Pensja dla żony, kieszonkowe dla męża. Rola kobiet w gospodarce Afryki Północnej

Audio generowane przez AI. Może zawierać błędy.

W świecie zachodnim istnieje stereotyp, że kobiety w krajach arabskich są niemal pół-niewolnicami. Mieszkając w Afryce Północnej, często jednak słyszałem od tamtejszych kobiet taką samą opinię na temat Europejek.

W obydwu przypadkach stosowane są inne argumenty. Jednocześnie podczas mojej pracy w Algierii i Maroku wiele problemów biznesowych udało mi się rozwiązać dzięki wsparciu tamtejszych menedżerek. Posiadały one bowiem rozbudowaną sieć kontaktów i miały duże umiejętności społeczne. Afryka Północna to świat pełen paradoksów, do którego jak ulał pasuje powiedzenie, że „mężczyzna jest głową rodziny (firmy, państwa), a kobieta szyją”.

Wielkie kobiety Afryki Północnej

Społeczeństwa regionu różnią się mentalnie od tych bliskowschodnich. Wynika to z wpływów europejskich i z berberyjskiego dziedzictwa sprzed najazdu arabskiego. Berberyjskie wspólnoty były matriarchalne, co w czystej formie przetrwało wśród Tuaregów. Normy patriarchalne nastały dopiero wraz z pojawieniem się Arabów i dotąd są stosowane w sposób niekonsekwentny.

Przeczytaj: Afryka może stać się gospodarczą potęgą. Co napędza jej rozwój, a co go hamuje?

Wśród wielkich kobiet w historii regionu wskazać należy Kleopatrę i jej potomkinię Kleopatrę Selenę, która miała duży wpływ na rządy swojego męża Dżuby I, króla w Mauretanii. Wymienić można berberyjskie władczynie: Elissę, która założyła Kartaginę, Tin Hinan dowodzącą Tuaregami, wojowniczą księżniczkę Cyrię czy Kahinę, która kierowała oporem przeciwko Arabom i do dziś ma swoje pomniki w Algierii.

W najnowszej historii też pojawiają się ślady kobiet wykraczających poza tradycyjne wyobrażenia. W algierskim ruchu oporu działało wiele kobiet, które podkładały bomby i prowadziły działalność szpiegowską. Najbardziej znana z nich Hassiba Ben Bouali ma swoją ulicę w centrum Algieru.

Kto się bał swojej żony?

Znaczny wpływ na decyzje podejmowane przez prezydenta Tunezji Habiba Bourghibę (w tym na wprowadzenie zakazu poligamii, ustanowienie małżeństw i rozwodów cywilnych) miała jego żona Mathilde Clémence Lorain. Jeszcze większy, choć oceniany negatywnie, wpływ na Tunezję wywarła żona następcy Bourghiby – Zine El Abidina Ben Alego – Leila Trabelsi. Manipulując mężem, doprowadziła do koncentracji władzy ekonomicznej w rękach swoich krewnych. Znany z twardej ręki wobec przeciwników politycznych Ben Ali miał się jej panicznie bać.

W ciągu ostatnich lat trzykrotnie w krajach Afryki Północnej kobiety obejmowały stanowiska premierek. Były to Najla Bouden (2021-2023) i Sarra Zafrani (od 2025) w Tunezji oraz Fatima Ezzahra El Mansouri, obecnie w Maroku. Wszystkie były lub są de facto osobami numer dwa w swoich państwa, po prezydencie Kaisie Sayedzie i królu Mohamedzie VI. Karierę zawdzięczają swoim kompetencjom i lojalności. Władcy państw po prostu uznają, że „dobrze ogarną one państwowy bałagan i nie będą stanowić zagrożenia dla ich władzy”.

Królowe drugiego planu

W krajach Afryki Północnej występuje, znany z innych części świata, trend do zdobywania wyższego wykształcenia przez kobiety. Odsetek studiujących kobiet wynosi: 68 proc. w Tunezji, 62 proc. w Algierii, 52 proc. w Maroku i Libii oraz 50 proc. w Egipcie. W każdym przypadku jest on wyższy niż odsetek mężczyzn. Ci przeważnie po zakończeniu szkoły średniej wolą zająć się jakąkolwiek pracą zarobkową.

Przeczytaj: Kobiety nadrabiają lukę płacową? Wzrost wynagrodzeń wyraźnie szybszy niż u mężczyzn

Dla kobiet studia i pierwsza praca to jednak często miejsce do znalezienia kandydata na zaradnego męża. Zaraz po ślubie wiele z nich rezygnuje z kariery zawodowej.

Co prawda tylko 21 proc. kobiet w Afryce Północnej pracuje, ale odsetek ten stale rośnie, a wraz z nim liczba kobiet zajmujących eksponowane stanowiska w polityce i biznesie. W Maroko oprócz premierki znajduje się siedem kobiet-ministrów, podobnie w Algierii. W Tunezji jest ich sześć, w rządzie zachodniolibijskim cztery, a w Egipcie trzy. Kierują one nie tylko uznawanymi stereotypowo za kobiece resortami zdrowia, edukacji, spraw społecznych czy równouprawnienia, ale też stereotypowo męskimi resortami jak gospodarka, sprawy wewnętrzne, sprawiedliwość czy handel zagraniczny.

Średnio 25 proc. deputowanych w parlamentach tych państw stanowią kobiety. Ponadto wśród 100 najbardziej wpływowych kobiet z krajów arabskich, 25 to szefowe firm z Afryki Północnej.

Kto rządzi w firmach?

