Politechnika kompletuje argumenty za gigafabryką AI we Wrocławiu. Rektor: „Jeśli biznes się podzieli i zacznie wspierać tylko jedno miasto, to żadna gigafabryka w Polsce nie powstanie” (WYWIAD)

Katarzyna Mokrzycka: Politechnika Wrocławska stara się o zlokalizowanie u siebie inwestycji tzw. gigafabryki AI. Razem z miastem zadeklarowaliście chęć i bardzo czynnie promujecie swój udział. Czy gromadzicie także ten prywatny komponent, który musi sfinansować aż 65 proc. całego przedsięwzięcia? Rozmawiacie z prywatnym kapitałem, który chciałby się włączyć w tę inwestycję we Wrocławiu?

Prof. Arkadiusz Wójs, rektor Politechniki Wrocławskiej: Jest sporo firm, które wspierają zarówno cały pomysł gigafabryki w Polsce, jak i konkretnie we Wrocławiu. Nie mogę na tym etapie ujawniać żadnych informacji dotyczących pieniędzy, natomiast kontekst sprawy jest szerszy niż możliwości inwestorów z jednego miasta czy regionu Polski. Koszty inwestycji są miliardowe, a później trzeba się liczyć z kosztami funkcjonowania, zabezpieczeniem dostaw energii, odbioru ciepła czy ochrony.

Gdy się myśli o tak wielkiej inwestycji jak gigafabryka sztucznej inteligencji, to jej powstanie w Polsce powinno być wspierane przez cały polski biznes. Tylko wtedy będzie nas na to stać. Tylko wtedy zbierze się dostatecznie duży kapitał, żebyśmy jako kraj mogli to zbudować.

Interes ogólnonarodowy. Czy biznes zrozumie?

Tylko taki układ pozwoli też zebrać dostatecznie dużo odbiorców dla usług i produktów, które taka gigafabryka produkuje, żeby projekt spinał się ekonomicznie. Inwestycja, którą wycenia się na około 12 mld zł, musi mieć sens biznesowy. Muszą więc w nią wejść wszystkie wielkie firmy, korporacje, instytucje z tych obszarów, które już dzisiaj korzystają z rozwoju sztucznej inteligencji. Czyli sektor finansowy, ubezpieczeniowy, obronność, logistyka, ale także administracja, szpitale i każdy inny podmiot działający w usługach publicznych.

Jeśli polski biznes się podzieli i zacznie wspierać tylko jedno miasto, jedną lokalizację, a innej nie, to żadna gigafabryka w Polsce nie powstanie. Na pewno zabraknie pieniędzy i inwestycja straciłaby szanse, żeby się zwrócić.

Czyli starając się o ulokowanie inwestycji we Wrocławiu, uważa pan, że to musi być projekt ogólnonarodowy?

65-proc. wkładu kapitału prywatnego to na tyle dużo, że nie wystarczy jedynie skonsolidowanie firm skupionych wokół danego miasta czy sympatyzujących z jednym ośrodkiem. To musi być wspólna „zrzutka” całego polskiego biznesu.

A czy z tych informacji, które pan ma w tej chwili, wynika, że takie konsorcjum się zbiera?

Tego nie wiem, tym nie powinny się zajmować uczelnie. Jest to sprawa polityczna, która leży w interesie państwa. Wiem, że najlepsze chęci i zaangażowanie 100 mln w dowolnej walucie od jednego inwestora w jednym ośrodku…

Zakładam, że nawiązuje pan do projektu pana Rafała Brzoski w Krakowie.

… i wszystkie inne deklaracje, które padają w mediach, są niewystarczające w stosunku do potrzeb finansowych w przypadku budowy gigafabryki.

Nie obawia się pan, że w Polsce takiego konsorcjum nie zbierzemy? Kilka miesięcy temu pisaliśmy w XYZ, że firmy nawet nie są pytane o zdanie, tylko informowane, że zostały włączone do konsorcjum. To je raczej zniechęci, niż wzbudzi w nich potrzebę wyłożenia pieniędzy na stół.

Ufam, że jednak pieniądze się znajdą. To przymus technologiczny, jeśli Polska chce się rozwijać. To zatem także interes narodowy. To, że o czymś nie wiemy, nie oznacza, że rozmowy nie są prowadzone. Temat jest zbyt ważki, by o tym opowiadać na bieżąco. Mam nadzieję, że rząd się tym zajmuje.

Mam świadomość, że nie jesteśmy jedynym miejscem, które stara się o tę inwestycję. I pewnie w innych miastach też jest ona możliwa do zrealizowania, ale to Wrocław oferuje najwięcej.

