Cieśnina Ormuz to wąskie gardło. Świat mniej odporny na kryzys paliwowy niż w latach siedemdziesiątych

Obecna blokada cieśniny Ormuz nie przypomina kryzysów naftowych z lat siedemdziesiątych. Skala i zasięg wstrząsu są wyraźnie większe. Amerykańsko-izraelskie uderzenie na Iran zakłóciło nie tylko dostawy ropy, lecz także globalny handel LNG, rynek nawozów oraz funkcjonowanie łańcuchów dostaw. Kluczowym problemem przestają być same niedobory surowców – większym zagrożeniem staje się fakt, że wiele państw wchodzi w ten kryzys z ograniczonymi zasobami finansowymi po wcześniejszych wstrząsach gospodarczych.

Świat ponownie przypomina sobie, że rynek energii nigdy nie funkcjonuje w oderwaniu od reszty gospodarki. Obecny kryzys nie ogranicza się jednak do ropy. Uderza równocześnie w rynek gazu skroplonego (LNG), globalne łańcuchy dostaw, sektor nawozów oraz ceny żywności. Jednocześnie pogłębia problemy fiskalne wielu państw, czyniąc jego skutki potencjalnie bardziej dotkliwymi niż embargo naftowe z lat 1973–1974 czy szok po rewolucji irańskiej w 1979 r.

Kluczowe znaczenie ma cieśnina Ormuz – jedno z najważniejszych „wąskich gardeł” światowego handlu. Według danych Międzynarodowej Agencji Energetycznej w 2025 r. przez ten szlak przepływało ok. 25 proc. globalnego wolumenu ropy transportowanej drogą morską. Tą samą trasą przesyłano także ponad 110 mld m sześc. LNG, czyli niemal jedną piątą światowego handlu tym surowcem. To właśnie tędy transportowano 93 proc. eksportu gazu z Kataru i 96 proc. ze Zjednoczonych Emiratów Arabskich.

W przypadku LNG praktycznie nie istnieją alternatywne trasy transportu. Nawet dla ropy możliwości ominięcia cieśniny są ograniczone. Rurociągi pozwalające częściowo przekierować dostawy posiadają jedynie Arabia Saudyjska i Zjednoczone Emiraty Arabskie, a ich łączna przepustowość szacowana jest na 3,5–5,5 mln baryłek dziennie – znacznie poniżej potrzeb rynku.

Międzynarodowa Agencja Energetyczna określiła obecną sytuację jako największe zakłócenie dostaw w historii rynku naftowego. W reakcji państwa członkowskie zdecydowały się na skoordynowane uwolnienie 400 mln baryłek z rezerw strategicznych. Mimo to znaczne wolumeny surowców pozostają zablokowane – około 130 mln baryłek ropy i 46 mln baryłek paliw rafinowanych wciąż znajduje się na blisko 200 tankowcach w regionie.

Nie tylko Jom Kippur

Pierwszy szok naftowy z lat 1973–1974 bywa często upraszczany do jednego schematu: wojna Jom Kippur, wsparcie USA dla Izraela i arabskie embargo na ropę. Taki opis oddaje chronologię wydarzeń, ale pomija ich strukturalne tło. Już przed wybuchem konfliktu gospodarka Stanów Zjednoczonych szybko zwiększała zależność od importowanej ropy. W latach 1970–1973 import netto niemal się podwoił, a krajowe wydobycie osiągnęło szczyt i przestało nadążać za rosnącym popytem. Równocześnie narastały napięcia między krajami wydobywającymi a zachodnimi koncernami, co stopniowo destabilizowało dotychczasowy system cenowy.

Wojna była więc impulsem, a nie przyczyną samą w sobie. Po jej wybuchu 6 października 1973 r. państwa zrzeszone w OAPEC zdecydowały się wykorzystać ropę jako narzędzie polityczne. 17 października ogłoszono ograniczenie wydobycia o co najmniej 5 proc., z zapowiedzią dalszych redukcji w kolejnych miesiącach. Jednocześnie zapowiedziano embargo wobec państw wspierających Izrael. Dwa dni później, po decyzji prezydenta Richarda Nixona o udzieleniu Izraelowi nadzwyczajnej pomocy, dostawy do USA zostały wstrzymane.

Skutki były natychmiastowe. W Stanach Zjednoczonych powstała luka podażowa rzędu 2–3 mln baryłek dziennie, a globalnie sięgała ona ok. 4,5 mln baryłek. Cena ropy wzrosła z 2,90 dolarów za baryłkę przed embargiem do 11,65 dolarów w styczniu 1974 r.