Bardzo często w firmach i organizacjach pracodawców szefem jest mężczyzna, a rolę wiceprezesa, dyrektora operacyjnego czy sekretarza organizacji pełni kobieta. W praktyce najczęściej jest tak, że mężczyzna reprezentuję organizację na zewnątrz, zabiera głos na spotkaniach i podejmuje kluczowe decyzje. Jednak treść tych decyzji w dużej mierze zależy od tego, co podsuną im ich zastępczynie.

Kobiety pełniące stanowiska wyższego i średniego szczebla są też specjalistkami w tworzeniu sieci powiązań i kontaktów międzyinstytucjonalnych opartych na wzajemnej wymianie przysług. Sieci te są tym silniejsze, że trwają pomimo zmian prezesów firm, ministrów i dyrektorów instytucji. Gdy chciałem uzyskać dla jakieś polskiej firmy zwolnienie z zakazów importowych w Algierii, korzystałem właśnie z takiej kobiecej sieci kontaktów.

Pozycja kobiet w społeczeństwie

Jeżeli będziemy analizować prawo rodzinne w krajach Afryki Północnej oraz traktować poważnie oficjalne deklaracje mieszkańców regionu, wówczas uznamy, że pozycja kobiet w nich jest półniewolnicza. Z wyjątkiem Tunezji, przepisy inspirowane są często prymitywną interpretacją prawa szariatu oraz patriarchalnymi normami.

W wielu krajach kobieta, która po rozwodzie ponownie wyjdzie za mąż, musi oddać dzieci pod opiekę ich ojca. Istnieje też przestępstwo cudzołóstwa, które oznacza karalność pozamałżeńskich stosunków seksualnych. Kobiety podlegają też silniej kontroli rodzicielskiej, nie zawsze mogą wprost decydować o tym, za kogo wyjdą za mąż. Taka kontrola, choć w mniejszym stopniu, dotyczy jednak też mężczyzn. W Afryce Północnej nie ma wysokiej kultury prawnej i znaczna część norm pozostaje na papierze. Tworzy się je po to, by mieć sposoby na kompromitację osób, które wejdą w konflikt z przedstawicielami władzy. W wielu przypadkach ich zastosowanie zależy od tego, jakie znajomości ma dana osoba. Policja często odmawia zajmowania się sprawami obyczajowymi.

Przeczytaj: Afryka upomina się o swoje skarby. Zrabowana Ewangelia wraca na rynek

Pozycja kobiety w rodzinie teoretycznie wygląda na podporządkowaną. Kobiety wykonują większość prac domowych i zajmują się dziećmi. Uznają to zresztą za swoją naturalną rolę, w przeciwieństwie do pracy zawodowej, którą podejmują często wyłącznie wtedy, gdy zarobki mężczyzny nie wystarczają na pokrycie ich potrzeb. Zasadniczo bowiem utrzymanie rodziny jest obowiązkiem mężczyzny. Kobieta, jeśli pracuje, to pieniądze, które zarabia, może traktować jako prywatną własność.

Pensja dla żony, kieszonkowe dla męża

Często zdarza się, że mężczyzna płaci kobiecie miesięczną pensję za zajmowanie się domem. Jeśli mężczyzna jest zamożny, dzieli swoje dochody na te dotyczące rodziny, którymi rozporządza żona i jego prywatne. Jeśli (w większości przypadków) jest niezamożny, to całe swoje wynagrodzenie przekazuje żonie i ta wydziela mu „kieszonkowe” na kawę i papierosy.

W przypadku rozwodu podział majątku zależy od postanowień zawartych między rodzinami przed ślubem. Im lepiej rodzina negocjowała, tym kobieta jest bardziej zabezpieczona. Częstym zabezpieczeniem jest płacony przez męża rodzinie panny młodej posag. Jednak jeśli rozwód wynika z woli kobiety, zmuszona jest ona ten posag zwrócić.

Mimo wszelkich niedogodności wyżej wymienionego systemu relacji damsko-męskich, wiele mieszkanek Afryki Północnej uważa go za lepszy niż ten panujący w Europie. Twierdzą one, że Europejki nie uzyskują dostatecznego zabezpieczenia finansowego od swoich partnerów i są zmuszone pracować. Za uwłaczający kobiecie uznawany jest wszelki sposób jej partycypacji w wydatkach rodzinnych. Szczególnie wyśmiewany jest model 50/50.

Główne wnioski

1. Wśród najważniejszych postaci kobiecych w historii Afryki Północnej należy wymienić: Kleopatrę, Kahinę, algierskie moudżahedinki, Moufidę Bourghibę, Leilę Trabelsi oraz współcześnie premierki Najlę Bouden i Sarrę Zaafrani (Tunezja) oraz Fatimę Ezzahrę El Mansouri  (Maroko).
2. Kobiety w Afryce Północnej zwykle wolą pozostawać w cieniu niż zajmować eksponowane stanowiska. Dzięki temu utrzymują realną władzę, mimo zmieniających się formalnych liderów. Dzięki temu bardzo często to one de facto podejmują najważniejsze decyzje i z tego względu polskie firmy powinny utrzymywać z nimi kontakty operacyjne.
3. Przekonanie o niskiej pozycji kobiet w społeczeństwa Afryki Północnej wynika z silniej kontroli rodzicielskiej, społecznej nad ich życiem intymnym, wykonywania przez kobiety większości prac domowych oraz faktu, iż większość z nich nie podejmuje aktywności zawodowej. Czasem też przeciwko kobietom skierowane są przepisy prawa rodzinnego, które jednak nie zawsze są egzekwowane. W rzeczywistości jednak sytuacja jest bardziej złożona.