Uważam, że jako Politechnika Wrocławska i Wrocław mamy najlepszy ośrodek kompetencyjny, najszersze zaplecze naukowców i doktorantów w dziedzinie rozwoju sztucznej inteligencji. Mamy też najlepszą lokalizację, jeśli chodzi o bezpieczeństwo oraz zapewnienie dostaw prądu czy odbiór ciepła. Ale lokalizacja jest wtórną sprawą, bardziej techniczną. I tak najważniejsze są pieniądze na sfinansowanie przedsięwzięcia, a dopiero później to, gdzie ono zostanie zlokalizowane.

Tak krawiec kraje, jak mu energii staje

Poruszył pan dwa istotne wątki, decydujące – poza finansowaniem – o wyborze miejsca: zasoby specjalistów i zasoby energii. Macie wszystko, czy to dopiero kwestia zebrania odpowiedniej liczby naukowców i przygotowania dostaw energii po ewentualnym wyborze Politechniki Wrocławskiej?

Kadrę mamy. Jesteśmy najsilniejszym ośrodkiem naukowo-badawczym w zakresie sztucznej inteligencji. Oczywiście świetnie byłoby, gdybyśmy mieli cztery razy więcej ludzi, ale już dziś to jest najsilniejszy polski ośrodek. Mamy największy w Polsce wydział informatyczny, gdzie pracuje najwięcej naukowców, kształci się najwięcej doktorantów i powstaje najwięcej publikacji. Sztuczna inteligencja to jest technologia szczególna. Dla Politechniki Wrocławskiej to fundament strategii rozwoju, pierwszy priorytetowy obszar badawczy. Tam mamy najwięcej studentów, tam idą największe środki. Wrocław generalnie jest jednym z paru najsilniejszych ośrodków naukowych w kraju. Potężną informatykę ma także Uniwersytet Wrocławski. Gdyby przy okazji realizacji projektu gigafabryki złączyć nasze zasoby naukowe, to jesteśmy nie do pobicia.

Gdy mowa o zasobach energii, to warto odwrócić wektor i zapytać, jak dużą gigafabrykę możemy stworzyć na polskim gruncie? Bo rzeczywiście na świecie przy tego typu inwestycjach debatuje się także nad tworzeniem dodatkowych, niezależnych potężnych źródeł energii. W Polsce raczej nie ma na to szans. Nasze realia są takie, że musimy gdzieś wpiąć się do istniejącego systemu energetycznego.

Trzeba się liczyć z tym, że nasza gigafabryka nie będzie duża w porównaniu do obiektów planowanych w Chinach czy w USA, ale wciąż będzie to największa moc obliczeniowa ze wszystkich dotąd istniejących w Polsce i w całej Europie. I na to Wrocław ma dziś zasoby energetyczne.

Jak dużą gigafabrykę możemy stworzyć na polskim gruncie? Na świecie debatuje się nad tworzeniem dodatkowych źródeł energii. Nasze realia są takie, że musimy gdzieś wpiąć się do istniejącego systemu energetycznego.

Mam świadomość, że nie jesteśmy jedynym miejscem, które stara się o tę inwestycję. I pewnie w innych miastach też jest ona możliwa do zrealizowania, ale to Wrocław oferuje najwięcej.

Może to dziwne pytanie, ale skoro już jesteście tacy mocni, to po co wam ta gigafabryka? Sam pan powiedział, że niezależnie od lokalizacji korzystać z niej będą różne podmioty w całym kraju.

Ale to my mamy największy potencjał, żeby się przyczynić do rozwoju sztucznej inteligencji w Polsce. Bo nasza uczelnia nie tworzy nauki hobbystycznie, na niszowym poziomie. Priorytetem jest, żeby rozwijać to, w czym jesteśmy konkurencyjni, na skalę międzynarodową.

I tu nasuwa się pytanie, czy jedna polska uczelnia, nawet z gigafabryką, może się porwać na konkurowanie z zagranicznymi potężnymi ośrodkami badawczymi? Zwłaszcza w obszarze sztucznej inteligencji, ale nie tylko. Nie warto rozważyć konsolidacji starań o gigafabrykę razem z innymi szkołami wyższymi?

Polskie uczelnie powinny zacząć rozmawiać o jakiejś formie konsolidowania działań. We wszystkich ważnych, priorytetowych obszarach trzeba jednoczyć siły, dlatego, że nasze szkoły wyższe są za małe, by móc realnie w pojedynkę konkurować na arenie międzynarodowej.

