Koniec z papierologią w sądach? Rząd ogłasza deregulację wymiaru sprawiedliwości

E-akta, e-komunikacja, a nawet e-wyroki. Resort sprawiedliwości chce kontynuować misję deregulacji wymiaru sprawiedliwości. Oczekiwanie na wyrok ma się skrócić, a to wszystko dzięki cyfryzacji i usprawnieniu pracy sądów.

- Chodzi nam o to, by wielka machina państwa funkcjonowała sprawnie, także w wymiarze sprawiedliwości. To sądy, które mają zapewnić sprawne rozpatrywanie spraw dla obywateli, przedsiębiorców. System ma być przyjazny dla tych, którzy z niego korzystają. Kontynuujemy to, co zaczęliśmy półtora roku temu – mówił minister Maciej Berek.

Deregulacja w sądach trwa

Przedstawiciele rządu zaczęli od przypomnienia, jakich zmiany deregulacyjne już zostały wprowadzone. Mowa tutaj o dostępie do KRS przez mObywatela, czy integracji danych z KRS i CEIDG na portalu biznes.gov.pl. Rządzący mówili także o portalu informacyjnym sądów powszechnych. Za pośrednictwem serwisu zaledwie w jednym kwartale ponad pół miliona użytkowników przesyła średnio 200 tys. pism. Jak wyjaśniał Waldemar Żurek, to oszczędność około 3 dni, gdyż tyle zwykle trwa wysłanie papierowego pisma.

Online działa już także bezpłatna pomoc prawna, a także wiele usług dla spółek, w tym np. udzielanie pełnomocnictw w postaci elektronicznej.

– Są też reformy, których nie udało nam się zrealizować z uwagi na weto prezydenta. To projekt racjonalizacji nadużywanego obecnie instrumentu aresztowania tymczasowego. To także projekt dotyczący rozwodów pozasądowych w bezspornych przypadkach małżeństw bez dzieci – wyjaśniał Maciej Berek.

Deregulacja 2.0, czy e-sąd zamiast sądu

– Czas na kolejny etap deregulacji. To coś więcej niż zmiana przepisów, to nowa jakość w funkcjonowaniu wymiaru sprawiedliwości. Chcemy maksymalnie ograniczyć papierową biurokrację. Upraszczamy procedury. Sądy powinny być dostępne i działać szybko. Prawo do sądu powinno być zapewnione. Punkt pierwszy to mądra cyfryzacja. Nowoczesne usługi sądowe dostępne bez wychodzenia z domu i nowe kompetencje, które pozwolą odciążyć sądu ze zbędnych formalności. Zbyt wiele czynności odbywa się na papierze. Musimy lepiej zorganizować pracę wymiaru sprawiedliwości. Powołałem pełnomocnika ds. cyfryzacji wymiaru sprawiedliwości – mówił minister Waldemar Żurek.

Przeczytaj: Dlaczego pozwy zbiorowe w Polsce nie działają. Jest pomysł na zmianę prawa

Deregulacja sądów. Co planuje rząd?

O jakich zmianach mowa? Oto najważniejsze z planowanych reform:

