System kaucyjny ma rok. Polacy oddali 5 mld opakowań, następne będą „małpki”

Audio generowane przez AI. Może zawierać błędy.

System kaucyjny funkcjonuje w Polsce od 1 października 2025 r. Ma pomóc w osiągnięciu wymaganych przez UE poziomów selektywnej zbiórki opakowań po napojach. Wynoszą one 77 proc. do 2028 r. i 90 proc. od 2029 r. W przeddzień pierwszej rocznicy jego uruchomienia przedstawicielki Ministerstwa Klimatu i Środowiska podsumowały pierwsze 12 miesięcy działania systemu.

– W innych krajach system kaucyjny rozwijał się przez dwa–trzy lata. My możemy powiedzieć, że fazę wstępną mamy za sobą. Po roku mogę powiedzieć z całą pewnością, że system kaucyjny działa, a jego wprowadzenie miało sens. Polacy rozumieją system kaucyjny, wspierają go, są jego uczestnikami, widzą, że plastik i aluminium zniknęły z naszego otoczenia. Mamy zrealizowane cele zarówno ekologiczne, jak i ekonomiczne. Chcemy, aby w tym roku system kaucyjny zgromadził 77 proc. opakowań, które są objęte kaucją. W naszej ocenie to cel ambitny, ale realny – mówi Paulina Hennig-Kloska, ministra klimatu i środowiska.

Przeczytaj: Zastaw się, a postaw się? System kaucyjny coraz droższy. Rocznie kosztuje już 4 mld zł

System kaucyjny w liczbach

Od początku funkcjonowania systemu zwrócono 5 mld butelek i puszek objętych kaucją.

– W całej Polsce działa ponad 65,5 tys. punktów zwrotu, w tym 23,5 tys. punktów z automatami kaucyjnymi. 90 proc. zwrotów odbywa się za pośrednictwem automatów – mówi Paulina Hennig-Kloska.

W całej Polsce działa ponad 65,5 tys. punktów zwrotu, w tym 23,5 tys. punktów z automatami kaucyjnymi. 90 proc. zwrotów odbywa się za pośrednictwem automatów.

Poza tradycyjną siecią handlową powstało również niemal 750 punktów przeznaczonych wyłącznie do zbiórki opakowań.

Ustawowy obowiązek przyjmowania opakowań dotyczy sklepów o powierzchni powyżej 200 m kw. Do systemu dobrowolnie przystąpiło jednak także 31 tys. mniejszych placówek. Stanowią one obecnie 47 proc. wszystkich punktów zwrotu w kraju.

Przeczytaj: Od 650 mln zł do 2 mld zł z nieodebranej kaucji. Kto dostaje te pieniądze?

System kaucyjny – zasady gry

Jak wygląda finansowanie systemu kaucyjnego?

– System kaucyjny w Polsce jest oparty na zdrowych zasadach finansowych. Jedną z nich jest zamknięty obieg kaucji. Jeżeli klient nie odda pustego opakowania, kaucja pozostaje nierozliczona i zostaje u operatora – mówi Anita Sowińska, wiceministra klimatu i środowiska.

Obecnie działa sześciu operatorów odpowiedzialnych za logistyczną obsługę systemu.

– Są to firmy działające w Polsce i płacące tutaj podatki. Ich właścicielami mogą być producenci napojów, sieci handlowe, firmy recyklingowe oraz inne podmioty polskie i zagraniczne. Ważne jest jednak to, że operatorzy działają na zasadzie non-profit, a zyski nie mogą być transferowane do właścicieli – mówi Anita Sowińska.

Jak wyjaśnia, niezwrócone kaucje mogą finansować koszty działania systemu: logistykę, odbiór, transport, magazynowanie i zliczanie opakowań, prowadzenie centrów zbiórki oraz systemy informatyczne. Z tych środków pokrywane są również rozliczenia między operatorami, sklepami i producentami oraz wynagrodzenia dla placówek uczestniczących w systemie. Operatorzy ponoszą także koszty inwestycyjne, m.in. związane z zakupem kolejnych automatów kaucyjnych.

