Włoska lekcja. Dług łatwo zbudować, niezwykle trudno go obniżyć
Co jakiś czas w debacie publicznej pojawia się narracja o tym, że w sferze gospodarczej Polska podąża drogą innego kraju, który zmaga się z kryzysem. Scenariusz grecki, włoski, francuski czy rumuński – to tylko wybrane przykłady. Na ogół takie porównania nie mają większego sensu, bo sytuacja makroekonomiczna Polski znacznie się różni od wymienianych przykładów.
Nie znaczy to jednak, że z przykładów innych krajów nie da się wyciągnąć wartościowych lekcji dla Polski. Wręcz przeciwnie. Szczególnym przypadkiem jest historia włoskiej gospodarki, ze względu na pewne podobieństwa do polskiej specyfiki. Ale po kolei.
Włochy: cud gospodarczy
Przez kilka dekad po II wojnie światowej Włochy rozwijały się w bardzo szybkim tempie i były określane mianem „cudu gospodarczego”.
Według danych Maddison Project Database, w 1970 r. PKB per capita (w parytecie siły nabywczej) był równy ok. 65 proc. poziomu USA, czyli najbogatszej dużej gospodarki świata. Umownie jest ona przyjmowana jako granica technologiczna. Dla porównania Polska w 2025 r. miała dochód rzędu ok. 57 proc. poziomu USA.
Na powyższym wykresie widać, że w 1970 r. dług sektora finansów publicznych (general government) Włoch był równy zaledwie 38 proc. PKB. W Polsce natomiast po I poł. 2026 r. było to 60 proc. Zatem w analizowanym punkcie startowym Włochy były nieco bogatsze niż Polska i miały znacznie niższe zadłużenie publiczne.
Wysoki deficyt i spowolnienie wzrostu
Jednocześnie przez cała lata 70. i 80 XX w. Włochy utrzymywały bardzo wysoki deficyt pierwotny, czyli bez uwzględniania kosztów obsługi długu. W latach 1970-79 wynosiło ono średnio ponad 4,3 proc. PKB, a w kolejnej dekadzie było to 3,3 proc. PKB.
W latach 70. gospodarka notowała bardzo szybki wzrost, realny PKB rósł średnio o prawie 4 proc. rocznie. W konsekwencji relacja długu publicznego rosła powoli – w 1980 r. zwiększyła się do poziomu 55 proc. PKB.
Jednak już w latach 80. tempo wzrostu gospodarczego było wyraźnie wolniejsze, wynosiło średniorocznie 2,3 proc. Na to nałożyły się bardzo wysokie stopy procentowe. Koszty obsługi długu wzrosły z 4,4 proc. PKB w 1980 r. do 9,2 proc. PKB w 1989 r. Średnio w całej dekadzie wynosiły 7,5 proc. PKB. Dla porównania, w Polsce w ub.r. było to 2,5 proc. PKB.
Oszczędzanie bez efektów
Finanse publiczne nie mogły udźwignąć tych kosztów. Konieczne było generowanie nadwyżki pierwotnej, czyli dodatniego salda finansów publicznych przed wydatkami na obsługę zadłużenia. W latach 90. Włochy przeszły z deficytu pierwotnego na nadwyżkę wynoszącą średnio 3 proc. PKB, a w drugiej połowie dekady nawet 5 proc. PKB. Było to jedno z najostrzejszych zacieśnień fiskalnych w Europie, podyktowane m.in. chęcią wejścia do strefy euro.
Jednak dług dalej rósł. W pierwszej połowie lat 90. same odsetki pochłaniały średnio 11,5 proc. PKB rocznie, więc nawet nadwyżka pierwotna nie wystarczała. W 1994 r. dług sięgnął 122 proc. PKB. Spadał później powoli, do ok. 104 proc. w 2007 r., po czym kryzys finansowy i strefy euro wypchnął go powyżej 130 proc. PKB.
Co więcej, oszczędzanie zbiegło się z gospodarczą stagnacją. Średnie tempo wzrostu spadało w każdej kolejnej dekadzie: z 1,5 proc. w latach 90. do 0,5 proc. w pierwszej dekadzie XXI w. i 0,25 proc. w latach 2010–2019. Przez 30 lat Włochy niemal nieprzerwanie utrzymywały nadwyżkę pierwotną, a relacja długu do PKB i tak jest dziś wyższa niż na początku lat 90.
Lekcja dla Polski
Główny wniosek, jaki z włoskiego przykładu płynie dla Polski, jest taki, że dług bardzo łatwo powiększać w okresie wysokiego wzrostu i relatywnie niskich stóp. Natomiast kiedy przychodzą wysokie stopy wywołujące spowolnienie, to relacja długu publicznego do PKB zaczyna szybko rosnąć.
Między Polską obecnie a Włochami sprzed pół wieku jest oczywiście sporo różnic. Kluczowa jest zwłaszcza późniejsza decyzja o wejściu do strefy euro, która nie tylko odebrała politykę pieniężną, ale też ograniczyła możliwość prowadzenia polityki fiskalnej.
Tyle że Włochy w latach 70. i 80. również miały własną walutę i szybko rosnącą gospodarkę. Być może nawet relatywnie bardziej zaawansowaną technologicznie. A dług mimo tego wymknął się spod kontroli i cały czas pozostaje dużym obciążeniem dla gospodarki.