Kategoria artykułu: Biznes
Współpraca z partnerem

Jak przekazać biznes i nie stracić jego rodzinnego charakteru?

Polskie firmy rodzinne wchodzą w okres intensywnej zmiany pokoleniowej. Sukcesja staje się nie tyle kwestią tego, „komu przepisać firmę”, ile strategiczną decyzją o jej dalszym losie. Liczą się nie tylko rozwiązania prawne, ale również relacje rodzinne i przygotowanie następców.

Spotkanie biznesowe
Sukcesja w firmie rodzinnej wymaga wieloletniego przygotowania, stopniowego przekazywania odpowiedzialności i budowania kompetencji kolejnego pokolenia. Fot. pixelfit/Getty Images

Z tego artykułu dowiesz się…

  1. Jakie są prawne sposoby przekazania firmy następnemu pokoleniu i czym różnią się darowizna, sprzedaż oraz wniesienie przedsiębiorstwa do spółki.
  2. Dlaczego jednoosobowa działalność gospodarcza może utrudniać sukcesję i jakie rozwiązania pomagają zabezpieczyć ciągłość jej działania.
  3. W jakich sytuacjach fundacja rodzinna może pomóc chronić majątek i zachować kontrolę rodziny nad biznesem.
Loading the Elevenlabs Text to Speech AudioNative Player...

Audio generowane przez AI. Może zawierać błędy.

Gdy ponad trzy dekady temu, w latach 90., w czasie transformacji gospodarczej, Jolanta Kurowiak budowała pierwsze przedsięwzięcia w branży poligraficznej, całą uwagę poświęcała zdobywaniu zaufania klientów i międzynarodowych dostawców. Z czasem rozwój firmy i przejęcia innych spółek doprowadziły do stworzenia holdingu Max Fund Capital. Jego działalność objęła również nieruchomości komercyjne, projekty deweloperskie, handel internetowy i inwestycje zagraniczne. Aby uchronić rosnącą organizację przed chaosem decyzyjnym, założycielka powołała wyspecjalizowaną strukturę zarządzania majątkiem rodzinnym (family office). Zaplanowała rozłożony na lata proces przygotowania do sukcesji swojej córki, Natalii Stradowskiej, umożliwiając jej stopniowe zdobywanie kompetencji zarządczych i właścicielskich. Ten przypadek, opisany w raporcie PwC Polska „Od firm rodzinnych do rodzin biznesowych – nowa odporność w świecie zmian”, pokazuje, że zmiana pokoleniowa wymaga przemyślanej strategii, a nie jedynie podpisania odpowiednich dokumentów.

Darowizna, spółka czy sprzedaż? Prawne formy przekazania majątku

Jak wynika z raportu PwC Polska, polski biznes wkracza w pierwszą na tak masową skalę falę sukcesji po transformacji ustrojowej. 67 proc. firm znajduje się w rękach pierwszego pokolenia, a 31 proc. – drugiego. Aż 81 proc. właścicieli chce zachować dziedzictwo w rodzinie, jednak 31 proc. nie ma planu sukcesji.

Jak wskazuje dr Wojciech Bańczyk, adiunkt w Katedrze Prawa Cywilnego Uniwersytetu Jagiellońskiego i współpracownik Centrum Prawa Firm Rodzinnych Uniwersytetu Warszawskiego, istnieje kilka sposobów przekazania firmy. Jednym z nich jest odpłatne przeniesienie własności jeszcze za życia właściciela, najczęściej poprzez sprzedaż przedsiębiorstwa, np. osobie spoza najbliższej rodziny. Nieodpłatne przekazanie firmy odbywa się natomiast zwykle w drodze darowizny na rzecz jednej lub kilku bliskich osób.

– Można założyć, że takie przekazanie drogą darowizny za życia nastąpi na rzecz raczej jednej osoby. Właściciel nie będzie chciał dzielić przedsiębiorstwa, co w oczywisty sposób skomplikowałoby korzystanie z niego współwłaścicielom. Przekazanie mocą darowizny na rzecz jednej osoby może jednak powodować konflikty od razu za życia w postaci pretensji pozostałych osób najbliższych. Co ważne, przekazanie za życia oznacza, że właściciel przestaje być właścicielem. To może być dla niego psychicznie trudne, bo nierzadko budował firmę przez całe życie – zauważa dr Wojciech Bańczyk.

