Zaloguj się 
Dzieje się!
Udostępnij przez e-mail Nie tylko wojsko napędzało deficyt. Nowe dane pokazują prawdziwą strukturę wydatków państwa
Wykres interaktywny Eurostat opublikował w ubiegłym tygodniu dane według tzw. klasyfikacji COFOG. Przypisuje ona wydatkom państwa ich szczegółowe przeznaczenie, począwszy od ochrony socjalnej, aż po obronę narodową czy edukację. Dane poznajemy ze sporym opóźnieniem. Najnowsze dotyczą 2024 r. Z drugiej strony, ich analiza to jedyny sposób na zrozumienie od podszewki, jak ewoluują wydatki państwa.
W narracji publicznej często tłumaczy się wzrost deficytu zwiększonymi wydatkami obronnymi. Jest to tylko część prawdy, a w przypadku pierwszego roku rządów koalicji –raczej niewielka.
Wzrosty wydatków i (nieliczne) spadki
Między 2023 a 2024 r. deficyt Polski wzrósł z 5,2 proc. PKB do 6,4 proc. PKB. Wydatki wzrosły o 2,3 pkt proc., natomiast dochody o 1,1 pkt proc. Skutkowało to zwiększeniem się deficytu o 1,2 pkt proc.
Tytułowy wykres pokazuje zmianę deficytu rozbitą na zmianę wydatków w poszczególnych kategoriach oraz uwzględnia stronę dochodową. Kategorią, która przyczyniła się w największym stopniu do wzrostu deficytu, była ochrona socjalna (o 1,5 pkt proc. PKB). Wiązało się to z podniesieniem świadczenia wychowawczego z 500 do 800 zł. Wynikało także z dużej waloryzacji emerytur i rent będącej pokłosiem wysokiej inflacji z 2023 r. Uruchomiono również program Aktywny Rodzic (choć w 2024 r. działał tylko jeden kwartał).
Wydatki na edukację wzrosły o 0,7 pkt proc. PKB, a więc tyle samo, co na obronę narodową. Wynagrodzenia nauczycieli mianowanych i dyplomowanych wzrosły zgodnie z ustawą budżetową na 2024 r. o 30 proc. Natomiast pensje nauczycieli początkujących o 33 proc.
O 0,4 pkt proc. wzrosły publiczne nakłady na ochronę zdrowia. Wynikało to po części z ustawy o nakładach na ochronę zdrowia. W dużej mierze było jednak także efektem mechanizmu waloryzującego pensje lekarzy i innych pracowników. Zwiększenie się kategorii „działalność ogólnopaństwowa” (o 0,3 pkt proc. PKB) wiązało się głównie ze zwiększonymi kosztami obsługi długu (o 0,2 pkt proc.).
Występowały też jednak kategorie, w których wydatki spadły. Najważniejszą były „sprawy gospodarcze” (o 1,3 pkt proc. PKB), w której zmniejszono wydatki związane z subsydiowaniem cen energii dla przedsiębiorstw i gospodarstw domowych o 1 pkt proc. PKB.
Anatomia wydatków obronnych
Militarne wydatki także wzrosły o 0,7 pkt proc. PKB. Pamiętać należy, że z punktu widzenia metodologii unijnej istotne jest dostarczenie sprzętu wojskowego, a nie sama płatność za tę dostawę (transakcja rejestrowana jest dopiero w momencie dostawy sprzętu). Z tego względu występuje duża różnica między wydatkami kasowymi (jak w budżecie państwa) a tymi, które są uwzględniane w deficycie według reguł unijnych.
Wydatki na obronność sięgnęły w 2024 r. zgodnie z danymi opublikowanymi przez Eurostat 2,9 proc. PKB. To o 0,2 pkt proc. mniej, niż podawało Ministerstwo Finansów w październiku 2025 r. Oznacza to, że zwiększenie wydatków na obronność stanowiło w 2024 r. tylko 30 proc. wzrostu całkowitych wydatków według metodologii unijnej. Dla porównania, wydatki socjalne odpowiadały za 65 proc. Gdybyśmy policzyli tylko wielkość wpływu zwiększonych wydatków wojskowych na deficyt (biorąc też pod uwagę kategorie wydatkowe, które spadły oraz zwiększone podatki), to uzyskalibyśmy ok. 15 proc. A zatem wzrost wydatków był szeroko zakrojony i wydatki militarne w relatywnie umiarkowanym stopniu przyczyniły się do wzrostu całkowitego deficytu w 2024 r. Jak będzie po 2025 r., zobaczymy za około rok.
Inaczej jest ze wzrostem wielkości długu w latach 2023-2024. Wydatki militarne przekładają się bowiem na wzrost długu sektora instytucji rządowych i samorządowych już w momencie ich poniesienia (a zatem kasowo). Z tego względu znacznie silniej wpływają na wzrost długu niż deficytu.
Struktura wydatków Polski na tle UE
Ciekawa jest struktura wydatków Polski na tle średniej UE. Na poniższym wykresie prezentuję kraje o największych i najmniejszych wydatkach w danej kategorii w relacji do PKB. Polska wydaje relatywnie więcej w odniesieniu do PKB na obronę narodową, edukację, kwestie gospodarcze oraz porządek publiczny (policja, sądy, straż pożarna, więziennictwo). Mniej zaś na zdrowie, ochronę socjalną i działalność ogólnopaństwową (pomimo wyższych kosztów obsługi długu niż średnio w UE).
Wykres interaktywny