• Ograniczenie formalności w procesie sądowym. Po wdrożeniu dostępu do baz PESEL czy KRK w Deregulacji 1.0, sądy zyskają automatyczny wgląd do kolejnych rejestrów, w tym CEPiK, Systemu Informacji Finansowej, REGON oraz Systemu Dozoru Elektronicznego.
• Cyfryzacja tam, gdzie tylko to możliwe. Przesłuchania (zarówno w prokuraturze, jak i przed sądem) oraz posiedzenia aresztowe będą mogły odbywać się online, a każda czynność będzie obowiązkowo nagrywana, co zapewni pełną przejrzystość. Sąd będzie dopuszczał także dowody i akta w postaci elektronicznej.
• Reforma biegłych sądowych. Dyplom już nie wystarczy, by dożywotnio wpisać się na listę biegłych sądowych. Przyzwyczajenia zastąpią przepisy i standardy wydawania opinii przez biegłych. To założenia już przedstawionego projektu ustawy, która ureguluje działalność ponad 18 tys. biegłych sądowych.
•  Krajowy Rejestr Mediatorów i wyższe stawki. Powstanie publiczny, bezpłatny i centralny Krajowy Rejestr Mediatorów, który ułatwi znalezienie odpowiedniego mediatora. Aby przyciągnąć najlepszych specjalistów, już podniesione zostały ich wynagrodzenia. W sprawach majątkowych maksymalny limit wzrósł z 2 000 zł do nawet 8 000 zł, a stawki za posiedzenia w sprawach niemajątkowych wzrosły dwukrotnie.
• Sprawniejsza praca notariuszy i nowe uprawnienia. Ci będą mogli złożyć w imieniu obywatela wniosek o wpis do księgi wieczystej również wtedy, gdy sprawa nie jest związana z aktem sporządzanym w jego kancelarii. Dodatkowo notariusze zyskają ułatwienie w zakresie bezpośredniego, automatycznego dostępu do Krajowego Rejestru Zadłużonych (KRZ), co przyspieszy transakcje i zwiększy bezpieczeństwo prawne obrotu.
•  Porozumienie mediacyjne zakończy sprawę. Jeśli w toku procesu strony „dogadają się” lub jedna z nich naprawi szkodę, można będzie szybciej zakończyć sprawę. Prokuratorzy zyskają narzędzie do szybkiego kończenia spraw karnych bez angażowania sądu.
• Sąd rejonowy jako pierwszy. Tzw. progi wartości przedmiotu sprawy decydują o tym, czy strony muszą fatygować się do sądów okręgowych, czy też mogą stawić się w sądach rejonowych. Sprawy do 150 tys. zł będą rozstrzygane przez sądy rejonowe.
•  Łatwiejsze wolnienie z kosztów sądowych. Obywatele w najtrudniejszej sytuacji materialnej, którzy pobierają już świadczenia z pomocy społecznej, nie będą musieli po raz kolejny przechodzić przez stresującą procedurę udowadniania ubóstwa przed sądem. Do zwolnienia z kosztów sądowych wystarczy sam dokument potwierdzający prawo do zasiłku.

"Korzyść dla całego społeczeństwa"

- Think Tank The Company podkreśla, że postulaty, które składają się na powołany pakiet, dotykają wszystkich tych obszarów, które stanowiły i aktualnie stanowią tzw. wąskie gardła, jeśli chodzi o funkcjonowanie wymiaru sprawiedliwości. Strona rządowa, w ramach inicjatywy SprawdzaMY, podeszła do kwestii reformy funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości holistycznie i niejako dotknęła wszystkich tych kwestii, których występowanie implikowało czy to przewlekłość prowadzonych postępowań sądowych, czy też to, że w ocenie społeczeństwa kontakt z wymiarem sprawiedliwości nie jest najbardziej przyjemnym doświadczeniem – ocenia prof. Paweł Wajda, dyrektor ds. deregulacji.

Jak dodaje, postulowane zmiany zmierzają do tego, iż sądy skupią się na rozstrzyganiu sporów, a nie na sprawach natury administracyjnej. Wśród najważniejszych zmian wymienia możliwość przeprowadzania zdalnych przesłuchań i załatwianie spraw online. Zniknie także konieczność dostarczania sądom dokumentów z innych urzędów.

Przeczytaj: Nowy pakiet deregulacyjny. „Nie poddajemy się mimo oporu prezydenta”

- Sąd będzie działał jako tzw. broker informacji. Będzie samodzielnie pozyskiwał informacje z rejestrów publicznych, jak i uzupełniał dane w tych rejestrach. Wszystko po to, by zapewnić ich aktualność i koherentność. W konsekwencji uczestnicy postępowania nie będą musieli dostarczać dokumentów z tych rejestrów, jak np. wyciągów czy zaświadczeń, co przełoży się na sprawność biegu postępowań – wyjaśnia ekspert.