Dodaje, że przedsiębiorstwo można też wydzierżawić lub wynająć, zachowując jego własność i uzyskując wynagrodzenie od dzierżawcy lub najemcy.

Wydaje się, że sprzedaż jest jednak prostsza, bo wówczas osoby najbliższe mogą otrzymać pieniądze w równych częściach. To jednak oznaczałoby, że firma rodzinna „opuszcza” rodzinę – a to jest psychicznie jeszcze trudniejsze dla właściciela.

– Wydaje się, że sprzedaż jest jednak prostsza, bo wówczas osoby najbliższe mogą otrzymać pieniądze w równych częściach. To jednak oznaczałoby, że firma rodzinna „opuszcza” rodzinę – a to jest psychicznie jeszcze trudniejsze dla właściciela – wyjaśnia dr Wojciech Bańczyk.

Robert Uhl, adwokat i dyrektor w Deloitte Private, zaznacza, że w przypadku sprzedaży całości lub części biznesu inwestorowi branżowemu lub finansowemu duże znaczenie ma odpowiednie przygotowanie przedsiębiorstwa do transakcji, w tym uporządkowanie kwestii korporacyjnych, prawnych i podatkowych oraz wsparcie doświadczonych doradców.

– Trzeba podkreślić, że sprzedaż firmy nie wyklucza sukcesji – często stanowi jej kluczowy element. Właściciele, wychodząc z jednego biznesu, często decydują się zainwestować w inny lub skupić się na inwestycjach pasywnych – mówi Robert Uhl.

Dodaje, że problemem może być też brak następców zainteresowanych prowadzeniem firmy. Nie oznacza to jednak, że przedsiębiorstwo musi przestać być własnością rodziny.

– Jednym z rozwiązań jest powierzenie bieżącego zarządzania profesjonalnej kadrze menedżerskiej przy zachowaniu przez rodzinę roli właścicielskiej i nadzorczej. Wymaga to oczywiście uważnego doboru tej kadry, a niejednokrotnie też jej odpowiedniego przygotowania. Sukcesorzy natomiast powinni zostać odpowiednio przygotowani do pełnienia roli nadzorczej – mówi Robert Uhl.

Dr Wojciech Bańczyk wskazuje, że kolejnym rozwiązaniem pozwalającym uporządkować sukcesję jeszcze za życia właściciela jest wniesienie przedsiębiorstwa do spółki – zwłaszcza kapitałowej, np. spółki z ograniczoną odpowiedzialnością.

– Taka spółka jest już odrębną osobą prawną, która jest „nieśmiertelna”. Śmierć pojedynczego wspólnika czy członka zarządu co do zasady nie przeszkadza jej dalszemu działaniu. Taka spółka może także zakładać oddzielenie majątku od zarządzania – mówi dr Wojciech Bańczyk.

W takim przypadku przedmiotem sukcesji mogą być udziały w spółce. Samo przedsiębiorstwo nadal działa w ramach tej samej osoby prawnej. Nie oznacza to jednak, że następcy automatycznie przejmują zarządzanie biznesem – zasady dziedziczenia udziałów oraz obsadzania organów spółki wymagają odpowiedniego przygotowania.

Jednoosobowa działalność gospodarcza a sukcesja. Ryzyka i rozwiązania prawne

Wybór odpowiedniego scenariusza sukcesji staje się jednak wyjątkowo skomplikowany w przypadku jednoosobowej działalności gospodarczej. To jedna z najpopularniejszych form prowadzenia biznesu w Polsce.

Według danych GUS w II kwartale 2026 r. w Polsce działało blisko 2,9 mln przedsiębiorstw. W tej grupie około 2,78 mln stanowiły mikroprzedsiębiorstwa, czyli podmioty zatrudniające do dziewięciu osób. Odpowiadały one za 96 proc. wszystkich aktywnych przedsiębiorstw. Wiele z nich działa w formule jednoosobowej działalności gospodarczej (JDG). Choć ten elastyczny model dobrze sprawdza się przy zakładaniu i rozwijaniu biznesu, w momencie zmiany pokoleniowej mogą ujawnić się jego ograniczenia.