Z pewnością będziemy współpracować z innymi uczelniami wrocławskimi w zakresie tematów, które nas łączą. Poza sztuczną inteligencją Wrocław jest też bardzo silny w technologiach kosmicznych i w tym przypadku możliwe jest połączenie sił aż trzech uczelni. Politechnika Wrocławska ma swoją specjalność i są nią mikrosatelity. W tym zakresie współpracuje z nami wiele lokalnych startupów. Z drugiej strony mamy Uniwersytet Przyrodniczy, który ma ogromny potencjał w satelitarnym obrazowaniu Ziemi. A do tego Uniwersytet Wrocławski, który wchodzi we wszystkie te obszary.

Wrocław stara się także o lokalizację polskiej siedziby Centrum Technologicznego Europejskiej Agencji Kosmicznej (ESA). Moim zdaniem to świetny pomysł właśnie ze względu na kompetencje akademickie tych uczelni w przemyśle kosmicznym, ale też otoczenie biznesowo-startupowe w tej dziedzinie.

Wystarczy łączenie sił w ramach jednego miasta? Czy nie dałoby większych efektów, gdyby polskie uczelnie robiły to regionalnie? Jak by pan widział model, w którym wszystkie silne ośrodki z południa Polski, załóżmy: Wrocław, Katowice, Kraków, Rzeszów, wspólnie walczą o poprowadzenie gigafabryki AI, ale też łączą siły jako ośrodek naukowo-badawczy? To możliwe?

Nie tylko potrafię to sobie wyobrazić, ale też chętnie bym się zaangażował w taki model współpracy ważnych uczelni z kilku regionów kraju.

Współpraca uczelni w mieście i w regionie absolutnie się nie wyklucza. Logistycznie łatwiej jest badaczom kooperować w ramach kilku jednostek w jednym mieście, to jasne. Ale z Wrocławia do Krakowa są raptem trzy godziny samochodem, więc to nie jest dystans, który stoi na przeszkodzie. Zdarza się, że naukowiec ma stanowiska badawcze na dwóch uczelniach. Jeden ze zwycięzców naszej nagrody naukowej Lema pracuje jednocześnie w Zurychu i w Bazylei. Takie odległości w niczym mu nie przeszkadzają.

Polskie uczelnie powinny zacząć rozmawiać o jakiejś formie konsolidowania działań. Nie tylko potrafię to sobie wyobrazić, ale też chętnie bym się zaangażował w taki model współpracy ważnych uczelni z kilku regionów kraju.

Politechnika może łączyć pozornie sprzeczne siły

Ważne uczelnie amerykańskie, europejskie, japońskie, australijskie, gdzie pracuje najwybitniejsza kadra i na których rozwijają się kluczowe badania, tematycznie są zwykle dużo większe niż polskie. Normą jest szerokie środowisko akademickie, możliwie jak najbardziej interdyscyplinarne. Nazywam to federacją wysp, które łączy wspólny szyld, kultura pracy i doskonałości. Wyróżnia je na świecie to, że potrafią efektywnie współpracować. Medycyna i inżynieria na jednej uczelni nie tylko współistnieją, ale też mają na siebie wzajemny wpływ, współpracują i tworzą wspólne projekty naukowe. Podobnie prawo koegzystuje z dziedzinami artystycznymi, a sektor kosmiczny współgra z antropologią, socjologią albo etyką.

W Polsce musimy próbować replikować wszystkie te korzyści, które daje wielka uczelnia. To się powoli dzieje, ale na razie w bardzo niewielu ośrodkach. Są uniwersytety, które mają już jednocześnie inżynierię, humanistykę, medycynę i próbują tworzyć wspólne projekty badawcze. Szkoły wyższe, które jeszcze tego nie robią, powinny budować takie modele albo przez ekspansję, dodając nowe kierunki, albo przez współpracę z drugą uczelnią. Ważne, żeby jak najczęściej łączyć potencjał badawczy w obrębie ośrodków naukowych, zwiększając tym samym ich potencjał międzynarodowy. To pozwoli wreszcie otworzyć i uwolnić możliwości polskich naukowców, innowatorów, badaczy, wynalazców.

Czas odizolowanych uczelni profilowych się kończy. Medycyna i inżynieria na jednej uczelni nie tylko współistnieją, ale też mają na siebie wzajemny wpływ, współpracują i tworzą wspólne projekty naukowe. Prawo koegzystuje z dziedzinami artystycznymi, a sektor kosmiczny współgra z antropologią.

Przyszłość to duże ośrodki badawcze. Czas odizolowanych uczelni profilowych się kończy. Uruchomiliśmy na Politechnice Wrocławskiej Wydział Medyczny. Do niedawna pewnie by to zaskakiwało, ale w czasach, gdy nauki medyczne rozwijają się w oparciu na zastosowaniu algorytmów sztucznej inteligencji, jest to naturalny kolejny etap rozwoju także uczelni technicznej.

