Skrywany głód. Jak powstrzymać postępujące niedożywienie polskich seniorów

Audio generowane przez AI. Może zawierać błędy.

Senior z ograniczoną sprawnością ruchową, mieszkający na czwartym piętrze w budynku bez windy, ma apetyt i chciałby przygotować oraz zjeść wartościowy, ciepły posiłek. Nie ma jednak siły zejść po schodach, dotrzeć do osiedlowego sklepu i wrócić z ciężkimi zakupami. W efekcie nawet niewielka odległość od sklepu może stać się barierą nie do pokonania. Niedożywienie seniorów nie zawsze oznacza jednak pustą lodówkę – czasem problemem jest brak osoby, z którą można usiąść do wspólnego posiłku. Gotowanie pełnego posiłku zastępuje herbata z kanapką, a podczas rozmów telefonicznych z dziećmi starsza osoba ze wstydu lub obawy przed obciążaniem bliskich zapewnia, że wszystko jest w porządku i zjadła obiad.

To zjawisko pokazują wyniki ogólnopolskiego badania PolSenior2 zrealizowanego przez zespół polskich badaczy pod koordynacją Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego – z danych wynika, że z problemem niedożywienia zmaga się bezpośrednio 25,3 proc. starszych Polaków, a w środowisku szpitalnym wskaźnik ten wzrasta do 50 proc.

Skala tego wyzwania będzie konsekwentnie rosła wraz ze zmianami demograficznymi. W analizie na portalu XYZ Michał Kulbacki podkreśla, że spadek wskaźnika dzietności w Polsce do rekordowo niskiego poziomu 1,07 drastycznie przyspiesza proces starzenia się całego kraju. W efekcie – jak wyliczają autorzy opracowania opublikowanego w „Medycynie Pracy” – do 2050 roku osoby w wieku 60+ będą stanowiły niemal 40 proc. mieszkańców Polski.

Trzy oblicza barier

Przedstawiciele organizacji społecznych oraz dietetycy zwracają uwagę, że przyczyny utraty apetytu i sprawności żywieniowej u osób starszych są złożone i rzadko sprowadzają się do jednego problemu.

Komentarz partnera cyklu

Edukacja żywieniowa zaczyna się od zrozumienia potrzeb seniora

W pracy z seniorami obserwuję, że zmiany w żywieniu bywają trudne, gdy przy kilku współistniejących chorobach zalecenia żywieniowe okazują się sprzeczne, a brakuje kogoś, kto pomoże je uporządkować. Jeśli dołączają do tego dolegliwości związane z wielolekowością, słabszy apetyt i mniejsze pragnienie, ryzyko niedożywienia i odwodnienia rośnie, choć seniorzy nie zawsze są świadomi, jakie są ich konsekwencje.

Dbanie o właściwe odżywianie staje się jeszcze trudniejsze, gdy z wiekiem dochodzą ograniczenia utrudniające tak podstawowe czynności, jak robienie zakupów czy przygotowywanie posiłków. Bliscy, którzy chcą pomóc, często próbują narzucić określony sposób odżywiania, jednak nawet najlepsze intencje nie wystarczą, jeśli proponowane zmiany pomijają potrzeby, przyzwyczajenia i gotowość seniora. Zamiast oczekiwać żywieniowej rewolucji, warto wspólnie ustalić, co jest możliwe, i pokazać, jak stopniowo modyfikować znane potrawy, by lepiej odpowiadały potrzebom seniora. Stąd, edukacja powinna obejmować zarówno seniorów, którym potrzebne są proste wskazówki, jak i rodziny, które warto uczyć wspierania zmiany z poszanowaniem autonomii bliskiej osoby.

Szczególnego wsparcia wymagają seniorzy żyjący samotnie, gdyż społeczna izolacja może osłabiać motywację do codziennej troski o własne zdrowie. Edukację żywieniową warto więc łączyć z działaniami ukierunkowanymi na przeciwdziałanie samotności, a w przypadku osób najuboższych także z pomocą finansową, umożliwiającą zakup niezbędnych artykułów spożywczych.

Katarzyna Nowak

Dietetyk, psychodietetyk, biotechnolog oraz dietetyk Programu  Fundacji Biedronki „Danie Wspólnych Chwil”

– Dostrzegamy trzy różne oblicza tego samego problemu. Są seniorzy, których nie stać na odpowiednie jedzenie, są tacy, którzy mają pieniądze, ale brakuje im motywacji do przygotowywania posiłków, i wreszcie osoby, które chciałyby dobrze się odżywiać, lecz nie mają fizycznej możliwości zrobienia zakupów – mówi Iwona Życińska, prezes zarządu Fundacji Happy Senior.

