Onkoinkluzywność. Jak budować miejsce pracy otwarte na chorobę?

Michalina Konkel, założycielka platformy Kobieta Zdrowieje, autorka książki „Kobieta, która uczy się zdrowieć. Jak przeżyć raka po swojemu. Poradnik o bliskości, słowach, odwadze”,  pomaga liderom i organizacjom budować kulturę pracy, w której choroba pracownika nie oznacza końca jego miejsca w zespole. Początkiem tej drogi zawodowej była jej własna historia onkologiczna. W 2025 r. usłyszała diagnozę nowotworu złośliwego. Dlaczego postanowiła przełożyć to doświadczenie na swoją drogę zawodową?

– Sposób, w jaki przekazano mi diagnozę, był bardzo trudny. Po kilkugodzinnym czekaniu w kolejce usłyszałam numer, który miałam w ręku, więc domyśliłam się, że chodzi o mnie. Weszłam do gabinetu i zanim usłyszałam dzień dobry i ktokolwiek na mnie spojrzał, zobaczyłam tylko lekarkę, która podniosła głowę znad komputera i powiedziała: „złośliwe, agresywne”. To było bardzo mocne. Usłyszenie każdej diagnozy jest trudne i bolesne. Natomiast sposób, w jaki ją usłyszymy, może nas jeszcze bardziej zranić albo pomóc przejść przez ten proces w łagodniejszy sposób. Bardzo mnie to dotknęło – przyznaje Michalina Konkel.

Własne doświadczenie

Na szczęście podczas radioterapii spotkała wspaniałą lekarkę, która była bardzo obecna.

– Towarzyszyła mi w sposób, jakiego potrzebowałam. Pytała, jak szczegółowych informacji oczekuję. Krok po kroku opowiadała o całej procedurze i o tym, co się wydarzy. Czułam, że jest w tym procesie razem ze mną, że jest przy mnie. Po zakończeniu radioterapii podeszła do mnie i powiedziała, że wiele kobiet traktuje ten proces jako ostatni etap. Później są zagubione i nie wiedzą, co dalej. Kończy się nadzór lekarski, zostają same i muszą podejmować decyzje oraz wziąć swoje zdrowie we własne ręce. To dla nich bardzo duży ciężar emocjonalny. Zaczęłam się zastanawiać, jak wygląda to w moim przypadku i co tak naprawdę wydarzyło się w całym procesie mojego zdrowienia. Uświadomiłam sobie, że nie jestem jedyną osobą, która została zraniona, nie usłyszała słów, których potrzebowała, i będzie musiała wrócić do życia z takim bagażem doświadczeń – dodaje Michalina Konkel.

Jako psycholożka stwierdziła, że nie pozwoli, żeby to doświadczenie poszło na marne.

– Postanowiłam zorganizować warsztaty dla kobiet, które kończą leczenie i chcą zostawić za sobą słowa, które raniły, a zachować te, które je wspierały. Tak powstały pierwsze warsztaty, które nazwałam „Kobieta, która zdrowieje”. Przeprowadziłam je razem z moją przyjaciółką po fachu, Dorotą. Podczas warsztatów usłyszałam kolejne historie kobiet o powrocie do pracy. Opowiadały o tym, jak trudny był to proces, ale też o sytuacjach, w których spotkały się ze wsparciem. To uświadomiło mi, że wsparcia potrzebują nie tylko kobiety, ale również pracodawcy. Potrzebują pomocy w tym, jak przyjąć do organizacji osobę wracającą po długim zwolnieniu lekarskim – wyjaśnia psycholożka.

Czego potrzebuje osoba po diagnozie

Czego najbardziej, w domu i w pracy, potrzebują osoby po diagnozie?

– Na początku jest ogromny strach o własne życie, o dzieci, o bliskich. Pojawiają się pytania: czy przeżyję, jak moi bliscy poradzą sobie beze mnie? Dlatego tak bardzo potrzebne jest poczucie bezpieczeństwa i stabilności. Kiedy zmienia się moje zdrowie i całe życie, szukam czegoś, co pozostanie niezmienne, co będzie dla mnie kotwicą i da mi siłę. To może być zdrowa rutyna. Wiele osób poczucie bezpieczeństwa i stabilności odnajduje właśnie w miejscu pracy, wśród kolegów, koleżanek i współpracowników, których zna od lat, z którymi na co dzień często spędza więcej czasu niż z własną rodziną – wylicza Michalina Konkel.

