publiczne wystawy, wspierało artystów, umożliwiało zakup dzieł, tworzyło premie i reprodukcje, dzięki którym obrazy wychodziły poza galerie i trafiały do prywatnych domów. Pop Culture Gallery robi to dzisiaj w innym kontekście. Interesuje nas moment, w którym sztuka styka się z codziennością, muzyką, modą, fotografią, designem i kulturą popularną. Samo pojęcie popkultury bezustannie się zmienia. To, co kiedyś uważano za użytkowe, popularne czy zbyt masowe, dziś może być częścią muzealnego kanonu. Granice kultury przesuwają się razem z nami – podkreśla Wojtek Piotr Onak.

Malczewski zajmie miejsce Warhola i Versace

Co ciekawe, płótna polskich artystów zawisną w salach, gdzie jeszcze kilka miesięcy temu eksponowane były pop-artowe dzieła Andy’ego Warhola, a wcześniej projekty Gianniego Versace czy awangardowe kreacje Iris van Herpen.

– Od momentu swojego powstania w 1901 roku, przez 125 lat Pałac Sztuki, który jest siedzibą Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych w Krakowie, tworzy przestrzeń spotkania artystów z publicznością, buduje swoją kolekcję dzieł sztuki, organizuje wystawy klasyków, ale także wspiera twórców, często młodego pokolenia, którzy nie zawsze podążają utartymi ścieżkami. Pop Culture Gallery w Poznaniu pokazuje, że sztuka nie jest oddzielona od życia – przenika codzienność, przekracza przyjęte granice i otwiera się na nowych odbiorców. Dlatego ta współpraca jest dla nas tak naturalna i ważna. Budujemy wspólny pomost by sztuka była jeszcze bardziej dostępna, obecna i doceniona – mówi Przemysław Witek, prezes Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych w Krakowie, dyrektor Pałacu Sztuki w Krakowie.

– TPSP wyróżniał progresywny i, nie boję się użyć tego słowa, popkulturowy charakter działalności – w znaczeniu dostępności i demokratyzacji sztuki. Podobne podejście jest także bazą kulturotwórczej misji Starego Browaru i Pop Culture Gallery. Nasza galeria przyciąga osoby regularnie uczestniczące w wydarzeniach artystycznych, ale wychodzi także naprzeciw bardzo szerokiej, wielopokoleniowej publiczności. Tworzymy przyjazną przestrzeń, w której kontakt ze sztuką jest uniwersalną inspiracją, zapraszającą do swobodnego interpretowania, pobudzającą kreatywność. Wystawa „Poza twarzą” świetnie wypełni te założenia – dodaje Joanna Tupalska, dyrektor kreatywna i producentka w Pop Culture Gallery.

Wystawę zainauguruje otwarty wernisaż, który odbędzie się 10 września. Ekspozycję będzie można zwiedzać do 10 lutego 2027 r. Wystawa została objęta Honorowym Patronatem Prezydenta Miasta Poznania.

W pierwsze wtorki miesiąca wejście do galerii jest bezpłatne, a w ciągu tygodnia uczniowie, studenci i seniorzy mogą skorzystać z promocji 1 bilet + 1 gratis. Bilety w cenie 20 zł są do nabycia przy wejściu na wystawę oraz na platformie ToBilet.pl

Główne wnioski

1. Wystawa „Poza twarzą” pokazuje, że sztuka nie jest zamkniętym kanonem, a zmienia się wraz ze sposobem, w jaki na nią patrzymy. Potwierdza to zestawienie dzieł Jana Matejki, Stanisława Wyspiańskiego czy Jacka Malczewskiego ze sztuką współczesną, dzięki czemu historyczne prace można odczytywać na nowo w kontekście aktualnych tematów i doświadczeń.
2. Wystawa pokazuje, że człowieka w sztuce można przedstawiać nie tylko poprzez portret. „Poza twarzą” poszerza pojęcie wizerunku o pamięć, ciało, naturę, przedmioty, czas czy zanik. Dzięki temu staje się nie tylko przeglądem portretów, ale opowieścią o zmieniającym się sposobie rozumienia ludzkiej obecności.
3. Współpraca kolekcji Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych w Krakowie z Pop Culture Gallery w Starym Browarze w Poznaniu  potwierdza, że granica między sztuką wysoką a kulturą popularną coraz bardziej się zaciera. Wystawa pokazuje, że dzieła polskich klasyków mogą funkcjonować w przestrzeni kojarzonej wcześniej z Warholem, modą czy pop-artem, a sztuka może docierać do odbiorców także poza tradycyjnymi muzeami i galeriami.