Rozejm z niedomówieniami. Pakistan ratuje świat przed eskalacją wojny USA-Iran

Jeszcze we wtorek 7 kwietnia Donald Trump groził Iranowi zniszczeniem mostów i elektrowni, a nawet - jak sam pisał - „śmiercią całej cywilizacji”. Niespełna dwie godziny przed upływem ultimatum nastąpił jednak nagły zwrot akcji. Stany Zjednoczone i Iran ogłosiły dwutygodniowe zawieszenie broni, warunkując je natychmiastowym i bezpiecznym odblokowaniem cieśniny Ormuz. Trump oświadczył, że zgodził się na ten krok po konsultacjach z premierem Pakistanu Shehbazem Sharifem oraz szefem pakistańskiej armii Asimem Munirem.

Prawdziwym sednem układu nie jest jednak sama przerwa w bombardowaniach, lecz właśnie ponowne otwarcie cieśniny, najważniejszego na świecie „wąskiego gardła” w globalnym transporcie surowców energetycznych. Według zapewnień irańskich władz pierwsze statki mają przepłynąć tamtędy już w czwartek lub piątek. Pakistan, pełniący rolę mediatora, zaprosił delegacje obu państw  do Islamabadu na kolejną rundę negocjacji w najbliższy piątek. Jak dotąd nie ujawniono jednak jednolitego, oficjalnego tekstu porozumienia, a komunikaty płynące z obu stolic wyraźnie różnią się w ocenie jego zakresu. Najwyższa Rada Bezpieczeństwa Narodowego Iranu oświadczyła, że zgoda na przerwę w działaniach zbrojnych nie oznacza końca wojny. Jednocześnie Donald Trump i szef Pentagonu, Pete Hegseth, określili ten wynik jako całkowite zwycięstwo, a Teheran przedstawił go jako porażkę wroga.

Chwiejność ustaleń dała o sobie znać niemal natychmiast. Początkowo żadna ze stron nie sprecyzowała, w którym dokładnie momencie rozejm ma zacząć obowiązywać. Jednak już wkrótce po jego ogłoszeniu w Bahrajnie uruchomiono alarmy rakietowe, a Zjednoczone Emiraty Arabskie oświadczyły, że ich systemy obrony przeciwlotniczej reagują na nadciągające ataki. Zaledwie kilka godzin później Arabia Saudyjska poinformowała o uszkodzeniu rurociągu East–West w wyniku ataku irańskich dronów. Jest to obecnie jedyna magistrala umożliwiająca eksport ropy z pominięciem cieśniny Ormuz.

Czego nie uzgodniono?

Oficjalnie nic nie wskazuje na to, by Waszyngton i Teheran doszły do porozumienia w tak kluczowych kwestiach jak przyszłość irańskiego programu nuklearnego, arsenał pocisków balistycznych czy los sojuszników Iranu w regionie. Choć Izrael poparł amerykańską przerwę w nalotach na Iran, natychmiast zastrzegł, że zawieszenie broni nie obejmuje Libanu, gdzie izraelska armia kontynuuje swoją ofensywę. Stoi to w sprzeczności z deklaracjami premiera Sharifa, który publicznie zapewniał o wstrzymaniu walk „wszędzie, także w Libanie”. Co więcej, tego samego ranka źródła zbliżone do Hezbollahu informowały o ograniczeniu ostrzału przez to ugrupowanie. W efekcie już w momencie ogłoszenia porozumienia każda z zaangażowanych stron prezentowała opinii publicznej zupełnie inną wersję ustaleń.

Równie niejasny pozostaje status samej cieśniny Ormuz. Szef irańskiej dyplomacji zapowiedział, że przez najbliższe dwa tygodnie żegluga będzie możliwa „w koordynacji z irańskimi siłami zbrojnymi”. W praktyce oznacza to, że na razie nie może być mowy o całkowitym powrocie do swobodnej żeglugi sprzed wojny. Przepływ statków będzie możliwy jedynie na zasadach ustalanych przez Teheran. Jak donosił dzień wcześniej Reuters, wśród irańskich żądań warunkujących trwały pokój znalazło się prawo do pobierania opłat tranzytowych, uzależnionych od rodzaju jednostki, ładunku oraz innych okoliczności. Associated Press informowało z kolei o wariancie zakładającym pobieranie takich opłat wspólnie przez Iran i Oman. 