Z drugiej strony pojawia się pragmatyczne pytanie o finanse.

– Wiele terapii jest refundowanych przez NFZ i nie trzeba do nich dokładać, ale część leczenia wymaga dodatkowych, niemałych nakładów. Praca jest także zabezpieczeniem finansowym. Daje poczucie, że mogę skupić się na zdrowieniu, bo ten aspekt mojego życia jest zabezpieczony. Jest jeszcze trzeci ważny obszar: poczucie bycia potrzebnym i kompetentnym. Przez wiele lat pracujemy na swoją pozycję zawodową. Perspektywa, że to wszystko nagle może zniknąć, jest przerażająca – przyznaje ekspertka.

I zapewnia, że sama, po diagnozie, miała wiele myśli, że skoro jest chora, to już nie będzie ani psycholożką, ani doradczynią.

– Jak mam doradzać, skoro mam raka? To były bardzo mocne pytania. Momentami czułam, jak moja tożsamość zawodowa po prostu się rozpada. Zastanawiałam się, czy oni jeszcze będą mnie potrzebować. Czy ktoś zauważy we mnie coś, co może się przydać? Miałam poczucie, że stanę się bezużyteczna – dodaje Michalina Konkel.

Życie po diagnozie

Jak mówić do osoby chorej na raka? Jakich słów i zwrotów unikać?

– Pytania o rokowania czy o to, jaka będzie przyszłość, nie pomagają. Dużo bardziej wspierające są pytania: „Jak się masz dzisiaj?”, „Jak dzisiaj mogę ci pomóc?”, „Jakiej muzyki dzisiaj słuchasz?”. Chodzi o to, żeby traktować drugiego człowieka poważnie, jako całość, a nie kogoś z defektem. Diagnoza raka jest dużego kalibru, nie ma co ukrywać – zapewnia ekspertka.

Ale przecież wszyscy chcemy czuć się potrzebni, wartościowi i docenieni. Chcemy być czymś więcej niż tylko chorobą.

– Przyznam, że miałam momenty po diagnozie, kiedy czułam się, jakbym była w ciąży. Bo kiedy byłam w ciąży, wszystkie rozmowy dotyczyły ciąży. A kiedy zachorowałam, wszystkie zaczęły koncentrować się na chorobie. Rzadko zdarzało się, szczególnie na początku, żeby ktoś poruszył ze mną jakikolwiek inny temat. Zapytał o film albo o to, co ciekawego dzieje się kulturalnie w naszym mieście. Większość rozmów koncentrowała się na moim samopoczuciu, wizytach u lekarza i na tym, co lekarz powiedział. Bardzo łatwo w takiej sytuacji stracić z oczu człowieka i coraz bardziej zawężać jego świat do choroby – przyznaje Michalina Konkel.

Dlatego róbmy dokładnie odwrotnie. Zadawajmy pytania o życie poza chorobą.

– Przede wszystkim unikajmy stwierdzeń: „Będzie dobrze”, „Dasz radę”, ponieważ nie wiemy, jak będzie. Zamiast tego możemy powiedzieć: „Jestem przy tobie. Jakkolwiek będzie, będę przy tobie”. To trochę jak na dobre i na złe. Możemy też dodać: „Jeśli podpowiesz mi, jak mogę ci pomóc, będę to robić”. Ważna jest pokora i świadomość, że tylko osoba chorująca wie, czego potrzebuje. Bądźmy z nią w kontakcie, w autentycznej relacji i bliskości. Nie mam przy tym na myśli, że musimy cały czas trzymać ją za rękę i głaskać po głowie. Chyba że właśnie tego potrzebuje – podpowiada Michalina Konkel.

Powrót do pracy

Czy osoby chore są stygmatyzowane?

– Bywa różnie. W przeglądzie badań prowadzonych w Polsce, które realizował m.in. Instytut Medycyny Pracy w Łodzi, aż 38 proc. pacjentów zadeklarowało, że czuło się dyskryminowanych w miejscu pracy. To bardzo duży odsetek. Z perspektywy pracodawcy oznacza to, że może stracić wiele kompetentnych i zaangażowanych osób, które mają wiedzę i doświadczenie, ale z powodu choroby mogą odejść z pracy. Z drugiej strony, po ludzku, przerażające jest to, że tak wiele osób doświadcza takiego poczucia – przyznaje Michalina Konkel.

Często nam się wydaje, że ktoś, kto wraca do pracy po chorobie albo jest jeszcze w trakcie leczenia, jest bardzo kruchy, więc musimy o niego zadbać.

