Koniec z papierologią w sądach? Rząd ogłasza deregulację wymiaru sprawiedliwości

E-akta, e-komunikacja, a nawet e-wyroki. Resort sprawiedliwości chce kontynuować misję deregulacji wymiaru sprawiedliwości. Oczekiwanie na wyrok ma się skrócić, a to wszystko dzięki cyfryzacji i usprawnieniu pracy sądów.

- Chodzi nam o to, by wielka machina państwa funkcjonowała sprawnie, także w wymiarze sprawiedliwości. To sądy, które mają zapewnić sprawne rozpatrywanie spraw dla obywateli, przedsiębiorców. System ma być przyjazny dla tych, którzy z niego korzystają. Kontynuujemy to, co zaczęliśmy półtora roku temu – mówił minister Maciej Berek.

Deregulacja w sądach trwa

Przedstawiciele rządu zaczęli od przypomnienia, jakich zmiany deregulacyjne już zostały wprowadzone. Mowa tutaj o dostępie do KRS przez mObywatela, czy integracji danych z KRS i CEIDG na portalu biznes.gov.pl. Rządzący mówili także o portalu informacyjnym sądów powszechnych. Za pośrednictwem serwisu zaledwie w jednym kwartale ponad pół miliona użytkowników przesyła średnio 200 tys. pism. Jak wyjaśniał Waldemar Żurek, to oszczędność około 3 dni, gdyż tyle zwykle trwa wysłanie papierowego pisma.

Online działa już także bezpłatna pomoc prawna, a także wiele usług dla spółek, w tym np. udzielanie pełnomocnictw w postaci elektronicznej.

– Są też reformy, których nie udało nam się zrealizować z uwagi na weto prezydenta. To projekt racjonalizacji nadużywanego obecnie instrumentu aresztowania tymczasowego. To także projekt dotyczący rozwodów pozasądowych w bezspornych przypadkach małżeństw bez dzieci – wyjaśniał Maciej Berek.

Deregulacja 2.0, czy e-sąd zamiast sądu

– Czas na kolejny etap deregulacji. To coś więcej niż zmiana przepisów, to nowa jakość w funkcjonowaniu wymiaru sprawiedliwości. Chcemy maksymalnie ograniczyć papierową biurokrację. Upraszczamy procedury. Sądy powinny być dostępne i działać szybko. Prawo do sądu powinno być zapewnione. Punkt pierwszy to mądra cyfryzacja. Nowoczesne usługi sądowe dostępne bez wychodzenia z domu i nowe kompetencje, które pozwolą odciążyć sądu ze zbędnych formalności. Zbyt wiele czynności odbywa się na papierze. Musimy lepiej zorganizować pracę wymiaru sprawiedliwości. Powołałem pełnomocnika ds. cyfryzacji wymiaru sprawiedliwości – mówił minister Waldemar Żurek.

Przeczytaj: Dlaczego pozwy zbiorowe w Polsce nie działają. Jest pomysł na zmianę prawa

Deregulacja sądów. Co planuje rząd?

O jakich zmianach mowa? Oto najważniejsze z planowanych reform:

• Ograniczenie formalności w procesie sądowym. Po wdrożeniu dostępu do baz PESEL czy KRK w Deregulacji 1.0, sądy zyskają automatyczny wgląd do kolejnych rejestrów, w tym CEPiK, Systemu Informacji Finansowej, REGON oraz Systemu Dozoru Elektronicznego.
• Cyfryzacja tam, gdzie tylko to możliwe. Przesłuchania (zarówno w prokuraturze, jak i przed sądem) oraz posiedzenia aresztowe będą mogły odbywać się online, a każda czynność będzie obowiązkowo nagrywana, co zapewni pełną przejrzystość. Sąd będzie dopuszczał także dowody i akta w postaci elektronicznej.
• Reforma biegłych sądowych. Dyplom już nie wystarczy, by dożywotnio wpisać się na listę biegłych sądowych. Przyzwyczajenia zastąpią przepisy i standardy wydawania opinii przez biegłych. To założenia już przedstawionego projektu ustawy, która ureguluje działalność ponad 18 tys. biegłych sądowych.
•  Krajowy Rejestr Mediatorów i wyższe stawki. Powstanie publiczny, bezpłatny i centralny Krajowy Rejestr Mediatorów, który ułatwi znalezienie odpowiedniego mediatora. Aby przyciągnąć najlepszych specjalistów, już podniesione zostały ich wynagrodzenia. W sprawach majątkowych maksymalny limit wzrósł z 2 000 zł do nawet 8 000 zł, a stawki za posiedzenia w sprawach niemajątkowych wzrosły dwukrotnie.
• Sprawniejsza praca notariuszy i nowe uprawnienia. Ci będą mogli złożyć w imieniu obywatela wniosek o wpis do księgi wieczystej również wtedy, gdy sprawa nie jest związana z aktem sporządzanym w jego kancelarii. Dodatkowo notariusze zyskają ułatwienie w zakresie bezpośredniego, automatycznego dostępu do Krajowego Rejestru Zadłużonych (KRZ), co przyspieszy transakcje i zwiększy bezpieczeństwo prawne obrotu.
•  Porozumienie mediacyjne zakończy sprawę. Jeśli w toku procesu strony „dogadają się” lub jedna z nich naprawi szkodę, można będzie szybciej zakończyć sprawę. Prokuratorzy zyskają narzędzie do szybkiego kończenia spraw karnych bez angażowania sądu.
• Sąd rejonowy jako pierwszy. Tzw. progi wartości przedmiotu sprawy decydują o tym, czy strony muszą fatygować się do sądów okręgowych, czy też mogą stawić się w sądach rejonowych. Sprawy do 150 tys. zł będą rozstrzygane przez sądy rejonowe.
•  Łatwiejsze wolnienie z kosztów sądowych. Obywatele w najtrudniejszej sytuacji materialnej, którzy pobierają już świadczenia z pomocy społecznej, nie będą musieli po raz kolejny przechodzić przez stresującą procedurę udowadniania ubóstwa przed sądem. Do zwolnienia z kosztów sądowych wystarczy sam dokument potwierdzający prawo do zasiłku.

Główne wnioski

1. Cyfryzacja stanie się jednym z głównych narzędzi usprawnienia wymiaru sprawiedliwości, ograniczając papierową dokumentację, skracając czas postępowań i ułatwiając kontakt obywateli z sądami.
2. Planowane reformy obejmują nie tylko rozwiązania technologiczne, lecz także zmiany organizacyjne i proceduralne. Chodzi o zmiany takie jak reforma biegłych sądowych, utworzenie Krajowego Rejestru Mediatorów czy rozszerzenie uprawnień notariuszy.
3. Celem Deregulacji 2.0 jest zwiększenie dostępności sądów, tak aby postępowania były prostsze, szybsze i mniej obciążające zarówno dla obywateli, jak i przedsiębiorców.