Reakcja władz pokazała, że kryzysy energetyczne są w równym stopniu problemem politycznym, co gospodarczym. Administracja Nixona wprowadziła system przydziałów paliw, ograniczenia zużycia oraz przygotowała plany racjonowania. Jednocześnie próbowała ograniczyć wzrost cen, by uniknąć społecznego sprzeciwu. Efektami były kolejki na stacjach paliw i trwałe poczucie niepewności wśród obywateli.

Inny charakter drugiego szoku

Drugi szok naftowy, z lat 1979–1980, miał odmienny charakter. Nie wynikał z embarga, lecz z załamania podaży spowodowanego rewolucją w Iranie. Po upadku rządów szacha Mohammada Rezy Pahlawiego wydobycie ropy spadło o ok. 4,8 mln baryłek dziennie, czyli o blisko 7 proc. globalnej podaży.

Jednak równie istotna jak fizyczne niedobory była reakcja rynku. Kryzys przybrał formę kombinacji ograniczonej podaży, paniki i wysokiej inflacji. Obawy przed kolejnymi zakłóceniami, gromadzenie zapasów oraz silny popyt doprowadziły do gwałtownego wzrostu cen – w ciągu roku ropa podrożała ponad dwukrotnie.

Konsekwencje były dalekosiężne. Inflacja wymknęła się spod kontroli, a Rezerwa Federalna pod kierownictwem Paula Volckera zdecydowała się na radykalne podwyżki stóp procentowych.
Tamten okres dobrze oddają słowa prezydenta Jimmy’ego Cartera, który w 1979 r. przyznał, że Stany Zjednoczone stały się nadmiernie zależne od niestabilnych dostaw z zagranicy. Ostateczny koszt kryzysu ponieśli obywatele – poprzez wyższe ceny i konieczność ograniczenia zużycia energii.

Dlaczego szok z 2026 r. jest jakościowo inny?

Obecny kryzys przypomina wydarzenia z 1973 r., ponieważ zakłócenia przepływów energii wynikają z konfliktu, w który zaangażowane są Izrael i Stany Zjednoczone. W pewnym stopniu nawiązuje też do 1979 r. Niepewność i obawy rynku wzmacniają początkowe niedobory surowców. Na tym jednak podobieństwa się kończą. Dzisiejszy szok ma zupełnie inny charakter, wynikający ze skali powiązań i złożoności globalnej gospodarki.

Cieśnina Ormuz nie jest już wyłącznie kluczowym szlakiem dla ropy i gazu. Z danych Międzynarodowej Agencji Energetycznej wynika, że odgrywa również istotną rolę dla światowego rolnictwa. Tędy transportowane jest ponad 30 proc. globalnego handlu mocznikiem oraz ok. 20 proc. amoniaku i fosforanów – podstawowych surowców do produkcji nawozów. Oznacza to, że zakłócenia uderzają nie tylko w sektor energetyczny, ale także w bezpieczeństwo żywnościowe.

Zmieniła się również geografia ryzyka. W latach siedemdziesiątych centrum przemysłowe świata znajdowało się w Ameryce Północnej, Europie Zachodniej i Japonii. Dziś ciężar ten przesunął się do Azji. W 2025 r. aż 80 proc. ropy i produktów ropopochodnych oraz blisko 90 proc. LNG transportowane przez Ormuz trafiało właśnie do krajów azjatyckich.

Szczególnie widoczne jest to w przypadku Korei Południowej. Szlak przez Ormuz odpowiada za 61 proc. importu ropy i 54 proc. dostaw nafty petrochemicznej. W odpowiedzi na kryzys władze w Seulu rozpoczęły intensywne poszukiwanie alternatywnych dostawców, wprowadziły działania oszczędnościowe i rozpoczęły gromadzenie zapasów surowców – w tym helu, kluczowego dla przemysłu półprzewodników. Zgromadzone rezerwy mają zabezpieczyć kraj na kilka miesięcy.

Europa, choć mniej bezpośrednio uzależniona od dostaw przez Ormuz, również pozostaje narażona na skutki kryzysu. Międzynarodowy Fundusz Walutowy ostrzega przed ryzykiem powrotu napięć na rynku gazu podobnych do tych z lat 2021–2023. Najbardziej wrażliwe są gospodarki silnie oparte na gazie, takie jak Włochy i Wielka Brytania. Relatywnie lepszą pozycję mają Francja i Hiszpania dzięki większemu udziałowi energetyki jądrowej i odnawialnej.

Międzynarodowy Fundusz Walutowy ostrzega przed ryzykiem powrotu napięć na rynku gazu podobnych do tych z lat 2021–2023. Najbardziej wrażliwe są gospodarki silnie oparte na gazie, takie jak Włochy i Wielka Brytania.

