Pamięć na lata czy na jedną kadencję rządu? Polska ma nową strategię polityki pamięci

Audio generowane przez AI. Może zawierać błędy.

Marta Cienkowska, ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego, zaprezentowała strategiczne kierunki działań w obszarze pamięci. W raporcie „Infrastruktura odporności – strategiczne kierunki działania w obszarze pamięci” – przygotowanym przez Muzeum Historii Polski na zlecenie Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego – przedstawiono rekomendacje dotyczące roli muzeów, archiwów i innych instytucji pamięci we wzmacnianiu odporności społecznej. To długo oczekiwana strategia polityki pamięci.

W Polsce liczne instytucje badają historię, organizują obchody rocznic i opowiadają o przeszłości za granicą. Brakuje jednak potwierdzonego, wspólnego dokumentu wyznaczającego im długofalowe cele i zasady współpracy. Strategia ma wypełnić tę lukę i wskazać zadania, zasady współpracy oraz mierniki skuteczności działań. Stawką są nie tylko uroczystości, ale też relacje z sąsiadami, bezpieczeństwo informacyjne i sposób publicznej rozmowy o historii.

Czy będzie zgoda w Polsce?

Już w 2007 r. Zbigniew Gluza, założyciel Ośrodka KARTA, przygotował dla kancelarii Senatu ekspertyzę o państwowej polityce historycznej. Proponował zadania realizowane ponad partyjnymi podziałami. Jak później relacjonował, nie doczekał się odpowiedzi. Po niemal dwóch dekadach wraca pytanie, czy pamięć można wyłączyć z rytmu politycznych kadencji. Nie wystarczy jednak przyjąć dokumentu – potrzebna jest zgoda na trwałe reguły.

Przeczytaj: Marsz Niepodległości 2026. Donald Tusk dementuje doniesienia o zakazie i apeluje do uczestników

Do pomysłu wróciło w 2025 r. Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Prace powierzono Muzeum Historii Polski, kierowanemu przez Marcina Napiórkowskiego. Resort przedstawił nastepnie dokument „Strategia działania w obszarze pamięci. Analiza stanu zastanego i mapowanie najważniejszych obszarów”. To diagnoza, a nie gotowa strategia. Wymieniono pięć kierunków: koordynację instytucji, postawy obywatelskie, dialog i przeciwdziałanie polaryzacji, działania międzynarodowe oraz różnorodność doświadczeń, także lokalnych.

Wyczekiwana strategia dla Polski

Jesienią 2025 r. planowano konsultacje, debaty oraz sporządzenie mapy instytucji i programów finansowania. W styczniu i lutym 2026 r. miały powstać cele, mierniki i narzędzia wdrażania, a w marcu – gotowy dokument. W listopadzie 2025 r. ministra kultury Marta Cienkowska mówiła PAP, że trwa dopracowywanie części wykonawczej i że projekt nie będzie tylko wizją dyrektora muzeum.

Terminu nie dotrzymano. W marcu 2026 r. dyrektor Napiórkowski przedstawiał założenia podczas Polsko-Niemieckiego Forum Miejsc Pamięci. W maju ministra Cienkowska mówiła w mediach o kończeniu prac, a 26 czerwca przekonywała, że tekst jest w zasadzie gotowy. Zapowiedziała jego prezentację na początek września, ale z końcem września Marcin Napiórkowski mówił jeszcze o strategii na IV Zjeździe Muzeów. Wciąż nie było jasne, kiedy i w jakim zakresie dokument wejdzie w życie. Ostatecznie strategię polityki pamięci ministra Cienkowska ogłosiła 9 listopada 2026 r.

Pamięć jako sprawa bezpieczeństwa

Autorzy strategii wychodzą z założenia, że po 2022 r. pamięć zbiorowa stała się ważnym polem dezinformacji i walki o wpływy. Dlatego proponują traktować instytucje pamięci jak kluczową infrastrukturę bezpieczeństwa państwa. Ostrzegają też przed „pułapką sekurytyzacji pamięci”, czyli ograniczaniem różnorodności interpretacji i swobody badań pod pretekstem bezpieczeństwa. Mogłoby to nasilić polaryzację i ułatwić manipulację społeczeństwem. A co ma zwiększyć odporność? Sieć różnorodnych instytucji, zdolnych do współpracy i zakorzenionych lokalnie.