U części osób to ograniczenia budżetowe drastycznie narzucają jakość kupowanych produktów.

– To osoby, którym po opłaceniu czynszu, rachunków i wykupieniu leków niewiele zostaje na zakup jedzenia. W ich przypadku codzienny jadłospis jest wynikiem ekonomicznego przymusu, a nie świadomego wyboru. Kupują to, na co ich stać, a niekoniecznie to, czego potrzebuje starzejący się organizm. I tak pełnowartościowe produkty przegrywają z tanimi zamiennikami, a dieta staje się monotonna i uboga w niezbędne składniki odżywcze – wyjaśnia Iwona Życińska.

Z kolei u seniorów o stabilnej sytuacji finansowej kluczową przeszkodą staje się brak drugiego człowieka przy stole.

– Z naszych obserwacji oraz rozmów z osobami starszymi wiemy, że samotność potrafi odebrać nie tylko radość życia, ale również apetyt. Gotowanie obiadu tylko dla siebie? Po co? Nakrywanie do stołu, przy którym nikt inny nie usiądzie? Po co? Z czasem przygotowanie pełnego posiłku zastępuje kanapka i herbata. A czasem nawet ta kanapka nie smakuje – zauważa prezeska Fundacji Happy Senior.

Kolejny wymiar to ograniczenia zdrowotne i spadek sprawności ruchowej, a także nieznajdujące jeszcze diagnozy zaburzenia poznawcze.

– Są to osoby chore, z ograniczoną sprawnością ruchową, które chciałyby zjeść wartościowy posiłek, ale nie mają siły iść do sklepu i wrócić z zakupami, a nie zawsze jest ktoś, kto zrobi to za nich. Nie możemy też pominąć seniorów z objawami mogącymi wskazywać na rozwijającą się demencję, którzy nie zostali jeszcze zdiagnozowani. Niektórzy zapominają o posiłkach, inni nie rozpoznają uczucia głodu lub już nie potrafią przygotować sobie jedzenia – mówi Iwona Życińska.

Na sposób odżywiania nakładają się również schorzenia przewlekłe – badania wskazują, że ponad 90 proc. seniorów cierpi na co najmniej jedną chorobę przewlekłą.

– Dodatkowym utrudnieniem mogą być skutki uboczne niektórych leków, np. suchość w ustach i zaburzenia smaku. Z wiekiem może również słabnąć odczuwanie głodu, co sprzyja spożywaniu mniejszych ilości jedzenia i zwiększa ryzyko niedoborów pokarmowych. Zdrowe odżywianie mogą utrudniać także problemy z uzębieniem i połykaniem, co ogranicza wybór produktów i zniechęca do spożywania niektórych pokarmów, zwłaszcza twardszych warzyw i owoców – dodaje Jan Golatowski, dietetyk i edukator żywieniowy w Centrum Respo.

Seniorzy potrafią bardzo skutecznie maskować spadek samodzielności i problemy z jedzeniem przed najbliższym otoczeniem.

I nie chciałabym, żeby zabrzmiało to, jak zarzut wobec dorosłych dzieci tych seniorów, szczególnie przedstawicieli tzw. sandwich generation, pokolenia, które jednocześnie opiekuje się starzejącymi rodzicami, wychowuje własne dzieci i pracuje zawodowo. Oni naprawdę często robią wszystko, co mogą

– Senior nie zawsze mówi, że sobie nie radzi. Czasem ze wstydu, czasem z obawy, że stanie się dla kogoś ciężarem, a czasem dlatego, że sam nie dostrzega, jak bardzo zmieniła się jego codzienność. I nie chciałabym, żeby zabrzmiało to, jak zarzut wobec dorosłych dzieci tych seniorów, szczególnie przedstawicieli tzw. sandwich generation, pokolenia, które jednocześnie opiekuje się starzejącymi rodzicami, wychowuje własne dzieci i pracuje zawodowo. Oni naprawdę często robią wszystko, co mogą. Problem w tym, że starsi rodzice potrafią bardzo skutecznie ukrywać swoje trudności. Podczas rozmowy telefonicznej mówią, że wszystko jest w porządku, że zjedli obiad i niczego im nie potrzeba, podczas gdy rzeczywistość bywa zupełnie inna – zaznacza Iwona Życińska.

Przeczytaj: Demografia jutra. Czy Polska bez młodych rąk do pracy wygra wyścig o zamożność?

Sygnały ostrzegawcze

Ważne jest wczesne wyłapywanie objawów, które świadczą o rozwijającym się niedożywieniu.