Oznaczałoby to radykalne odejście od dotychczasowego statusu cieśniny, funkcjonującej do tej pory jako wolny od opłat międzynarodowy szlak tranzytowy. Kwestia ta z pewnością powróci więc jako jeden z głównych punktów zapalnych przy stole negocjacyjnym.

Dlaczego cieśnina Ormuz znajduje się w centrum porozumienia?

Cieśnina Ormuz to wąski, lecz kluczowy morski przesmyk między Iranem a Półwyspem Arabskim, łączący Zatokę Perską z Morzem Arabskim. To właśnie tą drogą transportowana jest na światowe rynki większość ropy i gazu z Arabii Saudyjskiej, Zjednoczonych Emiratów Arabskich, Kuwejtu, Kataru, Iraku, Bahrajnu oraz z samego Iranu. Według szacunków Międzynarodowej Agencji Energetycznej (IEA) w 2025 roku przez Ormuz przepływało około 25 proc. światowego handlu ropą transportowaną drogą morską. Z kolei amerykańska agencja EIA podaje, że odpowiada to niemal 20 proc. globalnej podaży tego surowca. Tym samym szlakiem przesyłano również ponad 110 mld m sześc. LNG, co stanowiło prawie jedną piątą globalnego handlu skroplonym gazem. Zdecydowana większość tych dostaw kierowana jest na rynki azjatyckie. Bezpośrednia zależność Europy od tego szlaku jest znacznie mniejsza: w 2025 roku na Stary Kontynent trafiało zaledwie około 4 proc. ropy płynącej przez cieśninę oraz nieco ponad 10 proc. eksportowanego tą drogą LNG.

Normalność nieprędko wróci

Skala wywołanych wojną zakłóceń okazała się bezprecedensowa. IEA alarmowała w marcu, że eksport ropy i produktów rafinowanych przez cieśninę spadł do poziomu poniżej 10 proc. stanu sprzed wybuchu konfliktu. Sama agencja określiła ten kryzys mianem największego zaburzenia podaży w historii światowego rynku ropy, co zmusiło państwa członkowskie do największego w dziejach uwolnienia rezerw strategicznych surowca. Skalę paraliżu dobrze obrazują także dane firmy analitycznej Kpler, które mówią o blisko 200 tankowcach zablokowanych w regionie, na których utknęło około 130 mln baryłek ropy oraz 46 mln baryłek produktów rafinowanych, podczas gdy ogólny ruch przez cieśninę miał spaść o ponad 90 proc.

Ewentualne otwarcie Ormuzu nie będzie jednak równoznaczne z szybkim powrotem do normalności. Duński koncern transportowy Maersk zaznacza, że choć rozejm stwarza pewne okno tranzytowe, wciąż nie daje armatorom „pełnej pewności żeglugowej”. Z kolei niemiecki gigant Hapag-Lloyd ocenia, że nawet w scenariuszu pełnej stabilizacji przywrócenie normalnej siatki połączeń zajmie od sześciu do ośmiu tygodni. Armator szacuje ponadto, że w regionie wciąż uwięzionych jest około tysiąca statków, co generuje dla przewoźników potężne koszty rzędu 50-60 mln dolarów tygodniowo. EIA w swoich prognozach idzie jeszcze dalej: zakłada, że nawet po wznowieniu ruchu wolumen transportu nie powróci do poziomów sprzed wojny aż do końca 2026 roku.

Niespodziewani mediatorzy z Islamabadu

Na pierwszy rzut oka Pakistan może wydawać się dość zaskakującym mediatorem. Nie jest to klasyczny rozjemca z rejonu Zatoki Perskiej pokroju Omanu czy Kataru, a w dodatku przez większość ostatnich lat Islamabad borykał się z potężnymi problemami polityczno-gospodarczymi na własnym podwórku. Kiedy jednak zagłębimy się w mechanizmy obecnego kryzysu, rola Pakistanu przestaje już tak bardzo dziwić. To jedno z zaledwie kilku państw, które dysponują realnym dostępem do decydentów we wszystkich kluczowych stolicach: Waszyngtonie, Teheranie, Rijadzie, Pekinie i Ankarze.