Zgadzam się też w stu procentach, co do potrzeby kooperacji dużych polskich uczelni poza jednym miastem, na przykład w obszarze Polski południowej. Na razie jednak bardziej ze sobą konkurujemy, niż kooperujemy. Konkurencja jest przydatna, bo wymusza większe zaangażowanie, ale ciągła walka o dostęp do środków inwestycyjnych czy badawczych jednak utrudnia współpracę.

Nie znam równie dobrze środowiska uniwersytetów, ale między uczelniami technicznymi jest tak, że polskie politechniki szukają sobie sojuszników w Europie, żeby wygrać konkurencję lokalną we własnym kraju. Właściwie każda polska poważna uczelnia jest już częścią jakiejś sieci europejskiej. My należymy do Sojuszu Uczelni Europejskich Unite! Przyznaję, że to jest bardzo duża dźwignia rozwoju, ważna dla badań, ale na podobnej zasadzie można by też myśleć o współpracy między polskimi uczelniami spoza jednego miasta. Mógłby to być np. sojusz dużych polskich politechnik, jak AGH, Politechnika Warszawska i Politechnika Wrocławska, w jakimś istotnym obszarze, w którym wszystkie są mocne, jak na przykład rozwój sztucznej inteligencji.

Na razie w tym kierunku nie dzieje się nic poważnego. Gdyby się udało, byłoby świetnie. Może się jednak okazać, że sytuacja wymusi to na rektorach. Jeśli nagle potrzebna będzie pełna mobilizacja, aby gigafabryka AI powstała w Polsce, to być może narodowy interes przeważy nad naturalną skłonnością uczelni do rywalizacji.

Zgadzam się w stu procentach, co do potrzeby kooperacji dużych polskich uczelni poza jednym miastem, na przykład w obszarze Polski południowej. Na razie jednak bardziej ze sobą konkurujemy.

Byłby pan zadowolony z takiego obrotu sprawy?

Byłoby wspaniale!

Rok temu rektor SGH powiedział w wywiadzie, że łączenie uczelni jest nieuniknione, bo w innym razie wiele uczelni czeka likwidacja. Trendy demograficzne pokazują, że studentów będzie coraz mniej. Czy to może być dodatkowy argument w dyskusjach o bliskiej współpracy szkół wyższych?

Jestem przekonany, że uczelnie powinny się łączyć lub zostać połączone, natomiast nie z powodów demograficznych. Demografia nie jest tu najważniejsza. Nawet jeżeli wkrótce będzie na uczelniach znacznie mniej studentów, a na to się rzeczywiście zanosi, to wcale nie wyjdzie to uczelniom na gorsze. A to dlatego, że obecnie na wiodących polskich uczelniach studentów jest wciąż za dużo.

Przeczytaj: Likwidacja albo łączenie – to czeka uczelnie w Polsce. „Niebezpieczeństwo stoi i przed prywatnymi, i publicznymi" (WYWIAD)

Na Politechnice Wrocławskiej uczy się obecnie około 22 tys. osób. Chociaż zeszliśmy do tej liczby z poziomu ponad 30 tys., to wciąż naukowcy są zbyt obciążeni pracą dydaktyczną w stosunku do pracy badawczej.

Na polskich uczelniach studentów jest za dużo?

Wiodące uczelnie na świecie są w stanie skupić swoją kadrę badawczą w większym stopniu na badaniach niż na dydaktyce. W Polsce jeszcze tego nie potrafimy.

Obciążenie dydaktyczne naszych naukowców jest zauważalnie większe niż w ośrodkach zagranicznych, do których aspirujemy badawczo. Zbyt duży odsetek studentów w Polsce nie tylko nie kończy studiów, ale wręcz podejmuje je bez intencji odpowiedniego zaangażowania. W efekcie praca dydaktyczna i inne zasoby uczelni nie są w pełni wykorzystane. Marnym pocieszeniem jest to, że pod tym względem nie odstajemy od statystyk europejskich.

Gdyby zmniejszyć liczbę studentów, to podniesie się jakość kształcenia i uczelnie staną się bardziej twórcze naukowo. Nawet jeżeli wkrótce będzie na uczelniach znacznie mniej studentów, to wcale nie wyjdzie to uczelniom na gorsze. W ten sposób więcej czasu i wysiłku naukowcy będą mogli przeznaczyć na przekucie swojej wiedzy w konkretne rozwiązania dla gospodarki, biznesu, dla państwa.

Jednocześnie staramy się realizować aspiracje obudzone wraz z wejściem Polski do Unii Europejskiej. Coraz częściej zdobywamy ważne europejskie granty badawcze ERC, których jeszcze kilka lat temu nie dostawaliśmy w ogóle. Ale o nie jest ogromna konkurencja na poziomie międzynarodowym. Konkurujemy też o wizyty, zagraniczne wykłady, relacje, prestiż, nagrody. Wszystko, co robimy na politechnikach, co badamy i publikujemy, jest oceniane na poziomie międzynarodowym. Wszystko musi się odnosić do stanu światowego.