– W przypadku jednoosobowej działalności gospodarczej nie występuje oddzielenie majątku od zarządzania. Jeśli właściciel pozostający w ustroju wspólności majątkowej małżeńskiej nie podejmie żadnego działania, przedsiębiorstwo będzie należało do majątku wspólnego. Po śmierci dojdzie do powstania udziałów w majątku wspólnym, który ustanie z chwilą śmierci oraz dziedziczenia ustawowego udziałów zmarłego – mówi dr Wojciech Bańczyk.

W praktyce sytuacja majątkowa przedsiębiorstwa zależy m.in. od tego, kiedy i z jakich środków zostało ono utworzone oraz czy małżonkowie zawarli umowę majątkową. Znaczenie ma również sposób uregulowania dziedziczenia.

Jednym z narzędzi pozwalających zachować ciągłość działalności po śmierci przedsiębiorcy jest ustanowienie zarządu sukcesyjnego. Zarządcę może powołać właściciel jeszcze za życia. Jeżeli tego nie zrobi, po jego śmierci mogą go ustanowić osoby uprawnione, pod warunkiem dochowania odpowiednich wymogów i terminów.

Dr Wojciech Bańczyk wskazuje, że powołanie zarządcy sukcesyjnego może ograniczyć problemy związane z przejęciem firmy przez spadkobierców.

– Wówczas przynajmniej w praktyce bardziej wiarygodny jest taki zarządca. To pozwala mu pewniej oraz z pominięciem ewentualnych nieporozumień współwłaścicielskich zarządzać przedsiębiorstwem w spadku – wskazuje dr Wojciech Bańczyk.

Zarząd sukcesyjny ma jednak charakter tymczasowy. Co do zasady trwa maksymalnie dwa lata od śmierci przedsiębiorcy. W szczególnych przypadkach sąd może przedłużyć ten okres do pięciu lat. Nie zastępuje więc docelowego planu przekazania własności firmy.

Komentarz partnera cyklu

Sukcesja to proces, nie jednorazowa decyzja

W krajach Europy Zachodniej przekazanie biznesu wiąże się często z wysokimi podatkami nakładanymi na spadki i darowizny, mogącymi, w zależności od kraju, sięgać nawet 80 proc. wartości przekazanego majątku. W Polsce wspomniane obciążenia podatkowe są znacznie niższe, co paradoksalnie powoduje, że temat sukcesji jest odkładany w czasie. Aby jednak uniknąć nieudanej sukcesji w przyszłości, właściciel firmy rodzinnej już teraz powinien odpowiedzieć sobie na pytania dotyczące zarówno jego samego (nestora), jak i sukcesora, rodziny oraz biznesu:

• Czy jestem gotów oddać pełną kontrolę nad firmą oraz prawo do podejmowania najważniejszych decyzji?
• Kto miałby zostać następcą? Czy o tym wie, czy jest zainteresowany prowadzeniem firmy i czy ma już odpowiednią wiedzę, kompetencje oraz autorytet wśród pracowników i kontrahentów?
• Jak członkowie najbliższej rodziny odnoszą się do decyzji o wyborze sukcesora?
• W jakiej kondycji finansowej i prawnej przekazuję firmę?

Od ponad 150 lat towarzyszymy przedsiębiorcom w przekazywaniu firm młodszym pokoleniom. Doświadczenia europejskie pokazują, że ważnym partnerem przedsiębiorcy w procesie sukcesji bywa bank, który, znając firmę i jej właścicieli, często pomaga utrzymać ciągłość działania przedsiębiorstwa.

Spotkania z naszymi klientami dotyczące tych kwestii dostarczają nam interesującej obserwacji: choć w wielu firmach proces sukcesji trwa już od lat, to często nie widać perspektyw na jego skuteczne zakończenie. Niemal zawsze założyciel bierze czynny udział w funkcjonowaniu firmy – mimo formalnego przekazania władzy czy własności. Z drugiej strony nasila się rynkowa tendencja, która może zachęcić nestorów do myślenia o zmianie pokoleniowej. Coraz częściej banki przed udzieleniem kredytu oraz zagraniczni kontrahenci przed zawarciem istotnej transakcji pytają, czy przedsiębiorca ma plan sukcesji, i proszą o jego przedstawienie. Można się zatem spodziewać, że ten ekonomiczny impuls będzie sprzyjał długofalowemu myśleniu o rodzinnych przedsiębiorstwach.