Zdaniem wiceministry zarówno operatorom, jak i firmom wprowadzającym opakowania na rynek zależy na osiąganiu jak najwyższych poziomów zbiórki.

– Działa tu kolejny mechanizm finansowy, czyli opłata produktowa. Jeżeli nie zostanie osiągnięty wymagany poziom zbiórki wynoszący 77 proc., operator i wprowadzający będą ponosić tę opłatę. To dodatkowo motywuje ich do zwiększania zbiórki. W kolejnych latach, wraz ze wzrostem efektywności systemu, spodziewamy się, że niezwrócone kaucje będą miały coraz mniejsze znaczenie. Jeżeli poziomy zbiórki osiągną 90 proc. lub więcej, kwota niezwróconych kaucji będzie oczywiście niższa – mówi Anita Sowińska.

Przeczytaj: System kaucyjny: kuleje logistyka

System kaucyjny – co dalej?

Jak zapewniają przedstawicielki MKiŚ, system będzie rozwijany jeszcze przez kolejne dwa–trzy lata, zanim osiągnie docelowy kształt. Jedną z najważniejszych planowanych zmian jest objęcie kaucją małych szklanych butelek po alkoholu, czyli tzw. „małpek”.

– Mamy już przygotowany wstępny projekt, który kierownictwo ministerstwa omówi na najbliższym spotkaniu. W ciągu najbliższych dwóch miesięcy planujemy wystąpić o wpis do wykazu prac rządu. Jednym z elementów projektu jest objęcie systemem tzw. „małpek”, czyli małych szklanych opakowań. Ponad 60 proc. badanych opowiada się za takim rozwiązaniem. Wynika to przede wszystkim z obserwacji, że tego rodzaju opakowania często leżą na trawnikach, przy drogach, w parkach czy obok koszy na śmieci. Obywatele chcą, aby zniknęły z naszego otoczenia – mówi Paulina Hennig-Kloska.

Wprowadzenie tego rozwiązania będzie wymagało przyjęcia nowych przepisów oraz odpowiednio długiego vacatio legis, które pozwoli producentom, sklepom i operatorom przygotować się do nowych wymogów.

Kiedy pierwsze „małpki” będzie można zwrócić w automacie kaucyjnym?

– W 2028 lub 2029 r. – odpowiada Anita Sowińska.

Planowane zmiany obejmują również wydłużenie okresu ważności bonów wydawanych przez automaty kaucyjne – z 30 do 90 dni.

– Naszym obowiązkiem jest tworzenie zachęt i wspieranie operatorów, aby liczba automatów rosła, a same urządzenia były coraz lepiej dostosowane do codziennego życia. Chodzi między innymi o rozwój rozwiązań umożliwiających bezpośredni zwrot środków na konta użytkowników – mówi Paulina Hennig-Kloska.

Główne wnioski

1. W ciągu pierwszego roku działania systemu kaucyjnego zwrócono 5 mld butelek i puszek. System ma pomóc Polsce osiągnąć wymagane przez UE poziomy selektywnej zbiórki opakowań – 77 proc. do 2028 r. i 90 proc. od 2029 r.
2. W Polsce działa ponad 65,5 tys. punktów zwrotu, w tym 23,5 tys. wyposażonych w automaty kaucyjne. Za ich pośrednictwem odbywa się 90 proc. wszystkich zwrotów.
3. Kolejnym etapem ma być objęcie systemem tzw. „małpek”. Według zapowiedzi MKiŚ małe szklane butelki po alkoholu mogą wejść do systemu w 2028 lub 2029 r. Resort chce również wydłużyć ważność bonów z automatów z 30 do 90 dni oraz rozwijać możliwość zwrotu kaucji bezpośrednio na konto.