– Do najważniejszych sygnałów ostrzegawczych należą niezamierzona utrata masy ciała, zmniejszony apetyt, luźniejsze ubrania, osłabienie, spadek siły mięśniowej i pogorszenie sprawności fizycznej. Niepokój powinny wzbudzić również przewlekłe zmęczenie, uczucie chłodu, problemy z pamięcią oraz mgła mózgowa – przestrzega dr inż. Alicja Ponder z Wydziału Nauk o Zdrowiu Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego (SGGW).

Zauważenie luźniejszych ubrań czy pomijania posiłków wymaga natychmiastowego podjęcia działań konsultacyjnych.

Bliscy i opiekunowie powinni zwracać uwagę przede wszystkim na niezamierzoną utratę masy ciała, luźniejsze ubrania, spożywanie przez seniora coraz mniejszych porcji posiłków, pomijanie jedzenia, narastające osłabienie i pogorszenie sprawności, a także trudności z gryzieniem i połykaniem

– Bliscy i opiekunowie powinni zwracać uwagę przede wszystkim na niezamierzoną utratę masy ciała, luźniejsze ubrania, spożywanie przez seniora coraz mniejszych porcji posiłków, pomijanie jedzenia, narastające osłabienie i pogorszenie sprawności, a także trudności z gryzieniem i połykaniem. Utrzymujące się ograniczenie ilości spożywanego jedzenia lub niezamierzone chudnięcie powinno skłonić do konsultacji z lekarzem i dietetykiem – mówi Jan Golatowski.

Zmieniające się potrzeby żywieniowe

Starzejący się organizm przechodzi szereg zmian biologicznych – przemiana materii spowalnia, zmniejsza się masa tkanki mięśniowej oraz poziom aktywności fizycznej, co zmniejsza ogólne zapotrzebowanie na energię. Jednocześnie zapotrzebowanie na kluczowe mikroskładniki oraz białko wcale nie maleje. Gdy posiłki zaspokajają głód fizyczny, lecz nie dostarczają substancji niezbędnych do funkcjonowania komórek, dochodzi do zjawiska tzw. ukrytego głodu.

Wskazują na to międzynarodowe badania PROMISS, zrealizowane przez europejskie konsorcjum naukowe w ramach programu Horyzont 2020 – wynika z nich, że zalecanych norm spożycia białka nie spełnia od 46,7 do nawet 70,8 proc. seniorów mieszkających w domach w Europie.

– Dieta powinna być zawsze indywidualnie dopasowana do konkretnej osoby i zmieniać się wraz z jej potrzebami na kolejnych etapach życia. Osoby starsze zazwyczaj mają mniejsze zapotrzebowanie energetyczne, niż młodsi dorośli. Jednocześnie wzrasta zapotrzebowanie na niektóre składniki odżywcze, takie jak np. białko, wapń i witamina B6. Szczególnej uwagi wymaga białko – jego niedostateczna ilość w diecie może sprzyjać rozwojowi sarkopenii, czyli postępującej utracie masy i siły mięśni. Seniorom zaleca się spożywanie około 1,0–1,2 g białka na kilogram masy ciała dziennie. Produkty będące źródłem białka powinny zajmować około 1/4 talerza – wyjaśnia Jan Golatowski.

Praktyczne zasady żywienia

Wzorem żywienia seniora jest Talerz Zdrowego Żywienia opracowany przez Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej (NCEŻ). Połowę talerza powinny stanowić warzywa i owoce (min. 400 g dziennie), dostarczające witamin i błonnika, 1/4 produkty zbożowe pełnoziarniste, a pozostałą wspomniane produkty białkowe. Dodatek tłuszczów roślinnych (oliwa z oliwek, olej rzepakowy) ułatwia podniesienie gęstości kalorycznej dań u osób ze skłonnością do chudnięcia.

Doktor Alicja Ponder wskazuje, że gdy u seniora występują wspomniane wcześniej trudności z gryzieniem lub przełykaniem, niezbędne jest dostosowanie konsystencji serwowanych dań w postaci zup kremów, przecierów, koktajli czy dań o miękkiej strukturze.

Istotnym elementem diety jest spadek spożycia soli do maksymalnie 5 g dziennie (płaska łyżeczka), w myśl zasady NCEŻ „zamieniam solniczkę na ziół doniczkę”.

– Przede wszystkim należy zwrócić uwagę na ilość soli w diecie. Jej nadmierne spożycie zwiększa ryzyko nadciśnienia tętniczego, udaru mózgu i innych chorób układu sercowo-naczyniowego. W celu poprawy smaku potraw można używać świeżych lub suszonych ziół oraz przypraw bez dodatku soli. Seniorzy powinni również ograniczać spożycie cukru oraz żywności wysokoprzetworzonej – wskazuje Jan Golatowski.