Fundacja rodzinna - kiedy może być przydatnym elementem planowania sukcesji?

Fundacja rodzinna pojawiła się w polskim systemie prawnym 22 maja 2023 r. Jak wskazuje raport „Trzy lata Fundacji Rodzinnej”, do końca kwietnia 2026 r. zarejestrowano 3677 takich podmiotów, a liczba złożonych wniosków o rejestrację wyniosła 7037.

– Status beneficjenta fundacji rodzinnej jest niezbywalny i niedziedziczny – to fundator decyduje, kto i kiedy zostaje beneficjentem. Fundacja rodzinna ma pod tym względem potencjał stania się instytucją „wieczną”. Jednak fundacja nie może bezpośrednio prowadzić większości rodzajów działalności gospodarczej. Dlatego fundacja rodzinna może np. wydzierżawić lub wynająć przedsiębiorstwo albo być wspólnikiem przedsiębiorstwa prowadzonego w ramach spółki kapitałowej – wskazuje dr Wojciech Bańczyk.

Robert Uhl wskazuje, że fundacja rodzinna przeciwdziała rozproszeniu majątku. Pomaga oddzielić własność od bieżącego zarządzania, a także zapewnić realizację celów sukcesyjnych określonych w statucie.

– Błędem jest jednak przekonanie, że powołanie fundacji rodzinnej rozwiązuje wszystkie problemy sukcesyjne. Jest ona tylko narzędziem realizacji celów sukcesyjnych, a nie celem samym w sobie. Może skutecznie chronić majątek przed rozdrobnieniem, jednak nie zastąpi odpowiedniego przygotowania sukcesorów ani rodzinnych ustaleń – mówi Robert Uhl.

W praktyce fundacja rodzinna może więc stać się właścicielem udziałów lub akcji spółek prowadzących działalność operacyjną. Pozwala to zachować majątek w jednej strukturze, podczas gdy zasady wypłaty świadczeń członkom rodziny określa statut. Sama fundacja może prowadzić działalność gospodarczą tylko w zakresie dopuszczonym przez ustawę.

Kiedy należy rozpocząć planowanie sukcesji?

Kolejnym błędem, na który zwraca uwagę Robert Uhl, jest całkowite odkładanie myślenia o sukcesji.

– W dalszym ciągu wielu właścicieli firm w ogóle nie myśli o sukcesji. Wychodzą z założenia, że jest na to zbyt wcześnie ze względu na wiek dzieci czy też niestabilną sytuację gospodarczą. Tymczasem przygotowanie do sukcesji powinno uwzględniać nie tylko naturalne przekazanie biznesu następnemu pokoleniu, ale też sytuacje nieprzewidziane, takie jak choroba, utrata zdolności do prowadzenia działalności czy śmierć właściciela. Dlatego proces ten warto rozpocząć znacznie wcześniej, nawet jeśli potencjalni sukcesorzy są jeszcze młodzi – mówi Robert Uhl.

Dodaje, że częstym błędem jest również zbyt późne rozpoczęcie przygotowywania przyszłych sukcesorów do pełnienia funkcji zarządczych lub właścicielskich.

Sukcesja nie jest jednorazową czynnością, lecz procesem, który jest czasochłonny.

– Sukcesja nie jest jednorazową czynnością, lecz procesem, który jest czasochłonny. O ile przygotowanie odpowiednich struktur prawnych i podatkowych można przeprowadzić stosunkowo szybko, o tyle przygotowanie sukcesorów wymaga czasu. Przyszli właściciele powinni zdobywać doświadczenie, poznawać specyfikę przedsiębiorstwa, budować relacje biznesowe i przygotowywać się do pełnienia swoich docelowych ról – podkreśla Robert Uhl.