– Zabieramy mu projekty, żeby przypadkiem się nie przemęczył, żeby mógł spokojnie zdrowieć. Jeśli jednak robimy to bez ustalenia z tą osobą, możemy wyrządzić jej dużą krzywdę. Wzmacniamy bowiem przekonanie, że jest niepotrzebna, że już do niczego się nie nadaje, że może tylko chorować i zdrowieć. W ten sposób odbieramy jej kolejną porcję energii, którą mogłaby wykorzystać w pracy – dodaje ekspertka.

Onkoinkluzywność w praktyce

Jak powinna wyglądać wzorcowa rozmowa w pracy po powrocie po diagnozie?

– Stworzyłam termin „onkoinkluzywność”, żeby podkreślić, że jest to proces towarzyszenia pracownikowi w okresie zdrowienia i powrotu do sił. Pamiętajmy też, że pracownicy nie mają żadnego obowiązku informowania pracodawcy o chorobie. Część osób decyduje się jednak ujawnić ją w miejscu pracy. Większość, około 80 proc. pacjentów, mówi o swojej chorobie. Niektórzy informują tylko członków zespołu, a ich przełożony lub przełożona nie wiedzą o sytuacji. Zdarza się też odwrotnie: wie tylko lider lub liderka, a czasami wyłącznie dział HR – mówi Michalina Konkel.

Wiele zależy od poziomu bezpieczeństwa psychologicznego, jaki panował w miejscu pracy przed zachorowaniem. To będzie miało wpływ na późniejszy przebieg tych rozmów.

– Jeśli miałabym dać liderowi radę, powiedziałabym przede wszystkim: słuchaj i pytaj. Wysłuchaj tego, co pracownik ma ci do powiedzenia, i podziękuj, że zdecydował się tym podzielić. To bardzo ważny moment. Warto docenić, że zdobył się na odwagę i przekazał tę informację. Pamiętajmy, że pierwsza rozmowa nie jest rozmową o planowaniu. Chodzi przede wszystkim o przyjęcie informacji i zapewnienie pracownika lub pracowniczki, że nadal jest dla niego lub niej miejsce w zespole, że pozostaniecie w kontakcie i że nie straci tego ważnego aspektu swojego życia. Pytanie „Czego potrzebujesz od nas?” powinno być co jakiś czas powtarzane – mówi ekspertka.

Dobrą praktyką jest też wyznaczenie jednej osoby do kontaktu z pracownikiem, który przebywa na L4, jest w trakcie diagnostyki lub leczenia, ale nie korzysta z długotrwałego zwolnienia lekarskiego.

– Ważne, żeby uzgodnić to z obiema stronami i upewnić się, że taki kontakt jest dla nich odpowiedni. Dzięki temu komunikacja nie jest rozproszona, staje się regularna i nie dochodzi do sytuacji, w której pracownik czuje się albo zapomniany, albo zalewany nadmiarem informacji – dodaje Michalina Konkel.

Powrót do pracy po diagnozie

Czy po onkologicznej diagnozie dokładnie ta sama osoba wraca w to samo miejsce?

– Nie, nie wraca ta sama osoba. Powiedziałabym, że wraca jeszcze bardziej sobą, niż była wcześniej. Czas chorowania i związany z nim strach przed wizją końca są na tyle silne, że nie ma już miejsca na pozory i zakładanie masek. Pojawia się szansa, żeby skonfrontować się ze sobą, taką osobą, jaką się naprawdę jest. Kiedy już tam dotarłam, nie było odwrotu. Wróciłam do pracy zmieniona. Nie chciałam już robić tego, co wcześniej. Chciałam robić coś innego. Dużo łatwiej przychodzi mi też stawianie granic i rozpoznawanie, co jest moje, a co nie – zapewnia Michalina Konkel.

Główne wnioski

1. Diagnoza nowotworowa nie odbiera pracownikowi kompetencji. Osoba chorująca nadal potrzebuje czuć się potrzebna, doceniana i być częścią zespołu.
2. Wsparcie nie może oznaczać odbierania sprawczości. Zabieranie projektów czy odsuwanie od obowiązków bez konsultacji z pracownikiem może pogłębiać jego poczucie wykluczenia i bezużyteczności.
3. Onkoinkluzywność to proces, a nie jednorazowa rozmowa. Wymaga uważnej komunikacji, regularnego kontaktu, słuchania potrzeb pracownika i stworzenia warunków do bezpiecznego powrotu do pracy.