Islamabad ma zresztą na tym polu długą i sprawdzoną tradycję. Wystarczy przypomnieć, że w latach 70. to właśnie pakistański kanał dyplomatyczny utorował drogę do historycznej wizyty Richarda Nixona w Chinach. Z kolei od 1979 roku to pakistańska placówka w Waszyngtonie pełni funkcję formalnego reprezentanta interesów Iranu w USA. Zapewnia to Islamabadowi unikalne zaplecze instytucjonalne, którym nie dysponuje niemal żadne inne państwo. Co więcej, Pakistan bezpośrednio graniczy z Iranem i zamieszkuje go druga co do wielkości (po Iranie) społeczność szyicka na świecie. W przypadku przedłużania się wojny kraj ten byłby natychmiast narażony na załamanie dostaw paliw oraz ryzyko rozlania się konfliktu na tle wyznaniowym.

Optymalne „średnie mocarstwo”

W oczach Teheranu Pakistan oferuje także coś, czego nie mogą zapewnić inne monarchie nad Zatoką Perską: mimo bliskich relacji ze Stanami Zjednoczonymi nie gości na swoim terytorium amerykańskich baz wojskowych. Właśnie dlatego Iranowi znacznie łatwiej było zaakceptować Islamabad w roli zaufanego kanału komunikacji niż państwa silniej osadzone w amerykańskiej architekturze bezpieczeństwa w regionie.

W regionie wytworzyła się ponadto polityczna próżnia, którą ktoś musiał zagospodarować. Dotychczasowe sprawdzone kanały mediacyjne straciły na znaczeniu: Oman wycofał się w obliczu krytyki ze strony USA, z kolei Katar otwarcie przyznał, że nie może już pełnić swojej tradycyjnej roli, ponieważ sam znalazł się pod ostrzałem. W tych okolicznościach Pakistan wyłonił się jako optymalne „średnie mocarstwo”: na tyle bliskie Stanom Zjednoczonym, by w Waszyngtonie odbierano od niego telefony, wystarczająco wiarygodne dla Iranu, by pośredniczyć w wymianie kluczowych komunikatów, a zarazem do tego stopnia narażone na rykoszety trwającej wojny, by działać z maksymalnym poczuciem pilności.

Niekorzystny bilans dla Waszyngtonu

Wojna, która wybuchła 28 lutego w następstwie amerykańsko-izraelskiego uderzenia na Iran, pochłonęła już ponad 5 tys. ofiar w kilkunastu państwach, w tym przeszło 1,6 tys. cywilów w samym Iranie. Mimo poniesionych strat irańskie przywództwo zdołało przetrwać, a zdolność Teheranu do sparaliżowania transportu surowców energetycznych przez Zatokę Perską okazała się znacznie większa, niż zakładali to jego adwersarze.

Zawarte porozumienie bez wątpienia pozwoliło Donaldowi Trumpowi wybrnąć z kłopotliwego impasu. Amerykański prezydent stał przed dramatycznym wyborem: albo zrealizować swoją groźbę, w myśl której „cała cywilizacja miała zginąć jeszcze dzisiejszej nocy”, i zaryzykować gwałtowną eskalację konfliktu, albo ustąpić, narażając się na całkowitą utratę wiarygodności.

Nawet jeśli dwutygodniowy rozejm przełoży się ostatecznie na trwały pokój, samo rozpętanie wojny z Iranem mogło bezpowrotnie zmienić postrzeganie Stanów Zjednoczonych na świecie. Mocarstwo, od dekad występujące w roli naczelnego strażnika globalnej stabilności, dziś samo podkopuje fundamenty międzynarodowego ładu. Prezydent, który dotychczas z nieskrywaną satysfakcją łamał reguły gry na amerykańskiej scenie politycznej, przeniósł właśnie ten sam model działania na arenę międzynarodową.

Główne wnioski

1. Ogłoszone w ostatniej chwili dwutygodniowe zawieszenie broni tonie w chaosie informacyjnym: wypowiedzi publiczne obu stron są sprzeczne co do zakresu ustaleń, a tuż po ogłoszeniu rozejmu dochodziło do kolejnych ataków zbrojnych.
2. Blokada cieśniny Ormuz sparaliżowała globalny handel ropą (spadek ruchu o 90 proc. i ok. 200 uwięzionych tankowców). Nawet w przypadku zawarcia pokoju przywrócenie normalnych łańcuchów dostaw potrwa wiele miesięcy i wygeneruje potężne straty.
3. Pakistan, głównie za sprawą unikalnych relacji z obiema stronami, odegrał niespodziewaną rolę rozjemcy w konflikcie na Bliskim Wschodzie. Jednocześnie wojna z Iranem jeszcze bardziej nadwyrężyła wiarygodność USA jako gwaranta globalnej stabilności ze względu na nieprzewidywalne decyzje Donalda Trumpa.