Odpowiedzią ma być więc odporność budowana przez różnorodność, a nie przez ujednolicanie opowieści o przeszłości. Projekt opiera się na czterech filarach: wspieraniu bogactwa pamięci, lepszym wykorzystaniu zasobów, decyzjach opartych na badaniach i nierywalizacyjnej kulturze pamięci. Działaniom przypisano cele, narzędzia i kryteria oceny, a niektórym także analizę ryzyka. Instytucje mają częściej współpracować, zamiast rywalizować o uwagę i pieniądze.

Jednym z głównych rozwiązań ma być Rada Polityki Pamięci – forum współpracy kancelarii Prezydenta RP, resortu kultury, Sejmu, Senatu i wybranych instytucji pamięci. Z co najmniej trzyletnim wyprzedzeniem ustalałaby najważniejsze rocznice i patronów kolejnych lat. Przy kluczowych projektach inicjowałaby powoływanie pełnomocników i komitetów wykonawczych. Dzięki temu przygotowania do obchodów nie musiałyby zaczynać się od nowa wraz ze zmianą rządu.

Przeczytaj: Żałoba narodowa po tragedii w Krakowie. Prezydent Nawrocki rozpoczął procedurę

Drugą propozycją jest Obserwatorium Pamięci. To zespół badawczy i repozytorium danych tworzone przez konsorcjum istniejących instytucji, a nie nowy urząd. Badałoby regularnie stan pamięci zbiorowej i uczestnictwo w praktykach upamiętniania, udostępniało wyniki badaczom oraz koordynowało przeciwdziałanie dezinformacji. Chodzi o zastąpienie doraźnych ocen systematycznymi danymi o tym, co i jak społeczeństwo pamięta.

Dekada wykraczająca poza kadencję

Projekt przewiduje także wspólne magazyny, laboratoria i pracownie konserwatorskie, standardy opisu zbiorów oraz bazy ułatwiające ich odnajdywanie. Poszczególne placówki zachowałyby kontrolę nad zasobami. Zaplanowano wzajemną promocję, lepsze wykorzystanie turystyki i wspólne badania publiczności. Osobnym zadaniem jest określenie zasad korzystania ze sztucznej inteligencji – od tymczasowych zaleceń dla instytucji resortu kultury po docelową Kartę Dobrych Praktyk.

Wdrażaniu założeń ma służyć międzyresortowy program wieloletni „Polityka pamięci RP – 2028–2038”, wzorowany na doświadczeniach programu „Niepodległa”. Dziesięcioletni horyzont ma zapewnić stabilność, koordynację i możliwość oceny wyników. Na razie program jest propozycją, a nie przyjętym zobowiązaniem rządu. Jego znaczenie będzie zależało także od tego, czy cele i mierniki zostaną powiązane z rzeczywistymi zasobami oraz odpowiedzialnością konkretnych instytucji za ich realizację.

Wspólna polityka, różne oczekiwania

Odpowiadając na pytania XYZ o to, jaka powinna być skuteczna strategia polityki pamięci, Instytut Pamięci Narodowej przekonuje, że dobra strategia ma przede wszystkim zapewniać ciągłość polityki państwa, niezależnie od rządzącej większości. IPN wymienia ochronę pamięci o ofiarach, wzmacnianie wiedzy historycznej kolejnych pokoleń i przedstawianie polskiej perspektywy za granicą. Niezależność w opisywaniu własnych dziejów nazywa jednym z wymiarów suwerenności. Historia bywa narzędziem nacisku, dlatego – zdaniem IPN – Polska musi przedstawiać własną perspektywę w debacie międzynarodowej.

