Sędzia społeczny zamiast ławnika. Ruszają konsultacje nad projektem Ministerstwa Sprawiedliwości

Projekt Ministerstwa Sprawiedliwości o udziale obywateli w orzekaniu trafił do konsultacji. Główną zmianą jest przekształcenie ławników w sędziów społecznych. Projekt przewiduje też większe rekompensaty i zmiany w procedurze wyboru.

„Odbudowa roli i znaczenia obywatelskiego wymiaru sprawiedliwości” – tak Ministerstwo Sprawiedliwości przedstawia swój projekt nowelizacji ustawy Prawo o ustroju sądów powszechnych i innych ustaw. Dokument właśnie trafił do konsultacji. Uwagi i opinie do projektu należy zgłaszać do końca sierpnia.

Zmiany dotyczą ławników. Reforma tego obszaru była jedną z zapowiedzi rządzącej obecnie koalicji po objęciu władzy w 2023 r.

Ławnicy to niezawodowi członkowie składów orzekających stanowiący tzw. czynnik społeczny w wymiarze sprawiedliwości. W zakresie orzekania są oni niezawiśli.. Przy rozstrzyganiu spraw ławnicy mają równe prawa z sędziami. Jednak – w odróżnieniu od sędziów – nie mogą przewodniczyć rozprawom i naradom.

Resort zwraca uwagę na zmniejszające się zaangażowanie obywateli w pełnienie roli ławnika. Podczas gdy w latach 2004–2007 do pełnienia tej funkcji wybrano prawie 44 tys. osób, liczba na lata 2024–2027 spadła do 7 tys. obywateli.

Większy prestiż i godziwa rekompensata

Ministerstwo Sprawiedliwości chce zmiany określenia „ławnik” na „sędzia społeczny”. Zapewnia jednak, że to „element szerszej reformy”, a „przyjęcie nowego nazewnictwa ma podkreślić rzeczywistą rolę tych osób w procesie orzekania oraz przyczynić się do zwiększenia prestiżu i społecznego postrzegania tej roli”.

Projekt przewiduje też „godziwą rekompensatę”. Dziś wynosi ona 2,64 proc. podstawy ustalenia wynagrodzenia zasadniczego sędziego, co obecnie przekłada się na około 231 zł za dzień. Według resortu „nie kompensuje to rzeczywistych strat finansowych”, które ponoszą ławnicy. Dlatego autorzy projektu chcą, by odsetek ten wzrósł do 4,5 proc., czyli do 400 zł dziennie.

Kolejną zmianą ma być wprowadzenie systemu corocznych wyborów, co ma pozwolić na „płynne uzupełnianie kadry sędziów społecznych”. Obecnie wybory ławników są organizowane co cztery lata. Według planów w procesie wyborczym istotną rolę ma odgrywać zespół opiniujący kandydatów powoływany przez radę gminy.

Projekt zawiera także wiele innych szczegółowych zmian. To m.in. wzmocnienie pozycji samorządu ławniczego, poszerzenie kompetencji rady sędziów społecznych jako organu tego samorządu czy zwiększenie liczby dni orzeczniczych, w których sędzia społeczny będzie mógł być wyznaczony do udziału w rozprawach, z 12 do 20 rocznie.

Ministerstwo Sprawiedliwości chce też, by sędzia społeczny po złożeniu ślubowania otrzymywał legitymację służbową. Planuje również ustanowienie 14 czerwca Dniem Sędziego Społecznego oraz wprowadzenie odznaczenia – medalu „Za zasługi na rzecz udziału obywateli w sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości”.

Ministerstwo Sprawiedliwości chce, by przepisy weszły w życie 1 stycznia 2027 r., by kolejne wybory ławników (wtedy już sędziów społecznych) odbyły się zgodnie z nowymi zasadami.

„Przyjęcie [przepisów – przyp. red.] powinno spowodować, w kolejnym kroku, poszerzenie zakresu spraw rozstrzyganych przez sądy z udziałem obywateli niebędących zawodowymi sędziami” – ocenia resort.

Źródło: PAP