Natomiast warunki, w jakich pracują polscy badacze, nie są równe europejskim, między innymi przez nadmiar dydaktyki. Niski poziom finansowania badań to jedno, ale trzeba też głośno zacząć mówić, że zbyt duże jest w polskiej nauce obciążenie pracą inną niż badawcza. Gdyby zmniejszyć nieco liczbę studentów, to podniesie się jakość kształcenia i uczelnie staną się bardziej twórcze naukowo.

Chce pan powiedzieć, że największym problemem wykładowcy jest to, że musi uczyć?

Chcę powiedzieć, że nic złego się nie stanie, jeśli studentów będzie na uczelniach trochę mniej, ale za to będą bardziej „zaopiekowani”. Zmniejszenie liczby studentów na czołowych polskich uniwersytetach czy politechnikach powinno im wyjść na dobre, bo staną się bardziej konkurencyjne badawczo.

Chciałbym, żeby właśnie pod takim kątem były przygotowywane decyzje polityczne w Polsce – aby decydenci widzieli szansę, a nie zagrożenie w tym, że będzie ubywało studentów na uczelniach. W ten sposób więcej czasu i wysiłku naukowcy będą mogli przeznaczyć na przekucie swojej wiedzy w konkretne rozwiązania dla gospodarki, biznesu, dla państwa.

Nadal jednak uważam, że warto dążyć do łączenia uczelni. Po prostu jest ważniejszy powód, żeby uczelnie się łączyły niż to, że mogą mieć za mało studentów. Jak mówiłem, edukacja i rozwój studentów na uczelni będą lepsze, jeżeli szkoły będą wielodziedzinowe. To zwiększa szansę, że z uczelni będą wychodzić osoby decyzyjne, twórcze i sprawcze. Młodzi ludzie przygotowani nie tylko do wykonywania pracy, ale także do podejmowania decyzji, kreowania różnych procesów i zmian. Ich wiedza będzie determinować rozwój państwa. Ale żeby tak się działo, inżynier zajmujący się elektroniką musi spotkać na swojej drodze i humanistę, i medyka. Musi rozumieć ich podejście i umieć im coś zaproponować.

Kapitał takiej wszechstronnej młodej kadry jest dziś jednym z najsilniejszych atutów naszej politechniki. To się zaczyna od kół studenckich, przez szkołę doktorską, młodych badaczy, czyli młodych doktorów, aż do młodych liderów grup – doktorów habilitowanych, którzy prowadzą i doktorantów, i własne badania naukowe.

Jak wspierać wynalazki studentów, żeby nie uciekali za granicę

Rozmawiałam niedawno z Jędrzejem Kowalewskim, prezesem wrocławskiej firmy Scanway z sektora kosmicznego. Opowiadał, że pomaga finansowo studentom, którzy gdzieś za granicą chcą przetestować technologię czy wynalazki, nad którymi pracują na uczelniach, bo szkoły dają za małe wsparcie. Każdy w Polsce chętnie by się przyznał do firmy Iceye i jej polskich korzeni, ale prawda jest taka, że student Rafał Modrzewski założył ją w Finlandii, bo w Polsce nie było na to szans. Jak zmienić model wspierania nowatorskich pomysłów na etapie studiów na politechnice, żeby nam innowatorzy nie uciekali za granicę?

Mamy już takie mechanizmy. Politechnika Wrocławska ma rekordowo wysoki w porównaniu do innych uczelni budżet na działalność studencką, w tym na pracę młodych innowatorów w studenckich kołach naukowych. Samorząd studencki ma rocznie do dyspozycji 2 mln zł z budżetu uczelni. W ciągu roku płyną też dodatkowe pieniądze na różne studenckie wydarzenia, wydziały przekazują na swoje koła naukowe środki w ramach wewnętrznych polityk, pojawia się także finansowanie od firm współpracujących z młodymi wynalazcami. Dla firm koła naukowe to kopalnia talentów, przyszłych kreatywnych pracowników.

Politechnika Wrocławska ma rekordowo wysoki budżet na działalność studencką, zwłaszcza na pracę młodych innowatorów. Samorząd studencki ma rocznie do dyspozycji 2 mln zł z budżetu uczelni.

W świetle tego, co powiedział pan o prowadzeniu badań dla potrzeb gospodarki, jak pan ocenia pomysły, by zwiększyć obowiązkowe zaangażowanie uczelni we współpracę z biznesem? Ten wątek wraca w różnych odsłonach. W 2025 r. mówiło się na przykład o konieczności wymuszenia większej liczby patentów na uczelniach. Ale także o możliwości wprowadzenia obligo po stronie firm do finansowania wspólnych badań biznesu i uczelni.