Znaczenie takiego przygotowania pokazuje przykład firmy Pol-Inowex, opisany w raporcie PwC Polska. Paulina Włodarczyk, członkini zarządu, wraz z bratem ciotecznym, Janem Świderkiem, reprezentuje trzecie pokolenie rodziny związanej z przedsiębiorstwem. Zanim zaczęli pełnić funkcje kierownicze, przez lata poznawali firmę od środka, pracując na różnych stanowiskach i w różnych działach. Pozwoliło im to zdobyć doświadczenie i zaufanie wieloletnich pracowników. Sukcesorzy kontynuują filozofię założyciela Jerzego Świderka – opartą na relacjach i traktowaniu pracowników jak rodziny – łącząc ją z nowoczesnym zarządzaniem.

Jak pogodzić interes przedsiębiorstwa, właściciela i rodziny?

Pogodzenie celów biznesowych z oczekiwaniami i emocjami członków rodziny wymaga wypracowania zasad ładu rodzinnego. Trzeba też pamiętać o odpowiednim zabezpieczeniu interesów prawnych i majątkowych wszystkich zainteresowanych.

– Po śmierci pojawia się ryzyko zachowku. Przekazując majątek za życia lub po śmierci z pominięciem małżonka, zstępnych lub rodziców, pozwala pominiętym domagać się zapłaty od tego, kto te składniki otrzymał, połowy udziału, który przysługiwałby z ustawy. Obowiązek zapłaty zachowku może oznaczać konieczność spieniężenia części lub nawet całości majątku spadkowego. Właściciel, chcąc przekazać majątek jednej, wybranej osobie, musi brać to pod uwagę. Może np. zawrzeć z pominiętym umowę zrzeczenia się dziedziczenia (albo tylko zachowku), zwykle w zamian za innego rodzaju przysporzenie – mówi dr Wojciech Bańczyk.

Wysokość zachowku zależy jednak od sytuacji osoby uprawnionej. Co do zasady wynosi połowę wartości udziału, jaki przypadłby jej przy dziedziczeniu ustawowym. Jednak w przypadku małoletnich zstępnych i osób trwale niezdolnych do pracy może wynosić dwie trzecie tego udziału.

Prawnik dodaje, że znaczenie ma również ustrój majątkowy małżonków. Bez intercyzy udziały nabyte w czasie trwania wspólności majątkowej mogą wejść do majątku wspólnego, co wpływa na zasady rozporządzania nimi. W raporcie PwC Legal podano, że intercyzę ma zaledwie 26 proc. przedsiębiorców.

– Konsekwencje powyższych błędów mogą być daleko idące. W skrajnych przypadkach prowadzić mogą one do sporów pomiędzy spadkobiercami, stopniowego rozdrobnienia majątku rodzinnego, utraty przez rodzinę kontroli nad firmą lub wymuszonej sprzedaży części aktywów. Może to skutkować osłabieniem więzi rodzinnych. Może to również oznaczać utratę rodzinnego charakteru firmy lub osłabienie jej pozycji na rynku – mówi Robert Uhl.

Główne wnioski

  1. Sukcesja wymaga wyboru odpowiedniej formy prawnej, ale także uwzględnienia interesów właściciela i jego bliskich. Firmę można przekazać w drodze darowizny, sprzedać, wydzierżawić lub wnieść do spółki. Każde rozwiązanie wiąże się z innymi konsekwencjami dla właściciela, sukcesorów i pozostałych członków rodziny.
  2. Jednoosobowa działalność gospodarcza wymaga szczególnego przygotowania do zmiany pokoleniowej. Brak oddzielenia majątku od zarządzania może prowadzić do komplikacji związanych ze wspólnością majątkową i dziedziczeniem. Jednym z narzędzi zabezpieczających ciągłość działania firmy jest zarząd sukcesyjny, który ma jednak charakter tymczasowy.
  3. Fundacja rodzinna pomaga chronić majątek przed rozdrobnieniem, ale nie zastępuje planu sukcesji. Może oddzielić własność od bieżącego zarządzania i określić zasady korzystania z majątku przez beneficjentów. Nie rozwiąże jednak problemów wynikających z braku przygotowania następców i rodzinnych ustaleń.

Artykuł powstał na zlecenie BNP Paribas.