„Nie możemy pozwolić, by inni opowiadali naszą historię za nas” – stwierdza IPN. Polska powinna konsekwentnie reagować na fałszowanie przeszłości i relatywizowanie odpowiedzialności za zbrodnie. Joanna Napierała z IPN oceniała wcześniej w prasie, że polskie działania są zbyt reaktywne. Postulowała lepszą koordynację i wiodącą rolę instytutu, także w analizowaniu narracji historycznych innych państw.

Szczególne znaczenie IPN przypisuje relacjom z Ukrainą.

– Rozmowa o trudnej historii musi opierać się na faktach i szacunku dla ofiar. Istnieje konieczność wyjaśniania zbrodni, uznania ich za ludobójstwo, nieskrępowanych ekshumacji, godnych pochówków i upamiętnienia. Strategia sama nie zakończy sporów, ale może wyznaczyć zasady dialogu – czytamy w odpowiedzi IPN.

Zdaniem eksperta

Od czego zacząć?

Najważniejsze jest, aby główne siły polityczne w Polsce odpowiedziały sobie na pytanie: czy jako państwo jesteśmy gotowi jednoznacznie potępiać zbrodnie popełnione przez Polaków lub instytucje państwa polskiego na obywatelach polskich należących do mniejszości narodowych, niezależnie od kontekstu naszych relacji z sąsiadami? Czy też będziemy uzależniać takie potępienie od postępowania państw sąsiednich?

Powinniśmy prezentować dojrzały stosunek do aktów przemocy i je potępiać. Byłoby to również politycznie rozsądne, bo nikt nie mógłby zarzucić Polsce podwójnych standardów. Uważam, że zbrodnie popełnione na Ukraińcach miały znacznie mniejszą skalę niż te, których dopuścili się ukraińscy nacjonaliści na Polakach, a motywacja ich sprawców co do zasady nie miała charakteru ludobójczego. Dlatego politycznie powinno być nam łatwiej je potępiać, niż Ukrainie potępiać zbrodnie ukraińskich nacjonalistów. Jednym z przykładów jest Centralny Obóz Pracy w Jaworznie, do którego trafiali niektórzy Ukraińcy będący ofiarami akcji „Wisła”, w tym kobiety i dzieci.

Zdecydowanie brońmy narodu polskiego przed zarzutami na przykład o kolonializm czy o współpracę z III Rzeszą, ale takim działaniom powinna towarzyszyć gotowość do potępiania zbrodni popełnionych na Białorusinach bądź Ukraińcach przez polskie podziemie bądź komunistyczną władzę. Czy jesteśmy dziś w stanie wypracować takie podejście?

Na pewno jeszcze kilkanaście lat temu klimat do potępiania własnych błędów był inny, a ówcześni politycy mogli – jak np. prezydent Lech Kaczyński – potępiać to, co było niegodziwe w polskiej historii, np. publicznie uznać zajęcie Zaolzia za grzech. Później wiele się zmieniło: doszło do radykalizacji części opinii publicznej, a sprawa Wołynia stała się tematem ogólnonarodowym. Trudniej było przekonywać do potępiania własnych win, bo rosły koszty polityczne. Na Ukrainie narastał kult UPA, pojawiały się konflikty pamięci, a Ukraina podejmowała skandaliczne decyzje.

Jako obywatel chciałbym jednak, żeby Polacy – żyjący w kraju zamożniejszym i bezpieczniejszym niż Ukraina, mającym długą tradycję krytycznej refleksji nad własną historią – prezentowali wzorowe podejście do tych rozliczeń. W przeciwnym razie będziemy dostarczać argumentów środowiskom na Ukrainie, które nie chcą dialogu, a wolą promować Banderę i Szuchewycza. Będziemy przyzwalali na wzrost nacjonalistycznych postaw w samej Polsce. Strategia polskiej polityki pamięci dotyczy także spraw wewnętrznych. Jej podstawą powinny być dwa założenia: państwo ma obowiązek bronić się przed nieprawdziwymi zarzutami, ale ma również powinność potępiania zbrodni popełnionych na wszystkich jego obywatelach.