Gospodarki wiodące na świecie są w dużym stopniu oparte na wiedzy, czyli na rozwoju badań, tworzeniu nowej wiedzy we własnym kraju i w swoim ekosystemie. I dlatego rozwój interakcji pomiędzy polskimi uczelniami czy instytutami badawczymi i biznesem jest w interesie polskiej gospodarki.

Jestem jednak przekonany, że rola i powinność różnych typów uczelni jest różna. Uniwersytet, gdzie przeważają kierunki nietechniczne, w mniejszym stopniu jest odpowiedzialny za bieżący transfer wiedzy do gospodarki. Większa jest natomiast rola i odpowiedzialność uczelni technicznych – politechniki muszą myśleć o tym, by transferować wiedzę do gospodarki na bieżąco, a nie tylko myśleć o rzeczach zupełnie abstrakcyjnych. Wydaje mi się natomiast, że odpowiedzialność polskich politechnik za rozwój gospodarki jest na razie niedostatecznie wypełniana.

Trzeba też jednak uczelniom pozwolić robić rzeczy wielkie. Przez „rzeczy wielkie” rozumiem badania nie na zlecenie, tylko takie, w których naukowiec opiera się na swojej potrzebie czysto naukowej i działa w imię ciekawości poznawczej. To także jest rola i powinność uczelni. Bo uczelnia to oaza wolnej, swobodnej, twórczej myśli, a nie wykwalifikowana grupa pracowników rozwiązujących problemy na zlecenie. Musimy mieć możliwość zajmowania się wielkimi koncepcjami, nawet jeśli nikt nas o nie dziś nie prosi. To proces kształtowania przełomów, odkryć, postępu.

Tylko że to, czy rzecz jest wielka, czy nie okazuje się często dopiero po latach, nawet po dekadach.

Tak ma być. Nie każda praca badawcza i naukowa musi coś przynieść, zwłaszcza szybko. Często umyka w publicznej debacie, że nauka ma obowiązek – społeczny i cywilizacyjny – żeby rozwijać innowacje nie tylko na zamówienie gospodarki takiej, jaką znamy dziś, ale również takiej, jaką sobie próbujemy dopiero wymyślić albo w ogóle nie umiemy sobie wyobrazić. Technologia fuzji jądrowej pozwoli nam kiedyś zapewne na darmowy prąd, tak jak internet wprowadził niemal darmową komunikację. To zmieni całą gospodarkę wokół nas, a rolą uczelni jest kształtowanie nowych koncepcji dla zmieniającego się świata.

Patenty nauki nie zmienią

Myślę jednak, że aby obronić argument, że uczelnia z mniejszą liczbą studentów i niezmniejszoną liczbą kadry ma wartość i sens, że powinna zachować poziom dofinansowania i powinna pozostać „oazą swobodnej, twórczej myśli”, potrzebne będzie dodatkowe uzasadnienie. Padną bowiem pytania: to ile wynalazków w zeszłym roku Politechnika Wrocławska zgłosiła do opatentowania? Ile ich wprowadziła na rynek? Z iloma firmami podpisano umowy na współpracę?

Na Politechnice Wrocławskiej od kilku lat zwiększamy naszą obecność w gospodarce, jest to element naszej nowej strategii. W ostatniej dekadzie w sumie przyznano nam niemal 900 patentów, czyli prawie 90 rocznie. Jeszcze ważniejsze są jednak wspólne projekty badawcze z partnerami z gospodarki oraz badania i ekspertyzy wykonane na ich zlecenie. I oczywiście kompetencje naszych absolwentów, zwłaszcza w kluczowych obszarach. W tych obszarach życzyłbym sobie oczywiście nie tyle obserwowanej poprawy, ile przeskoku. Jednak priorytetem, numerem jeden w pełni zgodnym i z moją diagnozą kondycji uczelni, i z polityką państwa, pozostaje nie patentowanie, lecz doskonałość naukowa – w naszym przypadku zwłaszcza w obszarze nauk technicznych.

