Duże wahania budżetu na początku roku. Co naprawdę dzieje się z dochodami z VAT?

Ministerstwo Finansów opublikowało najnowsze dane dotyczące szacunkowego wykonania budżetu państwa za pierwsze dwa miesiące roku. Z kronikarskiego obowiązku nadmienię, że dochody budżetu państwa wyniosły 78,3 mld zł a wydatki 126,8 mld zł. Przekłada się to na deficyt rzędu 48,5 mld zł.

Ale na tak wczesnym etapie nie warto poświęcać tej liczbie zbyt dużo uwagi. Po pierwsze, zbyt krótki jest szereg danych. Ponadto, znacznie istotniejszy z punktu widzenia polityki fiskalnej jest deficyt instytucji rządowych i samorządowych, a nie ten budżetowy. A tego pierwszego nie znamy jeszcze nawet za cały 2025 r. Przypomnę, że dochody z PIT dzielone są pomiędzy budżetem państwa a jednostkami samorządu terytorialnego (JST). Zwiększone raty przekazywane do JST w porównaniu z ubiegłym rokiem, zaburzają porównywalność.

Spadek VAT o 25 proc. w lutym

Za wcześnie na wyciąganie wniosków po okresie styczeń-luty, ale można zarysować pewne zjawiska.

Przede wszystkim VAT w lutym tego roku okazał się aż o 24,5 proc. niższy niż w lutym 2025 r. Zniwelowało to niemal cały zapas dochodów z tego podatku, który został odnotowany w styczniu. Wówczas VAT wzrósł w ujęciu r/r niemal o 24 proc. W konsekwencji, po dwóch miesiącach roku wpływy z VAT są wyższe o zaledwie 1,5 proc. niż w analogicznym okresie 2025 r.

Dynamika dochodów z VAT w ujęciu r/r od maja 2025 r. do lutego 2026 r. pokazana jest na tytułowym wykresie. Okres został wskazany nieprzypadkowo – do 31 marca 2024 r. obowiązywała obniżona stawka na żywność 0 proc. Dochody za marzec widoczne były w kwietniu. Z powodu obniżonej bazy na początku roku dopiero od maja 2025 r. mamy do czynienia z mniej zaburzoną dynamiką w ujęciu r/r.

Skoki dynamiki VAT

Średnia dynamika w okresie od maja do listopada 2025 r. wynosiła 8,6 proc. Po czym w grudniu wzrosła do 50 proc., w styczniu wyniosła wysokie 25 proc. a w lutym mamy do czynienia ze spadkiem (również o 25 proc.). Jak to wytłumaczyć?

Na poniższym wykresie przedstawiam udział w całorocznych wpływach z grudnia oraz innego losowego miesiąca (tu sierpnia). Jak widać, skala wahań jest znacząco różna. Udział sierpniowych dochodów z VAT waha się w przedziale 7,5-9,6 proc. A zatem rozpiętość wynosi 2,1 pkt proc. W przypadku grudnia jest ona znacznie większa od 4 proc. w 2016 r. do 10,1 proc. w 2018 r.

Zwroty VAT?

Przyczyną zwiększonego wahania w grudniu są zapewne przyspieszenia zwrotów VAT dla przedsiębiorców. Działanie takie powoduje, że wpływy bieżące są niższe (niż bez niego). Za to relatywnie lepsze są dochody w kolejnych miesiącach (w styczniu/lutym). Najniższy udział grudniowego VAT w całkowitych dochodach wystąpił w 2016 r., 2023 r. i 2024 r.

To wyjaśnia najpewniej ogromny 50-procentowy wzrost VAT w grudniu 2025 r. w ujęciu r/r. Przyspieszenie zwrotów w grudniu 2024 r. zapewne zaniżyło bazę z tego okresu, a brak tego działania w grudniu 2025 r. spowodował tak wysoką dynamikę VAT. Ze względu na inwestycje militarne – o których pisze MF w komunikacie – nie było widać aż tak dużej utraty dynamiki w styczniu, natomiast pojawiła się w lutym br. Żaden z tych miesięcy zatem nie wskaże nam prawdziwej dynamiki podatku VAT.

Wzrost podatków: jawny i ukryty

A inne podatki? Dynamika akcyzy oraz podatku CIT za styczeń-luty 2026 r. jest bliska w obu przypadkach 10 proc. To głównie zasługa danych za luty, w których uwidacznia się wyższy podatek CIT od banków i wzrostów akcyzy. Ta ostatnia miała wzrosnąć jeszcze bardziej, ale ustawa napotkała weto prezydenta.

Ze względu na mrożenie parametrów podatkowych największy procentowy wzrost dochodów do sektora finansów publicznych pochodzi z PIT (tu w ujęciu budżetu państwa, jak i JST). Wzrosły one w dwóch pierwszych miesiącach roku z 26,3 mld zł w 2024 r. do 34,9 mld zł w 2026 r. A zatem aż o jedną trzecią!