Wzorowe podejście do rozliczenia tych zbrodni doda nam moralnej siły i wzmocni oddziaływanie polskiego doświadczenia historycznego za granicą. Powinniśmy jednak protestować zawsze wtedy, gdy w państwie sąsiednim stawia się za wzór postacie odpowiedzialne za masowe zbrodnie wojenne, przeciwko ludzkości czy ludobójstwa. Mam na myśli na przykład Kalinina w Rosji w związku ze zbrodnią katyńska, Szuchewycza na Ukrainie czy np. Suworowa w związku z rzezią Pragi.

Państwo powinno przedstawiać swoją ocenę, a nie przyjmować strategię tolerowania tego w imię przekonania, że każdy naród ma własną historię. Zaznaczę, że heroizowanie sprawców masowych zbrodni to nie tylko upamiętnianie ich życia, lecz także stawianie wartości, symbolizowanych przez biografię takiej osoby, jako wzór do naśladowania. Dlatego to jest niebezpieczne. Jednocześnie uważam, że kwestie pamięci nie powinny determinować całokształtu relacji z naszymi sąsiadami.

Łukasz Adamski

dyrektor Centrum Mieroszewskiego

Strategię czekają dwa sprawdziany. Pierwszy jest organizacyjny: czy państwo zamieni postulaty we wspólne reguły i trwałą współpracę. Drugi polityczny: czy reguły zaakceptują środowiska różniące się w ocenach historii i czy będą obowiązywać także wtedy, gdy przypominanie własnych win okaże się niewygodne.

Główne wnioski

1. Polska potrzebuje długofalowej polityki pamięci, która nie będzie zmieniać się wraz z kolejnymi rządami. Dotychczasowe działania państwa w obszarze pamięci historycznej są rozproszone między licznymi instytucjami, a ich priorytety często zależą od bieżącej sytuacji politycznej. Nowa strategia ma uporządkować ten system, poprawić koordynację i zapewnić ciągłość działań. Eksperci zgadzają się, że skuteczna polityka pamięci wymaga perspektywy wykraczającej poza jedną kadencję. Wyzwaniem pozostaje jednak wypracowanie zasad, które zaakceptują różne środowiska polityczne i które przetrwają zmianę władzy.
2. Wiarygodna polityka pamięci musi łączyć obronę polskiego stanowiska historycznego z gotowością do rozliczania własnych win. Polska powinna aktywnie przeciwdziałać dezinformacji historycznej, fałszowaniu przeszłości i relatywizowaniu odpowiedzialności za zbrodnie. Nie może jednak ograniczać się wyłącznie do przedstawiania własnych krzywd. Jak podkreśla Łukasz Adamski, równie ważne jest jednoznaczne potępianie zbrodni popełnionych przez Polaków i instytucje państwa polskiego, niezależnie od postawy sąsiadów. Takie podejście może zwiększyć międzynarodową wiarygodność Polski, wzmocnić jej pozycję w sporach historycznych i ograniczyć zarzuty o stosowanie podwójnych standardów.
3. Nowa strategia traktuje pamięć historyczną jako element bezpieczeństwa państwa, ale odrzuca narzucanie jednej wizji przeszłości. Autorzy strategii wskazują, że historia staje się coraz ważniejszym narzędziem dezinformacji, manipulacji i destabilizacji społeczeństw. Odpowiedzią ma być nie centralizacja przekazu historycznego, lecz wzmacnianie różnorodnych instytucji pamięci, również lokalnych, oraz rozwijanie ich współpracy. Proponowane rozwiązania, takie jak Rada Polityki Pamięci, Obserwatorium Pamięci i program wieloletni na lata 2028–2038, mają zapewnić lepszą koordynację, wykorzystanie badań i stabilność działań. Najważniejszym sprawdzianem będzie jednak to, czy państwo potrafi budować wspólną pamięć bez ograniczania pluralizmu historycznego i wolności badań.