Przeczytaj: Tąpnięcie w patentach w Polsce. Czy to problem? „O innowacyjności gospodarki nie świadczy liczba patentów tylko ich wykorzystanie" (WYWIAD)

Zapytała pani, jak oceniam pomysł zwiększenia subwencji dla uczelni, które stawiają na patenty i współpracę z biznesem. Oceniam to tak, że nie jest to zmiana, która realnie zmieni naszą sytuację finansową. Jeżeli nawet w wyniku lepszej czy gorszej oceny naszej uczelni wszystkie dyscypliny zmieniłyby kategorię – co jest absolutnie nierealistyczne – to łączne finansowanie zmieni się o mniej niż 5 proc. całego naszego budżetu. Nie są to zatem pieniądze, które radykalnie odmieniają losy uczelni. Znacznie większe znaczenie będą mieć rozstrzygnięcie konkursu IDUB [IDUB – program „Inicjatywa doskonałości – uczelnia badawcza”. Jego priorytetem jest wspieranie uczelni, które dążą do osiągnięcia statusu uniwersytetu badawczego i będą w stanie skutecznie konkurować z najlepszymi ośrodkami akademickimi na świecie – red.] i wysokość budżetu NCN.

Czy mam to odczytać tak, że niespecjalnie zależy panu na tej zmianie czy, że jest jej pan przeciwny?

Stwierdzam, że pieniądze wyliczone w procesie ewaluacji uczelni zależne od patentów to byłby skromny wkład do naszego budżetu. Dużo większym strumieniem finansowania dla szkół wyższych pozostaną środki z grantów i europejskich projektów naukowych, na przykład z programów Narodowego Centrum Nauki albo Horyzontu Europa.

Stwierdzam, że pieniądze wyliczone w procesie ewaluacji uczelni zależne od patentów to byłby skromny wkład do naszego budżetu.

Jakie czasy, takie zadania uczelni

Ministerstwo Obrony Narodowej zapowiedziało niedawno powołanie na Dolnym Śląsku Regionalnej Grupy Zbrojeniowej. Czy w ten projekt też się zaangażuje Politechnika Wrocławska? Czy to w ogóle jest rola dla uczelni?

Myślę, że na żadnej polskiej politechnice nie ma wątpliwości, że angażowanie się w sektor obronny i zbrojeniowy to dziś powinność. Mamy w naszej strategii większe zaangażowanie w tych dziedzinach. Powstało u nas już interdyscyplinarne centrum badawcze, które skupia się na inżynierii materiałowej, co może się przydać w produkcji pocisków artyleryjskich. Wkrótce powstanie kolejne centrum, które między innymi będzie rozwijać nasze kompetencje w materiałach wybuchowych.

Polskie politechniki wciąż jeszcze nie odgrywają odpowiedniej roli, czy to w przemyśle obronnym, czy w ogóle w rozwoju gospodarki. Ich mniejsze zaangażowanie widać też na tle wiodących politechnik w Szwajcarii, Niemczech, Francji albo Stanach Zjednoczonych. Ale jest wola i parcie, żeby to się zmieniało.

Polskie politechniki wciąż jeszcze nie odgrywają odpowiedniej roli, czy to w przemyśle obronnym, czy w ogóle w rozwoju gospodarki. Ich mniejsze zaangażowanie widać też na tle wiodących politechnik zagranicznych.

Nadużycia w nauce jak słoń w pokoju

Ostatnia sprawa, którą chcę poruszyć, to jest temat trudny, tak dla pana, jak i dla mnie. Proszę mojego pytania nie traktować osobiście, ono przy rozmowie, która otwiera w nauce nowy rok, po prostu musi paść. Skończył się dosyć trudny dla nauki rok 2025. Branża jest niezadowolona z finansowania, z poziomu wynagrodzeń i z zarządzania jednostkami naukowo-badawczymi. Zgadzam się, że potrzebujemy zwiększenia transferu wiedzy, bo tylko to pozwoli przejść polskiej gospodarce na zupełnie nowy poziom rozwoju. Ale im więcej piszę o nauce, tym bardziej rosną moje obawy, że zostanę wsadzona na minę. Po niektórych rozmowach dostaję anonimowe maile o mobbingu, który kryją władze uczelni, w mediach pojawiają się doniesienia o nadużyciach na wysokich stanowiskach, o jakiejś nie do końca wyjaśnionej współpracy rektora z biznesem, o zbyt drogich samochodach dla władz uczelni, o kadrowych wymianach stanowisk z ludźmi władzy. Czy nauka w Polsce nie powinna wreszcie zmienić zasad, otworzyć się, przewietrzyć, zrewidować modele, a czasem też pozbyć się „zgniłych jabłek z koszyka”?

Rzeczywiście, nawet na naszych najlepszych, dużych uczelniach są doniesienia o poważnych problemach typu nepotyzm, upolitycznienie, jakieś działania na granicy korupcji, mieszanie interesu uczelni z interesami prywatnymi i tak dalej. To psuje nie tylko obraz polskiej nauki – najgorsze, że to psuje uczelniom szanse rozwojowe. Kompletnie je blokuje. Najgorzej, jeśli zamiast problemy zwalczać, władze uczelni zamiatają je pod dywan.