Skala problemu ujawnia się także w sektorze transportu. ACI Europe ostrzega, że brak przywrócenia przepływu przez Ormuz może w ciągu kilku tygodni doprowadzić do niedoborów paliwa lotniczego w Europie. Według danych dziennika „El País” aż 40 proc. paliwa lotniczego trafia na kontynent właśnie tym szlakiem.

To właśnie ta wielowarstwowość – jednoczesne uderzenie w energię, rolnictwo, przemysł i transport – sprawia, że kryzys z 2026 r. ma charakter systemowy, a nie sektorowy.

Państwowe kasy świecą pustkami

Świat jest dziś lepiej przygotowany na kryzysy energetyczne niż w latach siedemdziesiątych. Ropa ma mniejszy udział w globalnym miksie energetycznym, gospodarki są mniej energochłonne, a system rezerw strategicznych i procedur kryzysowych w dużej mierze powstał właśnie jako odpowiedź na pierwszy szok naftowy. Nie oznacza to jednak, że obecny kryzys będzie łagodniejszy.

Międzynarodowa Agencja Energetyczna wskazuje, że państwa wchodzą w obecne zawirowania wyraźnie osłabione serią wcześniejszych kryzysów. Dane OECD pokazują, że w 2023 r. średni poziom długu publicznego w krajach rozwiniętych osiągnął 110,5 proc. PKB. Dla porównania – w latach siedemdziesiątych zadłużenie państw grupy G7 wynosiło ok. 20 proc. PKB.

Jeszcze wyraźniejszy obraz skali problemu przedstawia Institute of International Finance, według którego globalne zadłużenie na koniec 2025 r. przekroczyło 348 bln dolarów, czyli ponad trzykrotność światowego PKB. Głównym źródłem wzrostu pozostaje sektor publiczny, który zwiększa potrzeby pożyczkowe w tempie niewidzianym od czasu pandemii.

W praktyce oznacza to, że choć rządy dysponują dziś bardziej rozbudowanymi narzędziami interwencji niż pół wieku temu, ich możliwości finansowania działań osłonowych są znacznie ograniczone.

Szefowa MFW, Kristalina Georgiewa, prognozuje, że zapotrzebowanie na awaryjne wsparcie kredytowe może wzrosnąć o 20–50 mld dolarów.

Międzynarodowy Fundusz Walutowy ocenia, że szczególnie narażone są państwa importujące surowce energetyczne. W ich przypadku wzrost cen energii przekłada się nie tylko na inflację i ryzyko niedoborów, lecz także na presję walutową, wyższe koszty importu oraz rosnące koszty obsługi długu. Szefowa MFW, Kristalina Georgiewa, prognozuje, że zapotrzebowanie na awaryjne wsparcie kredytowe może wzrosnąć o 20–50 mld dolarów.

Ograniczone pole manewru mają również banki centralne. Podwyżki stóp procentowych mogą ograniczać popyt i stabilizować inflację, ale nie rozwiązują problemów podażowych. Nie odblokują cieśniny Ormuz, nie przywrócą przepływu LNG ani nie odbudują zerwanych łańcuchów dostaw.

Dlatego obecny kryzys nie doczeka się jednego przełomowego momentu na wzór polityki Paula Volckera. Bardziej prawdopodobny jest scenariusz stopniowych, rozproszonych działań. A zatem kontrolowanego uwalniania rezerw strategicznych, programów oszczędzania energii oraz selektywnego wsparcia dla najbardziej narażonych gospodarstw domowych i sektorów. Wszystko to w warunkach stałej presji inflacyjnej i ograniczonych możliwości fiskalnych.

Główne wnioski

1. Obecna blokada cieśniny Ormuz oddziałuje na wiele rynków jednocześnie. Zakłóca około jednej piątej globalnego handlu LNG i ogranicza dostęp do surowców wykorzystywanych w produkcji nawozów, co uderza w łańcuchy dostaw i zwiększa ryzyko destabilizacji rynku żywności.
2. Rządy wchodzą w kryzys z wysokim poziomem zadłużenia. Średni dług publiczny największych gospodarek przekracza dziś 110 proc. PKB, podczas gdy w latach siedemdziesiątych wynosił ok. 20 proc. Ogranicza to możliwości finansowania programów osłonowych.
3. Globalna gospodarka stała się bardziej współzależna, a jej centrum przesunęło się w stronę Azji. Region ten odpowiada dziś za 80–90 proc. importu surowców transportowanych przez cieśninę Ormuz, co sprawia, że skutki kryzysu rozprzestrzeniają się szybciej i obejmują więcej sektorów niż w przeszłości.