Dodaje, że w diecie seniorów ważne jest także odpowiednie nawodnienie.

– Głównym źródłem płynów powinna być woda, ale do dziennego bilansu wliczają się również zupy, kefir, kawa, herbata czy woda zawarta w owocach i warzywach. Seniorzy są szczególnie narażeni na odwodnienie, dlatego warto zachęcać ich do regularnego picia w ciągu dnia, nawet jeśli nie odczuwają pragnienia. Pomocne może być np. ustawienie dzbanka lub butelki z wodą w widocznym miejscu – radzi dietetyk Centrum Respo.

Wskazuje też, że pobudzanie apetytu u seniorów z osłabionymi odczuciami sensorycznymi wymaga zadbania o zapachy i estetykę posiłków, a także podawania mniejszych porcji. Nie należy zapominać o regularnej aktywności fizycznej. Nawet codzienne spacery mogą korzystnie wpływać na apetyt i ogólną kondycję organizmu. Warto również zachęcać seniorów do wykonywania ćwiczeń oporowych (siłowych) co najmniej dwa razy w tygodniu, np. z wykorzystaniem lekkich hantli lub taśm oporowych. U osób ze zdiagnozowanym niedożywieniem pomocne bywa włączenie żywności specjalnego przeznaczenia medycznego (FSMP) pod kontrolą lekarza.

Skuteczność takich działań potwierdza 3-miesięczny projekt pod nazwą „Talerz seniora” przeprowadzony przez Fundację Nutricia z udziałem Polskiego Towarzystwa Dietetyki – wprowadzenie dodatkowego zbilansowanego drugiego śniadania u seniorów w placówkach opieki długoterminowej przyniosło realny przyrost masy ciała, wzrost spożycia białka i energii oraz poprawę poziomu wapnia, cynku i potasu we krwi.

Fundamentem ochrony osób starszych pozostaje troska bliskich, sąsiadów oraz zaangażowanie społeczne.

– Jeśli mieszkamy daleko od starszych rodziców, nie ograniczajmy rozmów telefonicznych do zdawkowego pytania: „Zjadłaś dzisiaj obiad?”, na które najczęściej usłyszymy: „Tak, oczywiście”. Zadawajmy pytania otwarte: „A co dzisiaj jadłaś?”, „Jak przygotowałaś tę rybę?”, „A smakowała Ci ta surówka, którą wczoraj robiłaś?”. Z takiej zwyczajnej rozmowy możemy dowiedzieć się znacznie więcej o codziennym funkcjonowaniu bliskiej osoby. I przede wszystkim odwiedzajmy się. Rozmowa telefoniczna nigdy nie zastąpi osobistego kontaktu – mówi Iwona Życińska.

Dodaje, że wspólnota sąsiedzka też jest bardzo ważna.

Interesujmy się tym, co dzieje się za ścianą. Zamieńmy kilka słów ze starszą sąsiadką czy sąsiadem na klatce schodowej. Zapytajmy, czy czegoś nie potrzebują, czy nie zrobić im zakupów. Jako organizacje społeczne powinniśmy rozwijać wolontariat. Edukujmy też młode pokolenia, czym jest solidarność międzypokoleniowa

– Interesujmy się tym, co dzieje się za ścianą. Zamieńmy kilka słów ze starszą sąsiadką czy sąsiadem na klatce schodowej. Zapytajmy, czy czegoś nie potrzebują, czy nie zrobić im zakupów. Jako organizacje społeczne powinniśmy rozwijać wolontariat. Edukujmy też młode pokolenia, czym jest solidarność międzypokoleniowa. Bądźmy uważni na naszych rodziców, dziadków, starszych sąsiadów, bo czasem wystarczy zauważyć drugiego człowieka, żeby naprawdę zmienić jego codzienność – mówi prezeska Fundacji Happy Senior.

Główne wnioski

1. Niedożywienie seniorów ma wiele przyczyn. Ograniczenia finansowe, samotność, problemy ze sprawnością ruchową, choroby przewlekłe i trudności z przygotowywaniem posiłków mogą prowadzić do niedoborów żywieniowych.
2. Problem łatwo przeoczyć. Seniorzy często ukrywają trudności przed bliskimi. Sygnałami ostrzegawczymi są m.in. niezamierzona utrata masy ciała, luźniejsze ubrania, mniejszy apetyt, osłabienie i spadek sprawności.
3. Wraz z wiekiem zmieniają się potrzeby organizmu. Choć zapotrzebowanie na energię zwykle maleje, nadal ważne są odpowiednie ilości białka i mikroskładników. Ich niedobory mogą sprzyjać m.in. utracie masy i siły mięśni.