Think Tank The Company pozytywnie ocenia także postulat dot. porozumień mediacyjnych czy nowych kompetencji notariuszy.

- Realizacja prawa do sądu i prawa do procesu będzie istotnie łatwiejsza i zdecydowanie bardziej efektywna. Będzie to z istotną korzyścią tak dla ogółu społeczeństwa, jak i dla przedsiębiorców, dla których efektywny wymiar sprawiedliwości jest jednym z fundamentów otoczenia regulacyjnego dla prowadzenia biznesu – podsumowuje Paweł Wajda.

„Diabeł tkwi w szczegółach”

O ocenę planu resortu sprawiedliwości pytamy Włodzimierza Chróścika, Prezesa Krajowej Rady Radców Prawnych. Zdaniem eksperta najbardziej obiecująca wydaje się zapowiedź pełnej cyfryzacji, lecz także likwidacja odrębnego postępowania klauzulowego, reforma biegłych sądowych i wzmocnienie mediacji.

- Założenia reformy są słuszne i ambitne, ale o ich powodzeniu zdecyduje wdrożenie. Diabeł tkwi w szczegółach: w jakości przepisów, stabilności systemów teleinformatycznych, właściwym finansowaniu oraz uwzględnieniu perspektywy wszystkich uczestników postępowania, nie tylko sądów. Nowe rozwiązania nie mogą prowadzić do sporów interpretacyjnych ani naruszać równowagi procesowej. Samorząd radców prawnych jest gotowy aktywnie uczestniczyć w pracach nad ich praktycznym wdrożeniem – podsumowuje prezes KRRP.

Zdaniem eksperta

Uzyskać wyrok szybciej i taniej

W ocenie Pracodawców RP wszystkie postulowane zmiany są przemyślane oraz zasadne. Każda z tych propozycji przełoży się na wzrost efektywności i sprawności procesów.  Razem tworzą spójny  zestaw zmian nakierowanych na zwiększenie sprawności funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości, gdzie każda z tych propozycji będzie miała jak najbardziej pozytywny wpływ na wymiar sprawiedliwości.

Jeśli miałabym jednak wskazać jedną zmianę, która w największym stopniu przełoży się na wzrost efektywności działania wymiaru sprawiedliwości, to wskazałabym na zmiany dotyczące cyfryzacji postępowań.  Dotyczy to zarówno obszaru rozprawy, pojedynczych czynności procesowych, prowadzenia akt w postaci cyfrowej jak np. samego przesłuchania online. Ten zestaw zmian, gdy będzie dotyczył wszystkich rodzajów postępowań, w tym w szczególności postępowań gospodarczych, doprowadzi do istotnego zredukowania kosztów procesowych, tak w funkcji pieniędzy, jak i w funkcji czasu. W mojej ocenie wdrożenie tych zmian pozwoli przedsiębiorcom istotnie szybciej i w konsekwencji taniej uzyskiwać prawomocne wyroki.

Joanna Makowiecka - Gatza,

Prezes Zarządu Pracodawców RP

Główne wnioski

1. Cyfryzacja stanie się jednym z głównych narzędzi usprawnienia wymiaru sprawiedliwości, ograniczając papierową dokumentację, skracając czas postępowań i ułatwiając kontakt obywateli z sądami.
2. Planowane reformy obejmują nie tylko rozwiązania technologiczne, lecz także zmiany organizacyjne i proceduralne. Chodzi o zmiany takie jak reforma biegłych sądowych, utworzenie Krajowego Rejestru Mediatorów czy rozszerzenie uprawnień notariuszy.
3. Celem Deregulacji 2.0 jest zwiększenie dostępności sądów, tak aby postępowania były prostsze, szybsze i mniej obciążające zarówno dla obywateli, jak i przedsiębiorców.