Nasza polityka jest przejrzysta. Nie mówię, że nie mamy problemów, bo to nie byłaby prawda. Mamy 5 tys. pracowników. W tak dużej organizacji nie jest możliwe, żeby nie dochodziło do niewłaściwych zachowań. Dostajemy zgłoszenia o złym traktowaniu ludzi w pracy, o nieodpowiednich relacjach, czasem o nieuczciwej ocenie albo o faworyzowaniu kogoś – zajmujemy się nimi.

Rzeczywiście, nawet na naszych najlepszych, dużych uczelniach są doniesienia o poważnych problemach typu nepotyzm, upolitycznienie, jakieś działania na granicy korupcji, mieszanie interesu uczelni z interesami prywatnymi.

Nigdy nie słyszałam, żeby publicznie jeden rektor skrytykował innego. Uważa pan, że to byłaby przesadna reakcja? Nauka domaga się więcej środków i bardzo dobrze, że się domaga. Ale jeśli chce mieć do tego glejt społeczny, musi być świętsza od papieża.

Nauka i środowisko naukowe nie muszą być świętsze od papieża. Nauka ma być normalna, taka, jak jest w całej zachodniej Europie. Instytucje naukowe powinny działać tak samo, jak banki czy szpitale. Ale zgadzam się, że obiektywnie nie działają, tak jak powinny. Uczelnie faktycznie się nie reformują dostatecznie szybko, jeśli chodzi o kulturę zarządzania czy kulturę relacji. Problemy wybuchają w zaskakujących miejscach jak całkiem niedawno sprawa przemocy na uczelniach artystycznych. Jakby nie wszyscy decydenci w polskiej nauce umieli sobie poradzić z tym, że skończyły się stare czasy feudalizmu i przemocy profesorów, którym – nie tylko w Polsce – zdarzało się wykorzystywanie młodych naukowców i ich osiągnięć lub blokowanie im kariery.

Jako rektorzy nie mamy w zwyczaju komentować nagannych zachowań publicznie, ale to nie znaczy, że ich nie wytykamy, nie krytykujemy i nie doprowadzamy do zmian w zamkniętym, upoważnionym gronie.

Jako rektorzy nie mamy w zwyczaju komentować nagannych zachowań publicznie, ale to nie znaczy, że ich nie wytykamy i nie doprowadzamy do zmian w zamkniętym, upoważnionym gronie.

Czyli nauka się zmienia, tylko zbyt wolno?

Z perspektywy stanu z minionych dekad – zmienia się bardzo zauważalnie, ale zawsze za wolno z punktu widzenia i oczekiwań młodych naukowców. Ale to dobrze, że jest takie napięcie, bo jest ono warunkiem zmiany i poprawy. Nie mam wątpliwości, że wciąż jeszcze te relacje nie są na naszych uczelniach takie, jakie nasi młodzi naukowcy już zdążyli poznać na innych uczelniach całego świata.

Główne wnioski

1. Gigafabryka AI jako projekt narodowy, ale najlepiej we Wrocławiu: Prof. Arkadiusz Wójs, rektor Politechniki Wrocławskiej, podkreśla, że jego uczelnia i Wrocław to najlepsza lokalizacja dla tej inwestycji dzięki kadrze badawczej i specjalistom od AI. Tak drogi projekt (ok. 12 mld zł) wymaga jednak, by biznes nie patrzył na to, gdzie stanie fabryka – niezależnie od lokalizacji działania muszą być połączone. Podział sił uniemożliwi realizację projektu.
2. Współpraca uczelni dla konkurencyjności: Uczelnie powinny konsolidować siły lokalnie, regionalnie i narodowo (np. politechniki z południa Polski), by konkurować międzynarodowo. Przykłady: AI i technologie kosmiczne. Konkurencja hamuje, ale narodowy interes (jak gigafabryka) może wymusić kooperację, uważa prof. Wójs. Promuje także większą interdyscyplinarność uczelni – politechnika uruchomiła Wydział Medyczny. To zwiększa atrakcyjność absolwentów dla biznesu.
3. Łączenie uczelni i ograniczanie nauczania na rzecz badań: Zbyt duża liczba studentów obciąża naukowców dydaktyką, obniżając kreatywność badawczą, uważa rozmówca XYZ. Zmniejszenie liczby studentów poprawi jakość – zarówno edukacji, jak i pracy na rzecz rozwoju gospodarki w Polsce. Uczelnie techniczne muszą transferować wiedzę do gospodarki, ale także zachować swobodę wyboru tematów badań. Prof. Wójs podkreśla, że zmiana modelu może pomóc w lepszym wykorzystaniu politechnik do przygotowania konkretnych rozwiązań dla polskiej gospodarki.